Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract This article examines the artifacts unearthed from Hasanlu Hill in the Sulduz Plain, with a 
particular focus on the Golden Cup of Hasanlu. It analyzes the figures depicted on the cup and 
compares these motifs to Sumerian Gods, including Bilqamish, providing explanations for their 
significance******* Bu makalede Sulduz Ovası'ndaki Hasanlı tepesinden keşfedilen eserler, özellikle de 
Hasanlı'nın Altın Kupası ele alınmakta ve içinde yer alan karakterlerden bahsedilmektedir. 
Daha sonra bu motifler Gılgamış'in de aralarında bulunduğu Sümer tanrılarıyla 
karşılaştırılarak açıklanır. ***** Bu yazıda Sulduz düzündəki Həsənli təpəsindən tapılan əsərlərdən, xüsusən də Həsənlinin 
Qızıl qabından və qabın içindəki motivlərdən bəhs edilir. Bu motivlər daha sonra Şumer 
tanrıları, o cümlədən Gilqamış ilə müqayisə edilərək izah edilir.

Abstract With the rise of the Pahlavi dynasty, due to the years-long efforts of a class of Iranian intellectuals, both Persian and Turk, Iran of the Qajar era transformed from a state of cultural plurality to cultural monophony. With the establishment of this regime, the monophony of Persian literature and the prohibition of the Turkish language and literature through state coercion and official directives became one of the pillars of Iran during the Pahlavi period.
One of the first documents attempting to prevent the teaching of the Turkish language in Azerbaijan is a report and request by Farrokh, the Head of Accounting of the Ministry of Foreign Affairs, dated 1305 SH (1926 CE), to the Iranian Ministry of Foreign Affairs, urging the prevention of the establishment of a Turkish school in Azerbaijan. The second document pertains to the struggle against the Turkish language and literature in the late Pahlavi period.****
Pahlavi hanedanının iktidara gelişiyle birlikte, hem Fars hem de Türk kökenli bir grup İranlı aydının yıllardır sürdürdüğü çabalar sonucunda, Kaçar döneminin çok kültürlü İran'ı, tek kültürlü bir yapıya dönüştü. Bu rejimin kurulmasıyla, Fars edebiyatının tek sesliliği ve Türk dili ve edebiyatının devlet zoru ve genelgelerle yasaklanması, Pahlavi dönemi İran'ının temel dayanaklarından biri haline geldi.
Azerbaycan'da Türkçe öğretimini engellemeye yönelik ilk belgelerden biri, 1305 (Hicri Şemsi) tarihli, İran Dışişleri Bakanlığı Muhasebe Başkanı Ferruh'un, Azerbaycan'da bir Türk okulunun açılmasını önleme talebini içeren, İran Dışişleri Bakanlığı'na yazdığı rapor ve başvurusudur. İkinci belge ise, Pahlavi döneminin sonlarında Türk dili ve edebiyatıyla mücadeleye ilişkindir.****
Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə birlikdə, həm fars, həm də türk olan bir qrup iranlı aydının illərdir sərgilədiyi səylər nəticəsində, Qacar dövrünün çoxmədəniyyətli İranı, tək mədəniyyətli bir struktura çevrildi. Bu rejimin yaranması ilə, Fars ədəbiyyatının tək səsliliyi və türk dili və ədəbiyyatının dövlət təzyiqi və təlimatları ilə qadağan edilməsi, Pəhləvi dövrü İranının əsas sütunlarından birinə çevrildi.
Azərbaycanda türk dilinin tədrisinin qarşısını almaq üçün ilk sənədlərdən biri, 1305 (hicri şəmsi) tarixli, Xarici İşlər Nazirliyinin Mühasibat Rəisi Fərx-in İran Xarici İşlər Nazirliyinə, Azərbaycanda türk məktəbinin açılmasının qarşısını almaq məqsədilə yazdığı raport və müraciətidir. İkinci sənəd isə, Pəhləvi dövrünün sonlarında türk dili və ədəbiyyatı ilə mübarizəyə aiddir.

Abstract There was historical ashuk environment founded by Hasta Hasan in eastern Anatolia and in South West Caucasus. Unfortunately, related reason ongoing political events against us, redrawing of borders, of ethnic cleansing in that geography, we're talking about the environment as a past time recently. At that time Aghbaba-Childir-Ahıska which existed in the same environment was living in difficulty. Hasta Hasan had a very important role in this work. He had a great role in the development of the ashuk art in eastern Anatolia and he was the teacher of many ashuk in that region. We will talk about ashuk environment torn by political and ethnic conflicts, about Hasan’s art and ashuk environment  founded by him and ethnic-cultural map of the region in this article.**** Kuzeydoğu Anadolu’da Hasta Hasan’ın kurucusu olduğu tarihi bir âşık muhiti olmuştur. Bugün son 200 yılda bu coğrafyada Türklerin aleyhine cereyan eden siyasi olaylar, sınırların yeniden belirlenmesi ve milli etnik temizlemeler sonucunda o muhit hakkında geçmiş zamanda bahsetmek durumundayız. Zamanında Güneybatı Kafkasya’nın büyük bir kısmını oluşturmuş, bir çatı altında mevcut olmuş ve Türk âşıklık sanatına ölümsüz inciler vermiş Ağbaba-Çıldır-Ahıska âşık muhiti ağır şartlar altında olsa da hayatını devam ettirmekteydi. Bu muhitin oluşumunda Âşık Hasta Hasan’ın hizmeti özel belirtilmelidir. Onun Kuzeydoğu Anadolu’da âşık sanatının gelişmesinde büyük emeği olmuş ve aynı zamanda o, bu muhite bağlı birçok âşığın üstadı olmuştur. Bu yazıda siyasi ve etnik çekişmeler, mezalimler sonuçu parça parça olmuş bir muhitten; Hasta Hasan sanatından, onun kurduğu âşık muhitinden, yetiştirdiği üstat âşıklardan bahsedilmekte, tarihi olaylar ışığında bölgenin etnik ve kültürel haritası çizilmektedir.**** Şimal şərqi Anadoluda Xəstə Hasanın qurucusu olduğu tarixi bir aşıq mühiti olmuşdur. Bu gün son 200 ildə bu coğrafiyada türklərin əleyhinə cərəyan edən siyasi hadisələr, sərhədlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi və milli etnik təmizləmələr nəticəsində o mühit haqqında keçmiş zamanda danışmaq məcburiyyətindəyik. Vaxtı ilə Cənub qərbi Qafqazın böyük bir hissəsini təşkil etmiş, bir tavan altında mövcud olmuş və Türk aşıqlıq sənətinə ölümsüz incilər vermiş Ağbaba-Çıldır-Axıska aşıq mühiti ağır şərtlər altında olsa da həyatını davam etdirirdi. Bu mühitin yaranmasında Aşıq Xəstə Hasanın xidməti xüsusi qeyd edilməlidir. Onun Şimal şərqi Anadoluda aşıq sənətinin inkişafında böyük əməyi olmuş və eyni zamanda o, bu mühitə bağlı bir çox aşığın ustadı olmuşdur. Bu yazıda siyasi və etnik çalxantılar, qətliamlar nəticəsində parça-parça olmuş bir mühitdən; Xəstə Hasan sənətindən, onun qurduğu aşıq mühitindən, yetişdirdiyi ustad aşıqlardan bəhs edilir, tarixi hadisələr işığında bölgənin etnik və mədəni xəritəsi çəkilir.

Abstract The Constitutionalist Movement of Sheikh Mohammad Khiyabani in Azerbaijan had political, social, and cultural dimensions. One of the most important manifestations of this movement was the emergence of the “Women’s Liberation or Azerbaijani Feminism” school. This school was founded by two members of the Azerbaijan Democratic Party, namely Taqi Rafat and Rafi Khan Amin. The main goal of this school was to empower Azerbaijani Turkish women and to gain equal opportunities with men in accessing political and social resources. This school believed that gender inequality in Iran is a historical issue that has been structured into forms of gender inequality in the culture and institutions of society. The change of society in all dimensions, especially the raising of public awareness, will be the factor in women’s access to an equal position. On the other hand, Taqi Rafat, one of the founders of this school, also had progressive ideas in the field of literature. He believed that writers should adhere to the values of past literature and, in a context of historical transformation, guide society towards progressive cultural values. According to Rafat, the transmission of values through a transformed literature is one of the conditions of social change that provides an appropriate historical backdrop through rational considerations for social development and transformation. Thus, as a result of Rafat’s efforts, for the first time in the history of Azerbaijan and Iran, the school of literary criticism and modernist literature emerged, and therefore he can be considered the founder of modern poetry in Iran.
Key words: Sheikh Mohammad Khiyabani movement, Azerbaijan, Taqi Rauf, Rafi Amin Khan, Azerbaijani feminism, modernist literature, tradition and modernity.

