این مجله به انتشار مقالات علمی- تحقیقی درباره تورکولوژِی، تاریخ و فرهنگ آذربایجان و ترکان می پردازد. مرکز نشر این مجله شهر اورمیه می باشد.
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
تعداد مقالات: 109
یادداشتهایی درباره تاریخ قومی ایران و آذربایجان

یادداشتهایی درباره تاریخ قومی ایران و آذربایجان

دوره 1، شماره 6، زمستان 1403، صفحه 264-322

سیابلی علعسگر

چکیده در این مقاله، اطلاعاتی درباره ریشه های کهن تاریخ قومی ایران و آذربایجان منعکس شده است. بسیاری از تاریخنگاران، چه در دوره شوروی و چه در دوران معاصر، با تحریف حقایق تاریخی ادعا میکنند که تُرکها در سده یازدهم میلادی و در دوره سلجوقیان به سرزمینهای ایران و آذربایجان وارد شدند و با همگونسازی مردم بومی، این مناطق را تُرکسازی کردند. اما بررسی دقیق تاریخ قبیله های باستانی ساکن در جغرافیای ایران، بین النهرین و کوههای زاگرس، و نیز دولتهایی مانند سومر، سوبیر، عیلام و کاسی، همراه با تحلیل کتیبه های میخی کشف شده در این مناطق، آثار باستانشناختی و نامهای جغرافیایی باستانی، نشان میدهد که نه تُرکها، بلکه قبایل ایرانی زبان به این سرزمینها مهاجرت کردند. این در حالی است که هزاران سال پیش از اسکان این قبایل، تُرکهای باستان  پایه های تمدن نخستین را در این جغرافیا نهادند و دولتهای بیشماری تأسیس کردند.

نیظامی‌نین میللی کیم‌لیڲی ایله وطنی**** هویت ملی و میهن نظامی گنجوی

نیظامی‌نین میللی کیم‌لیڲی ایله وطنی**** هویت ملی و میهن نظامی گنجوی

دوره 1، شماره 7، بهار 1404، صفحه 280-336

عباسعلی احمداوغلو

چکیده دۆنیا کلاسیک أدبیاتېنېن پارلاق اۏلدوزلارېندان اۏلان نیظامی‌، آذربایجان‌ېن گنجه شهرینده دوغولوب، یاشایېب یاراتدېغېنا، إله‌جه ده او شهردن إشیڲه چېخمادېغېنې اؤز أثرلرینده وورقولآدېغینا باخمایاراق، بعضی اؤلکه‌لر بو بؤیوک دۆشۆنه‌ری – دۆنیا أدبیاتېندا توتدوغو یئر و بوراخدېغی ایزلره گؤره – اؤز میللی-معنوی ثروت‌لری کیمی دۆنیایا تانېتدېرماغا چالېشېرلار. اۏنا گؤره هر أدبی بیر أثر أصلینده یاراندېغې جۏغرافییاداکې اینسان‌لارېن دۆنیا گؤرۆشۆ، دۆشۆنجه‌سی و دۆنیایا اۏلان باخېشېنې أدبی بیچیمده بۆتۆن دۆنیایا چاتدېرماغا چالېشان بیر معنوی دڲر دیر. نیظامی‌نین ده یارادېجې‌لېغې بو باخېمدان اؤز ایچینده داشېدېغې یئرلی دڲرلر تملینده آراشدېرېلېب تنقید اۏلمالې ‌دیر. اۏندان باشقا، هر بیر دۆشۆنر، یازار، شاعیر، إله‌جه ده هۆنرمن طبیعی اۏلاراق، اؤز کیم‌لیڲینی اۏلوشدوران دیل-دۆشۆنج، یئرلی دڲرلر، میف‌لری سئویب اۏنلاری قۏروماغا چالېشان بیر اینسان ‌دېر. ألبته بئله بیر اینسان اؤزلۆڲۆنۆ اۏلوشدورموش بو دڲرلره اۏلان یاناشماسې (موناسیبتی) ایله اؤز میللی کیم‌لیڲینی ده اۏخوجویا، إله‌جه ده دۆنیایا چاتدېرماغې اؤز دۏغال حاققې بیلن بیر اینسان‌ دېر. بو آراشدېرمادا نیظامی‌نین اؤز یارادېجې‌لېغېن‌دان آلېنمېش یاناشمالارا دایاناراق نیظامی‌نین گرچک میللی کیم‌لیڲی ایله دۏغما وطنی آراشدېرېلاجاق. مقاله‌نین آراشدېرما مئتۏدو نیظامی‌نین اؤز قله‌می ایله یازدېغې دری (چاغداش فارسې‌نېن کؤک دیل‌لریندن بیری) دیلینده یازېلمېش متنده اۏلان أصلی متنین قورولوشچولوق و سئمیۏتیک أدبی نظریه‌لری أساسېندا یازیلمیش بیر اینجه‌له‌مه ‌دیر. متنین آراشدېرماسې‌نېن دقیق و گۆوه‌نلی اۏلماسې اۆچون اۏریژینال متنین أل‌یازمالارېنې دا تاپېب آراشدېرماغا چالېشدېق. بو آراشدېرمادا قایناق اۏلاراق تقدیم اۏلونان أل‌یازما نۆسخه‌سی خمسه‌نین ألده ائدیلمیش أن کامیل متنی ‌دیر.