Abstract This research examines the history and developments of the Nafar tribe from past times to the contemporary period. The Nafar tribe is considered a Turkmen (Oghuz) tribe whose initial roots go back to Central Asia and Turkestan. With the emergence of the Seljuk Turkmen Empire, members of this tribe gradually entered the Iranian plateau and then the Anatolian plateau and present-day Turkey and settled in an area called Saru Qomish (yellow reed meadow). In a certain period, after the massacre of the Anatolian Alawis by Sultan Selim Yavuz, the Alawi Turkmen of Saru Qomish migrated to Iran under the leadership of Aslan Khan and were granted by Shah Ismail Safavi the area around Lake Urmia as a Qeshlaq and the foothills of Mount Sahand as a summer residence. The members of this tribe played important roles in the Battle of Chaldoran (Tupper, Richard, 1384:67) and later gradually migrated to southern Iran and the name of the tribe was changed to “Nafar”. The present study deals with the origin, analysis of the nomenclature of the Nafar tribe, its prominent Ilkhans, social structure including the divisions of summer residence and Qeshlaq, Tamgha and hand-woven industries (rugs). The research data was collected from primary historical sources and field interviews with people familiar with the tribe. The results of this study show that the Nafar tribe, with its history full of ups and downs, has played a significant role in the social and cultural developments of Iran and its effects are still evident in different regions.**** Bu araştırma, Nefer kabilesinin geçmişten günümüze tarihini ve gelişimini incelemektedir. Nefer kabilesi, kökleri Orta Asya ve Türkistan’a dayanan bir Türkmen (Oğuz) kabilesi olarak kabul edilir. Selçuklu Türkmen İmparatorluğu’nun kurulmasıyla birlikte, bu kabilenin üyeleri yavaş yavaş İran platosuna, ardından Anadolu platosuna ve günümüz Türkiye’sine göç etmiş ve Saru Gomuş (Sarı kamışlık) adı verilen bir bölgeye yerleşmiştir. Belirli bir dönemde, Sultan Selim Yavuz’un Anadolu Alevilerini katletmesinden sonra, Saru Gomuş Alevi Türkmenleri Aslan Han önderliğinde İran’a göç ettiler ve Şah İsmail Safevi tarafından Urmiye Gölü çevresi Qeshlak ve Sehend Dağı etekleri de yazlık ikametgah olarak kendilerine verildi. Bu kabilenin üyeleri Çaldıran Savaşı’nda önemli roller oynadılar (Tupper, Richard, 1384:67) ve daha sonra kademeli olarak Güney İran’a göç ettiler ve kabilenin adı “Nefer” olarak değiştirildi. Bu çalışma, Nefer kabilesinin kökeni, isimlendirmesinin analizi, önde gelen İlhanlıları, yazlık ikametgah ve Qeshlak, Tamga ve el dokuma endüstrileri (halılar) dahil olmak üzere sosyal yapısını ele almaktadır. Araştırma verileri, birincil tarihsel kaynaklardan ve kabileyi yakından tanıyan kişilerle yapılan saha görüşmelerinden toplanmıştır. Bu çalışmanın sonuçları, iniş çıkışlarla dolu bir geçmişe sahip olan Nefer kabilesinin, İran’ın sosyal ve kültürel gelişiminde önemli bir rol oynadığını ve etkilerinin farklı bölgelerde hala belirgin olduğunu göstermektedir.**** Bu tədqiqat Nəfər tayfasının keçmiş dövrlərdən müasir dövrə qədər tarixini və inkişafını araşdırır. Nəfər tayfası ilkin kökləri Orta Asiya və Türküstana gedib çıxan bir Türkmən (Oğuz) tayfası hesab olunur. Səlcuqlu Türkmən İmperiyasının yaranması ilə bu tayfanın üzvləri tədricən İran yaylasına, daha sonra Anadolu yaylasına və indiki Türkiyəyə daxil olaraq Saru Qomuş (Sarı qamış çəmənliyi) adlanan ərazidə məskunlaşdılar. Müəyyən bir dövrdə, Sultan Səlim Yavuz tərəfindən Anadolu Ələvilərinin qırğınından sonra, Saru Qomuş türkmənləri Aslan xanın rəhbərliyi altında İrana köç etdilər və Şah İsmayıl Səfəvi tərəfindən Urmiya gölü ətrafındakı ərazi Qışlaq və Səhənd dağının ətəkləri yay iqamətgahı kimi verildi. Bu qəbilənin üzvləri Çaldıran döyüşündə mühüm rol oynadılar (Tupper, Richard, 1384:67) və sonradan tədricən Cənubi İrana köç etdilər və qəbilənin adı “Nəfər” olaraq dəyişdirildi. Bu tədqiqatda Nəfər qəbiləsinin mənşəyi, nomenklaturasının təhlili, onun görkəmli İlxanları, yay iqamətgahı və Qışlaq, Tamğa və əl ilə toxunan sənaye sahələrinin (xalçalar) bölünməsi daxil olmaqla sosial quruluşu araşdırılır. Tədqiqat məlumatları ilkin tarixi mənbələrdən və qəbilə ilə tanış olan insanlarla aparılan sahə müsahibələrindən toplanmışdır. Bu tədqiqatın nəticələri göstərir ki, enişli-yoxuşlu tarixi olan Nəfər qəbiləsi İranın sosial və mədəni inkişafında mühüm rol oynayıb və onun təsirləri hələ də müxtəlif bölgələrdə özünü göstərir.

Abstract With the start of the First World War, both sides of Azerbaijan were involved in an unwanted war between the Ottoman and Russian states. With the defeat of the allies of the Ottoman government, it was forced to leave Azerbaijan on both sides of the Aras River, and the field became more open for the invasion of the Armenian armed forces.
The Muslim Turks, in front of the invading Armenians, who attacked the Muslim areas to expand their borders, the government of "Araz Turk government" (Turkish Republic of Aras), "Daghlar government " (Republic of the Mountains) in Dagestan, "Qars Islam Shurasi" Kars Republic) in the Kars region in eastern Anatolia and "Akhiska Republic" in present-day Georgia and "Southwest Caucasus Government" (Southwest Caucasus Government) in the Caucasus and Eastern Anatolia and "Azerbaijan Republic" (Azerbaijan Republic / Equality State) ) set up.
These states were dissolved after the attack of the Bolshevik Russians and their lands were merged into the states of Azerbaijan, Georgia, Armenia and Turkey.
 

Abstract Great Azerbaijani poet of XII century Nizami Ganjavi have been widely used folk literature in his works, derived advantage from a lot of folklore genre. “Treasure of Mysteries” − is a particularly rich work in this sense. In this paper, it will be given general information about the Nizami Ganjavi's poem of “Treasury of Mysteries” and idioms and sayings that are used in the work will be reviewed.

Abstract Diwan Lughāt al-Turk (Dictionary of Turkish Dialects) by Mahmoud Kashghari is 
the oldest Turkish-Arabic dictionary and the most important source from the 5th 
century of Hijri about the different dialects of the Turkish language. This work 
especially contains valuable information about Oghuz Turkmen and their dialect, 
Oghuz Turkish or Turkmani. Kashghari has described the features of the Oghuz 
Turkmen dialect and pointed out its differences with other dialects in his work, which 
was written with the intention of teaching the Turkish language and introducing the 
dialects of this language to the Muslim nations. The characteristics that Kashgari 
listed for the Oghuzan dialect in his work are enough to show that this dialect had 
enough characteristics to distinguish it from other Turkish dialects at the time of the 
compilation of Diwan Lughāt al-Turk Dictionary. In this article, based on the data 
available in Kashgari's work, we aim to introduce this dialect and mention the most 
important features that distinguish it from other Turkish dialects in the fifth century 
of Hijra.

Abstract The city and state of Yerevan has been a part of the territory of Azerbaijan in 
history. This area was ruled by Qajar Khan until 1828, which became part of 
Russian lands based on the Treaty of Turkmenchai in 1828. With the collapse of 
the tsarist government of Russia, the Armenians wanted to occupy the entire 
province of Yerevan and were able to declare Yerevan as the center of the 
Republic of Armenia despite the majority of Turks in thıs regıon. Since its 
formation, this government was trying to cleanse the region from other nations for 
the benefit of Armenians. The passage of time showed that the Armenians were 
successful in this policy and Yerevan and its surrounding villages were cleared of 
Turks. This document is one of the thousands of documents that the oppressed 
residents of Yerevan and the elders of its 20 villages have requested for help from 
the newly established government of Azerbaijan by sending letters in the 
Azerbaijani Turkish language with the Arabic alphabet and dated September 8, 
1919. This letter reached the government of Azerbaijan on November 18, 1919
and was registered as number 171. In this letter, the elders of Yerevan, while 
describing the atrocities of Dashnak Armenians during the First World War, 
explained how the people of Surmeli, Akh Sakhli, Qirakh Bolaq, Echmiadzin, 
Kalpan and Chichek regions were deported. In the following, you can see the 
minutes of the signing of the request for assistance from the Azerbaijan cabinet of 
twenty villages of Yerevan. The original of this document is kept in the archives 
of the Republic of Azerbaijan.

Abstract The year of 1265 .Ac.Abaka,an the Ilkhani governor ordered his successors to select,prepare and rebuild   Tabriz as the capital city and center of the Ilkhani empire  Thus began a new period of progress and development for the magnificent city of Tabriz.Meanwhile the famous explorers and historians of that time began to write a great deal of materials about the glorious Tabriz  . Hamdollah Mostofi,the famous Islamic historian, has written that in the year of 697 A.H  Rashiddetdin  Fazlollah  the prime minister of Kazankhan  , once had received an order from the Khan to lay the foundation  of a great center of sciences;(philosophy,natural and physical sciences,mathematics,literature medical sciences etc.) so the high-minded prime minister put the Khan,s order into action.                                                               
 So on the slopes of Surkhab mountains extended northward the Baghmesha and Vilanki region the foundation of an academic  town began  to be laid.  Years later The construction efforts came to an end and the attractive center of sciences was ready to be used. Soon the great scientific center became famous under the name of “Rab-e-Reşidi) and got ready to attract the distinguished scientific researchers,scholars,men of literature,men of all branches of knowledge,students and learners from all the countries of that age. The above-mentioned people gathered together to teach or learn the different kinds of sciences and techniques.         
   In a short time two hundred peole came from Kufe,Basre  and Sham.Four hundred people came from different Islamic regions.Six thousand students and fifty physicians came from India,china and Egypt.These people joined  to the great university society of “Rab-e-Reşidi”of Tabriz.                                                                                                     
    The men of science and literature who had reached to Tabriz resided in special residencies prepared formerly.  Meanwhile under the supervision of Rashiddetdin(the prime minister)the instruction and education affairs continued excellently.                                                                     
    Not a long time passed that according to Rashiddetdin,s  order a new and great hospital named “Rashidabad’ was  established and there the physicians began to cure ills. It was also a chance for the students to get practical in their aimed future profession.                                                        
  According to hundreds of letters that Rashidetdin used to send to different persons in foreign countries,the prime mimister had asked them to send medicinal herbs,spicery condiment,rubbings ,special oils,etc.
In the year of 1304 A,D Kazankhan died and was buried in the Sham cemetery. Oljayto,his successor decided to change the government center to the city of sultaniye.In the year of 1315AD.in the rule of Abu Sa,id was dismissed of his duty and returned to Tabriz.All his belongings were confiscated by the new government.Rab-e-Reşidi also was destroyd by the new –comers.And finally the great center of knowledge and science was destroyed and burnt by the fire of ignorance.                                                          

Abstract This article is a summary of the books "The formation process of the Persian language" and 
"Sahah Al-Ajam's Dictionary of Turkish Vocabulary".
In the general view of this article, it discusses the mutual influence of the three languages 
Turkish, Arabic and Persian, which have the most written works in the field of Islamic 
sciences, and explores the way the Persian language was formed under the influence of the 
Turkish language. The question here is when the Turks themselves had calligraphy before the 
coming of Islam. Why didn't they follow it? And at the same time, why did they pay so much 
attention to the Persian language? This issue is examined from the historical, linguistic, 
psychological and sociological point of view, and then the causes of the change in the history 
of this issue are discussed.
The main theory that this article aims to explain is that the Persian language is an innovative, 
simple and new language that was created in the 10th century AD (4 Hijri) in Mevra al-Nahr 
as a result of the mixing of the Arab, Sogdian and Turkic peoples of the region. Of course, this 
main theory is the result of a collection of sub-theories, which have been given by various 
Persian language researchers and experts and others. Of course, sub-theory does not mean that 
they are less important, each of them is a coherent and comprehensive theory that was 
presented by experts at a certain point in time, and finally, it is the set of these theories that 
leads us to present a more general theory. For example, when Saeed Nafisi says that the real 
homeland of the Dari (Persian) language is Khorasan and Mavral Nahr, and Pahlavi is in 
another area. Or when Dr. Shahrani writes that the mother tongue of no nation has not been 
Dari (Persian), in fact these theories are the result of a lifetime of efforts in this field. Apart 
from the issue of theories, even in the case of important statistical results, such a situation 
prevails. When Khanleri comes to the conclusion that there are no more than 200 simple verbs 
with reproductive ability in the Persian language, in fact, this conclusion is the result of his 
life. And similar to them, when the author of this article found 2,500 simple Turkish verbs and 
a total of 26,000 transitive verbs in the Erek dictionary, in fact, this finding was the result of 
15 years of work in preparing this dictionary. The meaning of saying these things is that each 
of these theories and even the statistical results are the result of a long effort of working on 
them and perhaps books have been researched and written to reach these theories, here 16 
theories are given in general and Their results provide a possibility to present a more general 
theory.

Abstract This article is a summary of the books "The formation process of the Persian language" and 
"Sahah Al-Ajam's Dictionary of Turkish Vocabulary".
In the general view of this article, it discusses the mutual influence of the three languages 
Turkish, Arabic and Persian, which have the most written works in the field of Islamic sciences, 
and explores the way the Persian language was formed under the influence of the Turkish 
language. The question here is when the Turks themselves had calligraphy before the coming 
of Islam. Why didn't they follow it? And at the same time, why did they pay so much attention 
to the Persian language? This issue is examined from the historical, linguistic, psychological 
and sociological point of view, and then the causes of the change in the history of this issue are 
discussed.
The main theory that this article aims to explain is that the Persian language is an innovative, 
simple and new language that was created in the 10th century AD (4 Hijri) in Mevra al-Nahr as 
a result of the mixing of the Arab, Sogdian and Turkic peoples of the region. Of course, this 
main theory is the result of a collection of sub-theories, which have been given by various 
Persian language researchers and experts and others. Of course, sub-theory does not mean that 
they are less important, each of them is a coherent and comprehensive theory that was presented 
by experts at a certain point in time, and finally, it is the set of these theories that leads us to 
present a more general theory. For example, when Saeed Nafisi says that the real homeland of 
the Dari (Persian) language is Khorasan and Mavral Nahr, and Pahlavi is in another area. Or 
when Dr. Shahrani writes that the mother tongue of no nation has not been Dari (Persian), in 
fact these theories are the result of a lifetime of efforts in this field. Apart from the issue of 
theories, even in the case of important statistical results, such a situation prevails. When 
Khanleri comes to the conclusion that there are no more than 200 simple verbs with 
reproductive ability in the Persian language, in fact, this conclusion is the result of his life. And 
similar to them, when the author of this article found 2,500 simple Turkish verbs and a total of 
26,000 transitive verbs in the Erek dictionary, in fact, this finding was the result of 15 years of 
work in preparing this dictionary. The meaning of saying these things is that each of these 
theories and even the statistical results are the result of a long effort of working on them and 
perhaps books have been researched and written to reach these theories, here 16 theories are 
given in general and Their results provide a possibility to present a more general theory. 