روحانیت آذربایجان در دوره مشروطه

روحانیت آذربایجان در دوره مشروطه

دوره 1، شماره 6، زمستان 1403، صفحه 323-354

Əli Fərhadov

چکیده انقالب مشروطه به عنوان اعتراض مردمی علیه رژیم شاه در ایران در بین سالهای 1911-1905 آغاز شد. این انقلاب خواستار 
مشروطه و نظام پارلمانی در ایران بود و تا حدی به پیروزی رسید. روحانیون مترقی آذربایجان نقش مهمی در این پیروزی داشتند. 
شیخ محمد خیابانی نیز به عنوان یک روحانی برجسته و انقالبی این سنت انقلابی را ادامه داد.

<span lang=AR-SA>مناسبات تیموریان و ممالیک و لشکرکشی شام********</span> <span lang=TR>TİMURLU-MEMLÜK İLİŞKİLERİ ve SURİYE SEFERİ</span>

مناسبات تیموریان و ممالیک و لشکرکشی شام******** TİMURLU-MEMLÜK İLİŞKİLERİ ve SURİYE SEFERİ

دوره 1، شماره 10، زمستان 1404، صفحه 334-356

امینه دمیرباش

چکیده امیر تیمور، بنیانگذار دولت تیموری که برای بیش از یک قرن بر تاریخ جهان تأثیر گذاشت، خاقان بزرگ ترک است که علاوه بر فعالیت‌های سیاسی، به دلیل فعالیت‌های فرهنگی خود نیز زبانزد خاص و عام می‌باشد. امیر تیمور که به مدت ۳۶ سال بر تخت فرمانروایی تیموریان نشست، با لشکرکشی‌های گسترده‌اش مرزهای خود را وسعت بخشید و در عصر خود سرزمین‌های بسیاری از آناتولی تا مغولستان و از ایران تا هندوستان را تحت تأثیر قرار داد. لشکرکشی شام در سال ۱۴۰۰ میلادی نیز از جمله لشکرکشی‌های مهم امیر تیمور به شمار می‌رود. آن‌طور که از منابع استنباط می‌گردد، سیاست خارجی خصمانه سلاطین مملوک در قبال امیر تیمور در وقوع این لشکرکشی مؤثر بوده است. امیر تیمور که پیش از حرکت به سوی پایتخت عثمانی قصد دفع غائله مملوکان را داشت، با سپاهی عظیم وارد سرزمین شام شد و ویرانی‌ای به جا گذاشت که تأثیرات عمیقی در پی داشت. مراکز تمدنی چون شهرهای حلب و دمشق که مورد تهاجم تیمور قرار گرفتند، مدت‌ها پس از خروج سپاه تیموری نتوانستند به روزگار پیشین خود بازگردند. به این معنا، تآثیرات به جای مانده از فرمانروای تیموری در سرزمین شام در منابع آن دوره ثبت شده و امیر تیمور به طور کلی به عنوان فرمانروایی ویرانگر و ستمگر در اذهان مردم منطقه نقش بسته است. با لشکرکشی به شام، سطح بالای فرهنگ فرمانروای تیموری آشکار گشت و ابن خلدون، از دانشمندان بزرگ آن عصر، دانش والای این فرمانروا را در خاطرات خود ثبت نمود. اطلاعات ارائه شده توسط ابن خلدون، حاوی جزئیات مهمی درباره شخصیت امیر تیمور و نیز تصرف دمشق توسط تیموریان می‌باشد.