Abstract Bu məqalə Arazın şimalinda yaşayan azərbaycanlılar arasında Azərbaycan ədəbiyyatını müzakirə və tədqiq edir, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin, Firidun bəy Köçərlinin erkən və görkəmli roluna işarə edir. Məqalənin davamında o, bolşeviklərin hakimiyyəti altında olan Azərbaycanın ədəbi vəziyyətindən bəhs edir və Bağırovun ölümündən sonra baş verən dəyişiklikləri təsvir edir. Müəllif Hüseyn Cavidin, “Füyuzat” jurnalının, Cəfər Cabarlının yaradıcılığını xatırladır və müstəqillik əldə etdikdən sonra Azərbaycan ədəbiyyatının sürətli inkişafını vurğulayır.////// This article, while discussing and examining Azerbaijani literature among the Azerbaijanis of North Ars, points to the early and prominent role of Yusif Vezir Chamanzaminli and Fereydon Bei Kocherli. In the rest of the article, he refers to the literary situation of Azerbaijan under the rule of the Bolsheviks and describes the changes after Bakhirov's death. He mentions the works of Hossein Javed, Fayuzat magazine and Jafar Jabarli and emphasizes the rapid development of Azerbaijani literature after independence.

Abstract The village of Shakriyazi in Salmas is located in the district of Kure Sinli in Salmas. The Kure Sinli district starts from the north of Salmas and ends at the Qotor Valley in Khoy. The hardworking and active residents of this district are of Turkic descent from Azerbaijan and practice the Shafi'i school of thought. In terms of historical formation, customs, and traditions, while sharing some similarities with other regions of Azerbaijan, they also have certain unique ceremonies that are remnants of very ancient times. This article discusses the history of the Kure Sinli people, as well as the culture and customs of the village of Shakriyazi in Salmas..**********
Şəkəriyazi kəndi Salmas şəhərinin Kürəsinli rayonunda yerləşir. Kürəsinli rayonu Salmasın şimal hissəsindən başlayaraq Xoyun Qotur dərəsinə qədər uzanır. Bu rayonun çalışqan və fəal əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət olub, Şafii məzhəbinə mənsubdurlar. Tarixi formalaşma, adət-ənənələr baxımından ümumi Azərbaycan mədəniyyəti ilə oxşar cəhətlərə malik olsalar da, qədim dövrlərdən qalma bəzi özünəməxsus mərasimlərini qoruyublar. Bu məqalədə Kürəsinli əhalisinin tarixi və Salmasın Şəkəriyazi kəndinin mədəniyyəti və adət-ənənələri araşdırılır.**********
Şekeryazi Köyü, Salmas'ın Küresinli bölgesinde yer almaktadır. Küresinli bölgesi, Salmas'ın kuzeyinden başlayarak Hoy'un Kotur Vadisi'ne kadar uzanır. Bu bölgenin çalışkan ve aktif sakinleri, Azerbaycan Türklerinden oluşmakta ve Şafii mezhebine mensupturlar. Tarihsel oluşum, gelenek ve görenekler açısından genel Azerbaycan kültürüyle benzerlikler taşısalar da, çok eski dönemlerden kalma kendilerine özgü bazı törenleri korumaktadırlar. Bu makalede, Küresinli halkının tarihi ve Salmas'ın Şekeryazi Köyü'nün kültürü ile gelenekleri ele alınmıştır.

Abstract Ismail Simitqu, who became the chief of the Shakak tribe (a nomadic tribe in Western Azerbaijan) after his brother Jafar, engaged in plundering villages and cities in Western Azerbaijan from the Constitutional Era until World War I. During World War I, he initially sided with the Russians but later switched allegiance to the Ottomans. Following the Gilan massacre and the absence of strong government control in the region, Simitqu seized the cities of Urmia and Salmas, oppressing the people. Continuous battles with government forces eventually led to his defeat, forcing him to flee to the border mountains of Turkey and Iraq. In 1926, he attacked Salmas again but achieved nothing. Simitqu was killed in Ushnu in July 1930. This article explores the different narratives surrounding his death.****
Kardeşi Cafer'den sonra Batı Azerbaycan'ın Şekak aşiretinin reisi olan İsmail Simko, Meşrutiyet döneminden I. Dünya Savaşı'na kadar Batı Azerbaycan'ın köy ve şehirlerini yağmalamıştır. I. Dünya Savaşı'ndan önce Ruslara yönelmiş, sonra taraf değiştirerek Osmanlı'ya yakınlaşmıştır. Ciloluk katliamı ve bölgede güçlü bir devlet otoritesinin olmaması sonucunda Simko, Urmiye ve Salmas şehirlerini ele geçirerek halka zulmetmiştir. Devlet güçleriyle yapılan uzun savaşlar sonucunda yenilerek Türkiye ve Irak sınırındaki dağlara sığınmıştır. 1926'da tekrar Salmas'a saldırmış ancak bir sonuç elde edememiştir. Simko, Temmuz 1930'da öldürülmüştür. Bu makale, onun ölümüne dair farklı anlatıları incelemektedir.****
Qardaşı Cəfərdən sonra Qərbi Azərbaycanın Şəkkak qəbiləsinin rəisi olan İsmayıl Simitqo, Məşrutə dövründən I. Dünya müharibəsinə qədər Qərbi Azərbaycanın kənd və şəhərlərini qarət etmişdir. I. Dünya müharibəsində əvvəlcə ruslara meyl göstərmiş, sonra tərəf dəyişdirərək Osmanlıya yaxınlaşmışdır. Ciloluq qırğını və bölgədə güclü dövlət nəzarətinin olmaması nəticəsində Simitqo, Urmiya və Salmas şəhərlərini ələ keçirərək xalqa zülm etmişdir. Dövlət qüvvələri ilə davamlı döyüşlər nəticəsində məğlub olaraq Türkiyə və İraq sərhədindəki dağlara qaçmışdır. 1926-cı ildə yenidən Salmasa hücum etmiş, lakin nəticə əldə edə bilməmişdir. Simitqo, iyul 1930-cu ildə Şımdıxda öldürülmüşdür. Bu məqalə, onun ölümü ilə bağlı müxtəlif hekayələri araşdırır.

Abstract 3 Sentabr 1941-də İranın şimalı və cənubu müttəfiq dövlətlər tərəfindən işğal edildikdən sonra, İranın şimal-qərb bölgəsi (Azərbaycan əyaləti) rusların nəzarətinə keçdi. 24 Sentyabr 1942-ci ildə Türkiyə hökuməti iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, 114 İranlı tələbəyə təqaüd verilməsi barədə qərar qəbul etdi. Xarici İşlər Nazirliyinin baş nazirə göndərdiyi məktubda bu tələbələrin "Xalq Partiyası" tərəfindən idarə olunan yatılı məktəblərdə təhsil alacağı qeyd edilmişdi. Gənc həkim Cavad Heyət də bu 114 tələbə arasında idi. Bu məqalədə Türkiyənin təqaüd verilən tələbələrin siyahısı ilə yanaşı, Türkiyə arxivində tapılan bu şagirdlərə aid sənədlər təqdim olunur.**** 3 Eylül 1941'de İran'ın kuzeyi ve güneyi Müttefik devletler tarafından işgal edildikten sonra, İran'ın kuzeybatı bölgesi (Azerbaycan eyaleti) Rusların kontrolüne geçti. 24 Eylül 1942'de Türkiye hükümeti, ekonomik zorluklara rağmen 114 İranlı öğrenciye burs verilmesine karar verdi. Dışişleri Bakanlığı'nın başbakana gönderdiği yazıda, bu öğrencilerin "Halk Partisi" tarafından yönetilen yatılı okullarda eğitim göreceği belirtilmişti. Genç doktor Cevat Heyet de bu 114 öğrenci arasındaydı. Bu makalede, Türkiye'nin burs verdiği öğrencilerin listesiyle birlikte, Türkiye arşivlerinde bulunan bu öğrencilere ait belgeler sunulmaktadır.**** On September 3, 1941, after the Allied forces occupied northern and southern Iran, the northwestern region of Iran (Azerbaijan province) came under Russian control. On September 24, 1942, despite economic difficulties, the Turkish government decided to grant scholarships to 114 Iranian students. In a letter sent by the Ministry of Foreign Affairs to the Prime Minister, it was stated that these students would be educated in boarding schools administered by the "People's Party." Among these 114 students was the young doctor Javad Heyat. This article presents the list of scholarship recipients along with related documents found in Turkish archives.

Abstract From the beginning of the twentieth century, with the occurrence of deep political, social, and civil upheavals in the political poles of the Middle East, the destinies of the peoples living in this geography began to change. The cries of these peoples, rising in the flow of new thoughts, began to circulate from nation to nation like a chain, and the melodies of freedom began to leap from one people to another. The freedom movement that took place in Russia starting from 1905 is considered the beginning of this freedom movement. This freedom movement, which later spread to the Qajars and Ottomans, moved in the direction of limiting the unlimited powers of the ruling authority and ensuring the participation of the people in governing the country. Because Azerbaijan was a neighbor to Russia and the Ottoman Empire, it did not remain aloof from these political and social upheavals. The Baku, Tiflis, and southern elite and merchant class, who were in close contact with the Ottomans, gradually brought the ideas of the Russian Socialists and the Ottoman Committee of Union and Progress (Turkists) to the Azerbaijanis. In this article, we will discuss the influence of the Ottoman Committee of Union and Progress on the Azerbaijani Constitutional Movement.

Abstract The article reviews the history of the Turkish language and literature in Azerbaijan from the Khanates period to the end of Pahlavi rule. During the Safavid and Qajar eras, Turkish served as the language of the court, the army, and the general public. After World War I, Persian-centric nationalist movements gained ground. Key milestones include Rashidiyya's Turkish-medium schools, the Constitutional Revolution, and the autonomous government in South Azerbaijan in 1945. Under Reza Shah, forced Persianization led to the official ban on Turkish. Despite continued restrictions under Mohammad Reza Shah, literary efforts by poets like Shahriar and Sehend, and publications such as the Dede Qorqud epic, helped preserve the language. Following the 1979 revolution, relative cultural freedom emerged, yet Turkish still lacks official status in Iran's educational system.

Abstract Azerbaijan has been a stage for profound social and cultural transformations over the past two centuries. These changes have not only impacted the region's historical identity but have also raised fundamental questions about its society and culture. Central authorities' efforts to divide the region geographically and undermine social identity, particularly by disregarding the Turkic language—a cornerstone of Azerbaijani identity—have exacerbated existing challenges. These policies, which have significantly influenced the region's social and cultural fabric, have led to the assimilation and isolation of segments of the Azerbaijani population. From philosophical and historical sociological perspectives, these developments compel us to reflect on the concepts of identity and society. Is identity a fixed and unchanging entity, or does it evolve in tandem with social changes? These questions necessitate in-depth research into Azerbaijani identity and the factors influencing it. This article aims to examine some of the reasons and factors contributing to the assimilation process in Azerbaijani society. Drawing on personal experiences and available data, it seeks to sound an alarm for the society and draw attention to the serious challenges that contemporary Azerbaijan faces. Evidently, overcoming this crisis requires a comprehensive and pragmatic approach from all segments of society. Such an approach can help preserve and strengthen Azerbaijan's cultural and social identity, fostering a space for constructive dialogue and rebuilding social bonds.//////                                                                               Son iki əsrdə Azərbaycan dərin sosial və mədəni dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu dəyişikliklər təkcə bölgənin tarixi kimliyinə təsir etməyib, həm də cəmiyyət və mədəniyyət haqqında fundamental suallar ortaya qoyub. Mərkəzi hakimiyyətlərin coğrafi bölgülərə ayırma və xüsusilə Azərbaycan kimliyinin əsas sütunlarından biri olan türk dilini inkar etmə siyasəti bu sahədə ciddi problemlərə səbəb olub. Bu siyasətlər açıq-aşkar olaraq regionun sosial və mədəni strukturuna təsir edərək, Azərbaycan xalqının bir hissəsinin assimilyasiyası və sosial ayrılığına gətirib çıxarıb. Fəlsəfi və tarixi sosiologiya baxımından bu dəyişikliklər bizi kimlik və cəmiyyət anlayışları üzərində düşünməyə məcbur edir. Kimlik sabit və dəyişməz bir şeydirmi, yoxsa sosial dəyişikliklərlə birlikdə dəyişirmi? Bu suallar Azərbaycan kimliyi və ona təsir edən amillər barədə daha dərin tədqiqatların zəruriliyini göstərir. Bu məqalənin məqsədi Azərbaycan cəmiyyətində assimilyasiya prosesinə təsir edən bəzi səbəb və amilləri araşdırmaqdır. Bu məqsədlə şəxsi təcrübələrə və mövcud məlumatlara əsaslanaraq, cəmiyyəti xəbərdar etmək və müasir Azərbaycanın həddən artıq tanış olduğu ciddi problemlərə diqqəti cəlb etmək istəyirik. Şübhəsiz ki, bu böhrandan çıxmaq üçün bütün sosial təbəqələrin iştirakı ilə hərtərəfli və praktik bir yanaşma lazımdır. Bu yanaşma Azərbaycanın mədəni və sosial kimliyinin qorunmasına və inkişafına kömək edə bilər və konstruktiv dialoq və sosial əlaqələrin bərpası üçün şərait yarada bilər.////// Son iki yüzyılda Azerbaycan, derin sosyal ve kültürel dönüşümlerin yaşandığı bir coğrafya olmuştur. Bu dönüşümler sadece bölgenin tarihsel kimliğini etkilemekle kalmamış, aynı zamanda toplum ve kültür hakkında temel soruları da gündeme getirmiştir. Bu bağlamda, merkezi yönetimlerin coğrafi bölünme ve özellikle Azerbaycan kimliğinin temel taşlarından biri olan Türkçe dilini görmezden gelme politikaları, bu alanda ciddi sorunlara yol açmıştır. Bu politikalar, bölgenin sosyal ve kültürel yapısını açıkça etkileyerek, Azerbaycan halkının bir kısmının asimilasyonuna ve toplumsal olarak yalıtılmasına neden olmuştur. Felsefi ve tarihsel sosyoloji perspektifinden bakıldığında, bu dönüşümler bizi kimlik ve toplum kavramları üzerinde düşünmeye zorlamaktadır. Kimlik sabit ve değişmez bir şey midir, yoksa sosyal dönüşümlerle birlikte değişir mi? Bu sorular, Azerbaycan kimliği ve onu etkileyen faktörler hakkında daha derin araştırmaların gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu makalenin amacı, Azerbaycan toplumunda asimilasyon sürecindeki bazı neden ve faktörleri incelemektir. Bu amaçla, kişisel deneyimlere ve mevcut verilere dayanarak, topluma bir uyarı çanını çalmak ve günümüz Azerbaycanının aşina olduğu ciddi sorunlara dikkat çekmek amaçlanmıştır. Şüphesiz ki, bu krizden çıkmak için tüm sosyal kesimlerin katılımıyla kapsamlı ve pratik bir yaklaşım gereklidir. Bu yaklaşım, Azerbaycan’ın kültürel ve sosyal kimliğinin korunmasına ve geliştirilmesine katkıda bulunabilir ve yapıcı diyalog ve sosyal bağların yeniden kurulması için bir ortam sağlayabilir.