زبان قوانین حمورابی (بازخوانی پنج قانون)

زبان قوانین حمورابی (بازخوانی پنج قانون)

دوره 1، شماره 7، بهار 1404، صفحه 337-417

مهدی حسنی(اردبیللی)، محمد قره زاده شربیانی

چکیده در مقاله پیشرو تلاش گردید خوانش مجددی از کهن ترین قانون مدنی جهان مشهور به قانون حمورابی با خوانش                       پرفسور هارپر با تکیه بر منابع زبان ترکی انجام گردد، پس در هر بخش ابتدا با آوردن اصل خوانش هارپر به همراه خطوط میخی مرتبط از کتاب وی شانس خوانش اصل مقاله به خواننده داده شد، سپس در ادامه ترجمه فارسی دکتر بادامچی را نیز آوردیم و در نهایت خوانش جدید را با مشخص نمودن جزئیات هر نشانه  انجام داده و  آوانویسی انجام شده رو با شرح کلمه به کلمه در سه قسمت فارسی، ترکی آذربایجانی با الفبای عربی و ترکی آذربایجانی با الفبای لاتین ارائه نمودیم.                                       البته که به این کار بسنده ننموده و با آوردن نوشتار میخی سطور به شرح خوانش تک به تک میخ ها نموده و ارتباط آن را با زبان ترکی را بررسی نمودیم. لازم به ذکر است که در پاورقی ها آوانویسی ها، نکات فنی و... آورده شده و در ریشه یابی لغات و شرح آنها علاوه بر نظرات هارپر از منابع درجه یک باستانی همانند نظرات هلک، سایت های پنسیلوانیا، سایت های اکدی، منابع ایلامی و نیز منابع معتبر ترکی چون کتیبه اورخون، قوتادغوبیلیک، دیوان الغات الترک، کتاب ها و سایت های                        ریشه شناسی مشهور بهره بردیم. از نکات مهم بازخوانی ما اینست که مفهوم به دست آمده در بازخوانی از دریچه ترکی در بسیاری از موارد  نه تنها تفاوت فاحشی با خوانش هارپر ندارد بلکه گاهی برای یک لغت دو یا چند خوانش قابل فهم در تورکی بدست آمده، برای مثال در خوانش رودخانه ما به خوانش های " آرکولار : رودها، سولار : آبها و دورولار : آبهای روان( محل عمیق رودخانه معمولا آب شفاف دارد) " دست یافتیم که خود نشانگر واقعیت فرضیه ما بوده و خوانش شانسی را به چالش می کشد به علاوه در مواردی اصطلاحات ترکی نیز به دست آمد و مورد دیگر اینست که هر کجا خوانش ما با هارپر فرق داشت نیز باز درراستای تکمیل خوانش او بوده برای مثال در قضیه عزل قاضی ما به عزل او توسط " قوم اولو: کاهن اعظم " رسیدیم که در خوانش هارپر خبری از آن نبود. نکته مهم آخر اینست که از منظر صرف افعال و پسوندها نیز همخوانی با منابع تورکی را مشاهده نمودیم. به هر حال تلاش گردید تا کاری در خور خوانندگان تقدیم گردد و امید است این کار چراغی برای راه سنگلاخی و تاریک پیش روی محققین باشد.