Abstract At the moment, there are two known manuscripts of the Book of Dede Korkut in the world. The 
book’s title on the first page of the Dresden manuscript and the name of Dede Korkut are the 
controversial topic of this essay. Since the title on the first page is written in Arabic, the scholars 
around the world who have worked on this monument have translated it differently. Even the 
calligraphers of the title and the text are not the same. The scholars around the world have 
translated the Arabic text of the title into their own language and therefore, they are correct. 
While the native scholars in Azerbaijan have considered the first three words of the title in Farsi 
and the rest of it in Arabic. So their translation of the title into Türki has become somehow 
incorrect. On the other side, the name of Korkut is also a matter of controversy. Some native 
scholars have tried to analyze it by separating the two syllables of it and interpret it through their 
own deductions. However, the author of this paper thinks that the words in any language are the 
black boxes of each language. Then they stand so strongly for themselves that you do not need 
to break them down to analyze the broken parts. The word “Korkut” is not an exception then. 
You do not need to separate it into two parts and then interpret each part separately to achieve 
its meaning. The meaning of the word is easily achievable by itself and, especially through the 
contexts of the book’s both manuscripts. The aim of this essay is to illustrate the two 
misunderstandings about both the title and the precise meaning of “Korkut”.  **** Halhazırda dünya kitabxanalarında “Dədə Qorqut” kitabının iki tanınmış əlyazma nüsxəsi var. 
Drezden nüsxəsinin ilk səhifəsində yazılmış kitabın ünvanı və “Qorqut” sözü bu məqalənin 
mübahisəli mövzusudur. Kitabın ünvanı ərəbcə yazıldığına görə bu abidəni araşdıran dünya 
bilginləri buna fərqli yanaşıblar. Kitabın ünvanını yazan xəttat ilə əlyazmanın mətnini yazan 
katibin xətləri açıqca bir-birindən ayrı görünür. Buna baxmayaraq, kitabın başqa dillərə çevrildiyi 
ünvan ərəbcədən çevrildiyinə görə düz olduğu halda, Azərbaycan Türkcəsinə çevrilmiş ünvan 
fərqli alınıb. Bu abidənin öz vətənindəki alimlər kitabın ünvanının üç başdakı sözünü farsca, 
qalanını isə ərəbcə hesab edib çevirdikləri üçün kitabın ünvanı bu dildə düz alınmayıb. Bundan 
başqa, “Qorqut” sözünün öz anlamı da yerli elm adamlarının araşdırmalarında mübahisəli bir 
durum yaradıb. Bəzi yerli bilginlər “Qorqut” sözünün iki hecasını bir-birindən ayırıb bu sözü 
mürəkkəb bir ad hesab edərək araşdırıblar. Amma bu məqalənin yazarı dünya dillərindəki sözləri 
hər dilin öz qara qutusu hesab edir. Ona görə zamanın sərt durumlarından üzü ağ çıxıb dilimizi 
qoruyan bu qara qutuları sındırıb tikələrini ayrı-ayrı araşdırmağı düzgün bir yanaşma olaraq 
görmür. “Qorqut” sözü də bu prinsipdən müstəsna deyil. Onun anlamını açıqlamaq üçün onu ikiyə 
bölmək lazım deyil. Bu sözün anlamını birincisi, özündən, ikincisi də əlyazmaların mətnindən 
aydın şəkildə izah etmək olar. Bu məqalənin məqsədi həm kitabın ünvanını, həm də “Qorqut” 
sözünün dəqiq anlamını aydınlaşdırmaqdır.        ****   Günümüzde dünya kütüphanelerinde Dede Korkut kitabının iki meşhur elyazma nushası vardır. 
Dresden nushasının ilk sayfasında yazılmış kitabın unvanı ve “Qorqut” sözcüğü bu makalenin 
tartışmalı konusudur. Kitabın unvanı Arapça yazıldığına göre bu yapıtı araştıran dünya 
bilginleri kitabın unvanına farklı bakmışlar. Kitabın unvanını yazan hattat ile elyazmanın 
metnini yazan katibin el yazıları açıkca bir birinden farklı görünür. Buna rağmen, kitabın başka 
dillere çevrildiği unvan Arapçadan çevrildiğine göre doğru olduğu halde, Azerbaycan 
Türkçesine çevrilmiş unvan değişik gösterilmiştir. Bu yapıtın kendi vatanındaki bilim insanları 
kitabın unvanının başdaki üç sözcüğünü Farsca, geri kalanını ise Arapça olarak düşünüp 
çevirdikleri için kitabın unvanı bu dilde doğru alınmamıştır. Bundan başka, “Qorqut” 
sözcüğünün kendi anlamı da yerli bilim adamlarının araştırmalarında tartışılmalı bir durum 
yaratmıştır. Bazı yerli bilginler “Qorqut” sözcüğünün iki hecesini birbirinden ayırıp bu sözcüğü 
bileşik bir ad olarak görerek araştırmışlar. Ama bu makalenin yazarı dünya dillerindeki 
sözcükleri her dilin kendi kara kutusu gibi görmektedir. O yüzden de zamanın sert 
durumlarından yüzü ak çıkıp dilimizi koruyan bu kara kutuları kırarak parçalarını ayrı ayrı 
araştırmayı doğru bir yaklaşım olarak görmez. “Qorqut” sözcüğü de bu prensipten müstesna 
değil. Onun anlamını açıklamak için onu ikiye bölmek gerek değil. Bu sözcüğün anlamını 
birincisi, kendisnden, ikincisi de elyazmaların metninden açıklamak mümkündür. Bu makalenin 
amacı hem kitabın unvanı hem de “Qorqut” sözcüğünün kesin anlamını açıklamaktır.  

Abstract Yahya Zoka was a writer, archaeologist, and art historian of Iran. Since his youth and student days, he was interested in the hypothesis of the Kasravi Azeri language, and he undertook some research on this topic, and he published the results of his research and findings in numerous articles. Nine of these articles by Yahya Zoka were published in 1990 by the Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation under the title “Essays on the Language of the Azerbaijani People.” In this article, three examples of Yahya Zoka’s articles, titled “Two Newly Discovered Azeri Ghazals,” “Kreingan Dialect,” and “Gelin-Qiyeh or Harzandi Dialect,” are reviewed and criticized. The article “Two Newly Discovered Azeri Ghazals” is related to the publication of a poetry collection named Badr Shirvani (845-789 AH). This collection was printed and published by Abolfazl Hashem-oghly Rahimov in the publications of the Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Azerbaijan Socialist Republic. In that divan, there are two ghazals and a mulamme, which were composed in a special dialect. Zoka has considered these two ghazals to be related to the Azeri language and has attempted to introduce it. The “Essay on the Keringan Dialect” is the result of Yahya Zokaa's research during her stay of several months in the border areas of Iran along the Aras River in 1949. During this time, she collected notes on the Tati language of the “Keringan” people from the villages of the Qara-Dagh region of East Azerbaijan and published them in Tehran in 1953. “The Dialect of Gelin Qiyeh or Harzandi” is the title of an article written by the author about the language of the people of Gelin Qiyeh village in Marand province. This article is based on information collected by him during his visit to this village in 1954. It contains five sections: “Dictionary”, “A Few Grammatical Points About the Harzandi Dialect”, “Conjugation of Several Verbs”, “Translation of Several Proverbs into the Harzandi Dialect”, and “Text in the Harzandi Dialect” with its Persian translation.

Abstract This article examines the etymology and naming origins of two significant toponyms in West Azerbaijan: Sulduz and Naqadeh. Employing an interdisciplinary approach—drawing upon mythology, historical linguistics, ancient astronomy, and ethnography—the author critiques the popular and folkloric interpretations of these names and traces their older roots to the mythological and cosmological layers of Proto-Turkic peoples. In the first section, the name "Sulduz" is analyzed not as meaning "watery plain" (Sulu Düz), but rather as a mythological compound of the components "Su/Şu" (light, radiance, water-deity) and "Ulduz/Duz" (star, cosmic origin). The author associates it with the concept of the "Shepherd's Star" or "Water Star" (Mercury) and emphasizes its connection to sun-worship and star-cults among the Saka and Oghuz Turks. In the second section, the name "Naqadeh" is introduced as an evolved form of the ancient Turko-Sumerian goddess "Anahita/Inanna" (goddess of water, fertility, and the planet Venus). Citing phonetic evidence, the author regards Naqadeh as a survival of forms like "Nahida" or "Naqida" and compares it with the ancient city of Naqada in Egypt and the Hasanlu Tepe in Sulduz to illustrate the cultural-mythological links between ancient civilizations. Ultimately, the article emphasizes the key role of mythological and cosmological thought among the ancient Turks in shaping the toponymic system of Azerbaijan, and deems purely historical or political interpretations of these names as insufficient and misleading.