<span lang=FA>خاطرات پدرم از فجایع جیلولوق در سلماس</span>

خاطرات پدرم از فجایع جیلولوق در سلماس

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 347-363

علی اصغر غفوری نیا

چکیده این نوشته، روایت تلخ و مستند یک بازمانده از فاجعه‌ی تاریخیِ موسوم به «جیلولوق» (کشتار ترکان آذربایجانی توسط آشوریان و ارامنه‌ی مهاجر) در منطقه‌ی سلماس و ارومیه در سال‌های پایانی جنگ جهانی اول (۱۲۹۷ شمسی/۱۹۱۸ میلادی) است. راوی، با تکیه بر خاطرات شفاهی پدر خود که خود شاهد عینی این وقایع بوده، شرح می‌دهد که چگونه گروه‌های جیلو که پیش‌تر از عثمانی به آذربایجان پناهنده شده بودند، با تحریک مبلغان غربی و نیروهای روسی، دست به کشتار جمعی، غارت و آوارگیِ مردم غیرنظامیِ ترک‌تبار و مسلمانِ منطقه زدند. روایت، لحظه‌به‌لحظه‌ی قتل‌عام در روستاهای «عیان» و «کهنه‌شهر»، فرارِ وحشت‌زده‌ی خانواده‌ها، گرسنگی، تشنگی و سرگردانیِ کودکان و زنان، خیانت‌های محلی، و نیز نقشِ نجات‌بخشِ «احسان‌نوری پاشا» و «ارتش اسلام» را در مهارِ این فاجعه و بازگرداندنِ نسبیِ امنیت، به تصویر می‌کشد. در پس‌زمینه‌ی این خاطرات، انتقاد تلخی از سیاست‌های استعماری غرب و روسیه و نیز غفلتِ حکومتِ وقت (قاجار) از امنیتِ مرزها و جانِ مردم دیده می‌شود. راوی، با تأکید بر ارزشِ «یادآوری» و «نوشتنِ تاریخِ محلی»، این خاطرات را نه فقط یک روایتِ شخصی، بلکه صدایِ یک ملتِ مظلوم و سندِ زنده‌ای از خیانت، مظلومیت و رنجِ مردمانی می‌داند که در گردابِ منافعِ قدرت‌های بزرگ، قربانی شدند.

چهارده نقاشی از قلاع اطراف اورمیه دوران ناصرالدین شاه ( 1305 ق) اثر ابوالحسن نقاش باشی اورموی

چهارده نقاشی از قلاع اطراف اورمیه دوران ناصرالدین شاه ( 1305 ق) اثر ابوالحسن نقاش باشی اورموی

دوره 1، شماره 6، زمستان 1403، صفحه 355-418

توحید ملک زاده دیلمقانی

چکیده مردمان شهر اورمیه بعنوان یکی از مهمترین شهرهای آذربایجان نقش فراوانی در خلق آثار فرهنگی، هنری و معماری دارند. به سبب موقعیت استراتژیک این شهر و همجواری با مراتع پرآب و علف، این شهر و کلا غرب آذربایجان همواره محل طمع عشایر رمه گردان کوهستان بوده و هر سال بصورت منظم و نامنظم با یورش به شهر و روستاهای واقع در دشت اورمیه علاوه بر غارت محصولات کشاورزی و غذایی اهالی، باعث رکود توجه اهالی به فرهنگ و هنر عمومی می شدند. تاسیس حکومت خان­نشین افشار اورمی  از اواخر صفویه همچون تاسیس سایر دولتها مانند تیموری، صفوی، افشاری و قاجاری، نقطه عطفی در استقرار امنیت و به تبع آن رشد فرهنگ و هنر منطقه شد. با طغیان اکراد به رهبری شیخ عبیدالله،  ابوالحسن نقاشباشی بعنوان مهندس توپخانه در سرکوب طغیان اکراد عشایر در غرب آذربایجان شرکت داشت و بنا به دستور ناصرالدینشاه قاجار تابلوهای 14 گانه از استحکامات اورمیه و کلا غرب آذربایجان را نقاشی و ترسیم نمود. خانواده وی در نقاشی چیره­دست بودند و جدش الهوئردی نقاش و عموی پدرش به نام علی­اشرف نقاش از نقاشان بنام اورمیه و آذربایجان بودند. جد ابوالحسن نقاشباشی، الهوئردی از خاندان افشار قاسملو ، از نقاشان دربار عباس‌میرزا در تبریز بود.

<span lang=AR-SA>ایل آیرملو: ریشه های تاریخی، ساختار قبیله ای و نقش آن در تاریخ ترکان آذربایجان و ایران </span>

ایل آیرملو: ریشه های تاریخی، ساختار قبیله ای و نقش آن در تاریخ ترکان آذربایجان و ایران

دوره 1، شماره 10، زمستان 1404، صفحه 357-375

پرویز آیرملو

چکیده ایل آیرملو به عنوان شاخه ای از طوایف ترک اوغوز و مرتبط با ایل روملو یکی از هفت ایل اصلی قزلباش صفویه که امروزه در سه کشور ایران ترکیه و آذربایجان متفرق هستند ، نقش کلیدی در تحولات سیاسی نظامی آذربایجان و ایران ایفا کرده است. این مقاله با رویکرد تاریخی تحلیلی و بر اساس منابع اولیه) مانند دفاتر تحریر عثمانی اسناد AKAK روسی و متون ایرانی مانند احسن التواریخ ) و ثانویه آثار (فاروق سومر، فخر الدین کیرزی اوغلو و دیگران) به بررسی ریشه های تاریخی( مهاجرت از آناتولی به آذربایجان پس از ۱۳۰۱ م. و تحول نام از روملو به آیرملو)، ساختار قبیله ای (کنفدراسیون چهار اویماقی داشلو، آکنجی آقساقلو و شمس الدینلو)، فرهنگ و زبان گویش آیروم به عنوان یکی از گویش های شناخته شده ترکی آذربایجانی در شمال غربی آذربایجان و نقش در دوره های صفویه (مرزبانی در چخور سعد و نبردهای مرزی)، افشار و قاجار (تأسیس سلطان نشین شوراگول درگیری با روسها و کوچ پس از ترکمانچای ، اسکان در صومای مرگور اورمیه، چالشهای قومی و نقش در امنیت مرزی) می پردازد.
یافته ها نشان می دهد که آیرملوها نه تنها یک واحد ایلی پیرو ، بلکه نیروی محرکه در تثبیت مرزهای شرقی صفویه و شمالی قاجار بوده اند که منجر به کمرنگ شدن هویت روملو-محور و تثبیت هویت مستقل آیرملو شد.
این پژوهش بر اهمیت حفظ میراث فرهنگی این ایل تأکید دارد و پیشنهادهایی برای تحقیقات آینده ارائه میکند.

<span lang=AR-SA>طهران- طوران</span>

طهران- طوران

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 364-375

اسدالله امیری

چکیده تهران به عنوان پایتخت دویست ساله ایران برای عده ای محل کار و درآمد، برای بعضی دیگر محل امکانات اعم از تحصیل و خدمات پزشکی و ...، برای برخی ترافیک و آلودگی و برای تعدادی از کنشگران اجتماعی محل انباشت ثروت و تشکیل دهنده هسته تفکر مرکز- پیرامون است. این نوشته بنا دارد تهران را از منظر بوم شناسی مورد تحقیق قرار دهد.

<span lang=AR-SA>فعالیت های ارامنه و نستوری ها در منطقه اورمیه و حوالی آن (1917-1918)</span>

فعالیت های ارامنه و نستوری ها در منطقه اورمیه و حوالی آن (1917-1918)