Abstract Ebrahim Pourdavoud was born in Rasht in Gilan and was a Gilak, but like other intellectuals and writers of various Iranian ethnicities in the last century, under the influence of several factors, he turned his back on his own language and culture and began to admire the Persian, Pahlavi languages, the ancient Iranian era, and the Zoroastrian religion. He spent more than fifty years of his life researching and writing on the aforementioned topics, and he created works on the following topics: collecting various parts of the Avesta, interpreting the Avesta, the terminology of the Avesta language, the history of the Persians of India, the festivals and traditions of the Persians and ancient Iran, lexical discussions of the Persian and Pahlavi languages, and other topics related to the Avesta religion and ancient Iran.
Researchers in the field of Iranian language, literature, and history had great names in the late Qajar and Pahlavi eras, and rightly or wrongly; Intentionally or unintentionally, they have been placed in an aura of holiness, glory, and greatness, so that few people dare or allow themselves to question the circumstances, thoughts, and quality of their works, and criticize their person and works. The fact is that the overwhelming majority of these great names have been nothing but empty drums and big liars. They have led science and research in Iran astray and have placed lies and forgeries in the place of truth. Ebrahim Pourdavoud is also one of these well-known names and a feeder of the antiquarianism movement, which has unjustly been placed in the position of a scientific authority in the field of ancient Iran, Zoroastrianism, and Iranology.
It would be a long effort to examine and review all the topics of interest, or all the features of Ebrahim Pourdavoud's works, thoughts, and research methods, in order to gain a reliable understanding of this mysterious element. This article aims to present some of the specifics of Pourdavoud's thoughts and topics of interest to the readers based on his works, and to provide some notes on the themes of his poems, the current thoughts in his poems, his attitude towards the linguistic and historical issues of Iran, the Azeri language hypothesis, and his attitude towards the Persians of India.****
İbrahim Purdavud Gilanın Rəşt şəhərində anadan olmuş, milliyyətcə gilək olmuşdur. Ötən əsrdə müxtəlif İran etnik qruplarının digər ziyalıları və yazıçıları kimi, bir neçə amilin təsiri altında öz dil və mədəniyyətindən uzaqlaşaraq ömrünün 50 ilindən çoxunu fars, Pəhləvi və İran dilləri mövzularda araşdırmalara və yazılara həsr etmiş, bu mövzularda əsərlər yazmışdır. Avestanın müxtəlif hissələrinin məcmuəsi, Avestanın təfsiri, dil terminologiyası, Avesta, Hindistan farslarının tarixi, farsların və qədim İranın bayram və adət-ənənələri, fars və Pəhləvi dillərinin leksik mövzuları və Avesta dininə və İranın qədim dövrünə aid digər materiallar .qələmə almışdır
İran dili, ədəbiyyatı və tarixi sahəsində tədqiqatçıların mərhum Qacar ​​və Pəhləvi dövründə böyük adları olub, haqlı və ya yanlış; qəsdən və ya bilməyərəkdən onları müqəddəslik, izzət və böyüklük aurasına yerləşdiriblər ki, onların vəziyyəti, düşüncələri və əsərlərinin keyfiyyəti haqqında mübahisə etməyə, şəxsi və əsərlərini tənqid etməyə cəsarət və ya icazə verən az adam var. Məsələ burasındadır ki, bu böyük adların həlledici əksəriyyəti sizin boş nağaralarınız və böyük yalançılarınızdan başqa bir şey deyildi. Onlar İranda bilik və araşdırmaları çaşdırıb, faktların yerinə yalan və saxtakarlıqlar qoyublar. İbrahim Purdavud da qədim İran, zərdüştilik dini və iranşünaslıq sahəsində haqsız yerə elmi nüfuzlu mövqeyə qoyulan arxaizm cərəyanının bu məşhur adlarından və qidalandırıcılarından biridir.
İbrahim Purdavudun bütün maraq doğuran mövzularını və ya əsərlərinin bütün xüsusiyyətlərini, düşüncələrini və tədqiqat üsullarını araşdırmaq və nəzərdən keçirmək bu sirli element haqqında etibarlı bilik əldə etmək üçün geniş səy tələb edir. Bu çıxış Purdavudun fikirlərinin bəzi koordinatlarını və əsərləri əsasında maraq doğuran mövzuları, şeirlərinin mövzuları, şeirlərdəki aktual düşüncələr, onun İranın dil və tarixi məsələlərinə münasibəti, Azərbaycan dili fərziyyəsi haqqında bəzi məqamları, eləcə də Hindistandakı farslara münasibətini ifşa etmək məqsədi daşıyır.****
İbrahim Purdavud, Gilan'ın Rasht şehrinde doğmuş ve bir Gilak'tır, ancak son yüzyılda farklı İran etnik gruplarına mensup diğer aydınlar ve yazarlar gibi, çeşitli faktörlerin etkisiyle kendi diline ve kültürüne sırt çevirmiş ve hayatının 50 yılını Farsça, Pehlevi ve İran dilleri konuları üzerinde araştırmaya ve yazmaya adadı ve Avesta'nın farklı bölümlerinin derlenmesi, Avesta'nın yorumlanması, dilin terminolojisi gibi konularda eserler yazdı. Avesta, Hindistan Perslerinin tarihi, Perslerin ve eski İran'ın festivalleri ve gelenekleri, Farsça ve Pehlevi dillerinin sözlüksel konuları ve Avesta dini ve İran'ın antik dönemi ile ilgili diğer materyaller kaleme aldı.
 İran dili, edebiyatı ve tarihi alanında çalışan araştırmacıların son Kaçar ve Pehlevi dönemlerinde büyük isimleri vardı ve doğru ya da yanlış; bilerek ya da bilmeyerek bir kutsallık, yücelik ve büyüklük havası içine yerleştirilmişlerdir, öyle ki çok az insan onların durumu, düşünceleri ve yaptıklarının niteliği hakkında tartışmaya, o kişiyi ve eserlerini eleştirme cesaretine veya iznine sahiptir. Gerçek şu ki, bu büyük isimlerin büyük çoğunluğu sizin boş davullarınız ve büyük yalancılarınızdan başka bir şey değildi. İran'da bilgi ve araştırmaları yanıltıp gerçeklerin yerine yalan ve sahtekarlık koydular. İbrahim Purdavud da eski İran, Zerdüşt dini ve İran araştırmaları alanında haksız yere bilimsel otorite konumuna yerleştirilen arkaizm hareketinin tanınmış isimlerinden ve besleyicilerinden biridir.
İbrahim Purdavud'un ilgi duyduğu tüm konuların veya eserlerinin tüm özelliklerinin, düşüncelerinin ve araştırma yöntemlerinin incelenmesi ve gözden geçirilmesi, bu gizemli unsur hakkında güvenilir bir bilgi elde etmek için geniş kapsamlı bir çaba gerektirir. Bu konuşma Purdavud'un eserlerinden yola çıkarak düşüncelerinin ve ilgi duyduğu konuların bazı koordinatlarını, şiirlerin temaları, şiirlerdeki güncel düşünceler, İran'ın dilsel ve tarihi meselelerine karşı tutumu, Azari dili hipotezi hakkında bazı noktaları, Hindistan'daki Perslere karşı tutumunun ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Abstract The period of Aq Qoyunlu Turkmen rule in Iran, marked by the expansion of their power from 
Diyarbakır and subsequently Azerbaijan to the fringes of the Kerman desert and other regions, 
represents a prominent historical phase in terms of the intersection of politics and religion 
within governmental and social structures. This study, drawing on primary and first-hand 
sources such as the works of Khwandamir, Tabrizi, Khunji, Venetian travelogues, and other 
contemporary or near-contemporary historians, examines the role of religion in the Aq 
Qoyunlu power structure. Analysis of the historical narratives reveals that Aq Qoyunlu 
rulers−particularly Uzun Hasan and Ya‘qub Beg, who governed with greater authority and 
temporal stability compared to other monarchs of this dynasty−not only strove to strengthen 
the Sharia and support Sunni scholars, but also regarded religion as a key instrument for 
legitimizing their rule. At the same time, the intertwining of religious beliefs with the social 
and legal fabric of society fostered manifestations of superstition, Sufism, and sectarian 
fanaticism. This phenomenon was not only evident during this era but also in similar historical 
periods, and, in the case of Sufism, it later laid the groundwork for the rise of the more 
powerful Safavid order−descendants of Sheikh Safi al-Din Ardabili−in Iran and Azerbaijan.  
The aim of this article is to present a comprehensive analysis of the religious context of the 
era and to elucidate the relationship between religion, power, and society in the Aq Qoyunlu 
realm during the reigns of its most powerful monarchs, namely Uzun Hasan (Hasan Padishah) 
and his son Sultan Ya‘qub. **** İranda Ağqoyunlu türkmənlərinin hakimiyyət dövrü, bu ittifaq və onun hökmdar sülaləsinin 
Diyarbəkirdən, daha sonra isə Azərbaycandan başlayaraq Kirman səhrasının uclarına və digər 
bölgələrə qədər gücünü genişləndirdiyi mərhələ, siyasi və dini faktorların dövlət və ictimai 
quruluşda qovuşması baxımından tarixin diqqətəlayiq dövrlərindən biridir. Bu tədqiqat 
Xondəmir, Təbrizi, Xünci, venesiyalı səyyahların səyahətnamələri, həmin dövrün və ya ona 
yaxın dövrlərin digər tarixçilərinin əsərləri kimi əsas və birinci dərəcəli mənbələrə 
əsaslanaraq Ağqoyunlu hakimiyyət quruluşunda dinin yerini araşdırır. Tarixi rəvayətlərın 
təhlili göstərir ki, Ağqoyunlu sultanları − xüsusilə bu sülalənin digər hökmdarları ilə 
müqayisədə daha möhkəm və sabit hakimiyyət sürən Uzun Həsən və Yaqub bəy − şəriətin 
möhkəmləndirilməsi və sünni alimlərinin müdafiəsində fəal olmaqla yanaşı, dini öz 
hakimiyyətlərini qanuniləşdirməyin əsas vasitəsi kimi qiymətləndirmişlər. Digər tərəfdən, 
dini inancların cəmiyyətin sosial və hüquqi quruluşu ilə qaynayıb-qarışması xurafat, təsəvvüf 
və məzhəb fanatizmi kimi təzahürlərə yol açmışdır. Bu hal yalnız həmin dövrdə deyil, oxşar 
tarixi mərhələlərdə də müşahidə olunmuş, təsəvvüf sahəsində isə sonradan Şeyx Səfiəddin 
Ərdəbili nəslindən olan daha güclü Səfəvi hərəkatının İran və Azərbaycanda yüksəlişinə 
zəmin yaratmışdır.  
Məqalənin məqsədi həmin dövrün dini mühitini hərtərəfli təhlil etmək və Ağqoyunlu 
dövlətində, xüsusilə Uzun Həsən (Həsən Padşah) və oğlu Sultan Yaqub kimi ən qüdrətli 
hökmdarların hakimiyyəti illərində, din, hakimiyyət və cəmiyyət arasındakı əlaqəni izah 
etməkdir.**** Akkoyunlu Türkmenlerinin İran’daki hakimiyet dönemi ve bu birliğin gücünün 
Diyarbakır’dan başlayarak Azerbaycan’a, Kerman çölünün uç noktalarına ve diğer 
bölgelere kadar genişlemesi, yönetim ve toplum yapısında siyaset ile dinin kesiştiği en 
önemli tarihi dönemlerden birini temsil eder. Bu araştırma, Handmir, Tehrani, Hunci gibi 
birincil kaynaklara, Venedik seyahatnamelerine ve dönemin veya sonraki tarihçilerin 
eserlerine dayanarak Akkoyunluların güç yapısında dinin konumunu incelemektedir. 
Mevcut tarihi anlatıların analizi, özellikle Uzun Hasan ve Yakup Bey gibi bu hanedanın 
diğer hükümdarlarına göre daha istikrarlı ve uzun süre iktidarda kalan Akkoyunlu 
sultanlarının, sadece Sünni alimleri desteklemek ve şeriatı güçlendirmek için çaba 
göstermekle kalmayıp, aynı zamanda dini yönetimlerini meşrulaştırmak için bir araç olarak 
kullandıklarını göstermektedir. Öte yandan, dini inançların toplumsal ve hukuki yapıyla iç 
içe geçmesi, batıl inançların, tasavvufun ve dini taassubun ortaya çıkmasına da yol 
açmıştır. Bu durum sadece bu dönemde değil, benzer dönemlerde de görülen bir olgudur. 
Özellikle tasavvuf alanında ve sufizme yönelimde, bu dönem daha sonraları Şeyh 
Safiyüddin Erdebili’nin torunlarının İran ve Azerbaycan’da güçlü bir akım olarak ortaya 
çıkmasının temelini atmıştır.  
Bu makalenin amacı, söz konusu dönemin dini zeminine dair kapsamlı bir analiz sunmak 
ve Akkoyunlu topraklarında, özellikle Uzun Hasan (Hasan Padişah) ve oğlu Sultan Yakup 
gibi güçlü hükümdarların saltanatı sırasında din, iktidar ve toplum arasındaki ilişkiyi 
açıklamaktır.  