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 376-410

باریش متین

چکیده بعد از انقلاب بلشویکی اکتبر 1917، روسیه خارج از جنگ مانده بود. این وضعیت باعث شد تا در جنگ جهانی اول در سرزمین های ایران که صحنه ی درگیری و نزاع بین کشورهای روسیه، انگلیس، دولت عثمانی و آلمان بود، نیروهای آلمان و تُرک برتری داشته باشند. در دوران ذکر شده، قوای عثمانی در تلاش بودند تا از طریق ایران به منطقه ی قفقاز برسند. انگلیس هم تلاش می کرد تا کنترل نقاطی از ایران که روسیه خالی کرده است را در اختیار بگیرد. علیرغم اینکه انگلیس می خواست قبل از قوای عثمانی شمال ایران را اشغال کند، ولی برای این کار نیروی {نظامی} کافی در اختیار نداشت. به همین دلیل انگلیس حمایت از ارامنه و نستوری هایی که اندک اندک در اورمیه و حوالی آن جمع می شدند، را دستور کار خود قرار داد. ارامنه و نستوری ها هم به قوای عثمانی و مردم مسلمانان غیرنظامی ساکن این منطقه حمله می کردند و بسیاری از آنها را به قتل می رساندند.

<span dir=RTL lang=AR-SA>اصل عدالت در آثار نظامی گنجوی</span>

اصل عدالت در آثار نظامی گنجوی

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 388-410

پاشا صفروف

چکیده این متن به بررسی اصل عدالت در آثار نظامی گنجوی، شاعر بزرگ قرن دوازدهم، می‌پردازد. نظامی در فضای پرتنش مذهبی و سیاسی عصر خود، با دیدگاهی فراتر از تعصبات، به ترویج عدالت پرداخت. او که به خاطر عشق به کنیز قفچاقی خود، آفاق، و نیز سرودن اشعارش به زبان فارسی مورد نقد بود، با خلق آثار ماندگار خود بر تمامی این حاشیه‌ها غلبه کرد. اصل عدالت در اندیشه نظامی، هم به عنوان یک اصل کلی فلسفی و حقوقی و هم در ابعاد خاص آن (مانند حقوق کیفری و قانون اساسی) تجلی یافته است. او در دوران حکمرانی دولت‌های شیروانشاهان و اتابکان (الدنز) می‌زیست که شریعت اسلامی در کنار حقوق مسیحی (مانند قانون نامه مخیتار گوش) بر جامعه حاکم بود. نظامی با رد هرگونه تبعیض حقوقی، عدالت را در سه حوزه حاکمیت، عشق و سایر امور اجتماعی به تصویر کشیده است. مهم‌ترین تجسم این اصل در دو اثر بزرگ او، "مخزن الاسرار" و "خسرو و شیرین" دیده می‌شود. در "مخزن الاسرار"، او با فصولی چون "پند شاه در باب عدالت" و "نصیحت به شاه"، حاکمان را به عدالت و مهرورزی نسبت به رعیت فرامی‌خواند و ظلم را ویرانگر می‌داند. در "خسرو و شیرین"، نظامی داستان عشق را به بستری برای ارائه آرمان‌های عدالت خواهانه تبدیل می‌کند. او با اشاره به قصاص پسر ظالم توسط شاه هرمزد، بر برابری همگان در برابر قانون تأکید می‌کند و از زبان شیرین، شاهان را به عدالت و دانش دعوت می‌نماید. نظامی نشان می‌دهد که عدالت موجب آبادانی کشور و محبوبیت حاکم می‌شود و حتی از مرگ نیز ماندگارتر است. تأثیر این اصل عدالت خواهانه در اندیشه فیلسوفان و نویسندگان پس از او مانند اسپینوزا، کانت، ولتر و به ویژه ویلیام شکسپیر به وضوح قابل مشاهده است.

<span lang=AR-SA>تصویر استعاری درخت سنجد در آثار کیان خیاوی</span><em style=mso-bidi-font-style: normal;><span dir=LTR>: </span></em><span><span> </span></span><span lang=AR-SA>درخت سنجد، </span> <span lang=AR-SA>درخت ملی ترک‌هاست</span> <span><span> </span></span>