Abstract Shah Ismail I, the founder of the Safavid dynasty, brought about a fundamental transformation in the history of Azerbaijan. He not only seized political power in this region but also shaped its social life as a Sufi leader. By emphasizing the philosophy of Sufism, he established Twelver Shia Islam as the official religion in Azerbaijan and took on the spiritual leadership of the community. This spiritual leadership was the result of a transformation that had begun with Sheikh Safi al-Din Ardabili, the founder of the Safavid order, and continued thereafter. Sufi values such as asceticism, piety, secrecy, obedience, and submission enabled Shah Ismail to establish a powerful dynasty and gather his followers around him. The spiritual and philosophical dimensions of Sufism were also clearly evident in Shah Ismail's leadership. This article aims to examine some aspects of the spiritual functions of Sufism during Shah Ismail's era and some common terms in the Sufi discourses of that time. Our goal in this article is not to delve into the depth and nature of Sufism but rather to explore the political, social, and spiritual dimensions of Shah Ismail's emotional connection with his disciples through the symbols and concepts of Sufi mysticism and to better understand the historical processes related to it.************* Safevi Hanedanı, Azerbaycan tarihine yeni bir soluk getirirken, kurucusu Şah İsmail sadece siyasi iktidarı ele geçirmiş olmakla kalmamış, aynı zamanda bir sufi mürşidi olarak da toplumsal hayata yön vermiştir. Tasavvuf felsefesini temel alan Şah İsmail, Azerbaycan'da On İki İmamiye Şiiliği'ni resmî mezhep haline getirmiş ve toplumun manevi liderliğini üstlenmiştir. Şah İsmail'in tasavvufi liderliği, Safevi tarikatının kurucusu Şeyh Safiüddin Erdebili'nden bu yana süregelen bir dönüşümün sonucudur. Zühd, takva, sır, itaat ve teslimiyet gibi tasavvufi değerler, Şah İsmail'in hem güçlü bir hanedan kurmasına hem de müritlerini bir araya getirmesine imkan sağlamıştır. Tasavvufun manevi ve felsefi boyutları da Şah İsmail'in liderliğinde belirgin bir şekilde ortaya çıkmıştır. Bu makale, Şah İsmail dönemi tasavvuf anlayışının bazı yönlerini ve bu dönemdeki tasavvufi söylemlerde kullanılan bazı terimleri incelemeyi amaçlamaktadır. Amacımız, tasavvufun derinliklerine inmek değil, Şah İsmail'in müritleriyle kurduğu duygusal bağın siyasi, sosyal ve manevi boyutlarını tasavvufi semboller ve kavramlar üzerinden açıklamak ve bu bağlamdaki tarihsel süreçleri daha iyi anlamaktı.************ Səfəvi xanədanı Azərbaycan tarixinə yeni bir nəfəs gətirərkən, qurucusu Şah İsmayıl yalnız siyasi hakimiyyəti ələ keçirməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda bir sufi mürşidi olaraq da ictimai həyata istiqamət vermişdir. Təsəvvüf fəlsəfəsini əsas götürən Şah İsmayıl, Azərbaycanda On iki imamiyyə şiəliyini rəsmi məzhəb halına gətirmiş və cəmiyyətin mənəvi liderliyini öz üzərinə götürmüşdür. Şah İsmayılın təsəvvüfi liderliyi, Səfəvi təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiüddin Ərdəbilidən bu yana davam edən bir transformasiyanın nəticəsidir. Zühd, təqva, sirr, itaət və təslimiyyət kimi təsəvvüfi dəyərlər, Şah İsmayılın həm güclü bir xanədan qurmasına, həm də müridlərini bir araya gətirməsinə imkan yaratmışdır. Təsəvvüfün mənəvi və fəlsəfi ölçüləri də Şah İsmayılın liderliyində güclü bir şəkildə ortaya çıxmışdır. Bu məqalə qarşısına Şah İsmayıl dövrü təsəvvüf anlayışının bəzi istiqamətlərini və bu dövrdəki təsəvvüfi deyimlərdə istifadə edilən bəzi terminləri araşdırmaq məqsədi qoymuşdur. Məqsədimiz təsəvvüfün dərinliklərinə enmək deyil, Şah İsmayılın müridləri ilə qurduğu emosional bağın siyasi, sosial və mənəvi ölçülərini təsəvvüfi simvollar və anlayışlar üzərindən izah etmək və bu kontekstdəki tarixi prosesləri daha yaxşı anlamaq idi.