تصویر استعاری درخت سنجد در آثار کیان خیاوی: درخت سنجد، درخت ملی ترک‌هاست

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 411-440

اسمیرا فواد

چکیده کیان خیاوی با ده‌ها منظومه، شمار بی‌شماری شعر، و ده‌ها داستان و اثر نمایشی ــ نمایشنامه ــ از جمله هنرمندانی است که در تاریخ ادبیات معاصر آذربایجان برای خود جایگاهی ویژه آفریده است. او نه‌تنها از چهره‌های برجسته‌ی ادبیات آذربایجان جنوبی، بلکه از سخنورانی است که به هنر واژه در سراسر آذربایجانِ یکپارچه ــ در هر دو سوی ارس ــ یاری رسانده و موجب بالندگی ادبیات شده‌اند؛ نویسنده‌ای پُرکار با اندیشه‌ای گسترده و فلسفی که در تاریخ ادبیات آذربایجان جنوبی ارس و شمال ارس و همچنین در جهان ترک جایگاهی شایسته داردشاعر، با برجسته ساختن موضوعاتی چون حقوق و آزادی‌های انسانیِ پایمال‌شده‌ی مردم آذربایجان جنوب ارس توسط سیستم شوونیستی، هویت ملی، مبارزه برای زبان مادری و مقاومت در راه آزادی، این مسائل را به محور اصلی آثار خود تبدیل کرده است. او این مقاومت را از طریق شخصیت‌ها و تصاویر گوناگونی که آفریده، به عرصه‌ی ادبیات وارد می‌کند. در میان این تصاویر هنری، تصویر استعاریِ درخت سنجد که شاعر دلباخته‌ی آن است، جایگاهی ویژه و ممتاز دارد.

<span><span> </span></span><span dir=RTL lang=FA>دولت آزادیستان، برآمده از تأثیر جمهوری آذربایجان و ایدئولوگ آن، میرزا تقی‌خان رفعت</span>

دولت آزادیستان، برآمده از تأثیر جمهوری آذربایجان و ایدئولوگ آن، میرزا تقی‌خان رفعت

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 441-445

علی شامیل

چکیده متاثر از جمهوری آذربایجان (۱۹۱۸-۱۹۲۰)، در ۲۴ ژوئن ۱۹۲۰ اعلام شد که دولت جدیدی به نام «آزادیستان» در تبریز تشکیل شده است. یکی از رهبران این دولت ملی جدید، میرزا تقی‌خان محمد اوغلو تبریزی (رفعت)، به عنوان یکی از پیشگامان شعر نو در ایران و مبارزی در راه نوگرایی ادبی شناخته می‌شود. مکتب ادبی که او بنیان نهاد، اغلب «سبک رفعت» نامیده می‌شود. وی در مدارس «ناصح» (ترابزون، ترکیه) و «محمدیه» (تبریز، ایران) به تدریس ادبیات، جغرافیا، هندسه، نقاشی و زبان فرانسوی پرداخت و سردبیری روزنامه «تجدد» و مجله «آزادیستان» را بر عهده داشت. میرزا تقی‌خان که با اشعار و مقالات ادبی-انتقادی خود به زبان‌های ترکی، فارسی و فرانسوی، نوآوری‌های چشمگیری در ادبیات ایران ایجاد کرد، در سال ۱۹۲۰ و در جوانی، قربانی مبارزات سیاسی شد. Azərbaycn Cümhuriyətinin(1918-1920) təsiri ilə Təbrizdə 1920-ci ilin iyunun 24-də Azadıstan adlı yeni bir dövlətin qurulduğu elan edilmişdir. Yeni qurulan Milli Hökumətin liderlərindən Mirzə Təqixan Məhəmməd oğlu Təbrizi Rəfət həm də İranda sərbəst şeirin (şeire-nou) yaradıcılarından biri və ədəbiyyatın yeniləşməsi uğrunda mübariz kimi tanınır. Onun yaratdığı ədəbi məktəb çox vaxt “Rəfət səpti” adlandırılır. Trabzondakı (Türkiyə) “Naseh”, Təbrizdəki (İran) Məhəmmədiyyə mədrəsələrində ədəbiyyat, coğrafiya, həndəsə, rəssamlıq və fransız dili fənlərindən dərs demişdir. “Təcəddüd” qəzetinin və “Azadistan” jurnalının redaktoru olmuşdur. Türk, fars, fransız dillərində yazdığı şeirləri və ədəbi-tənqidi məqalələri ilə İran ədəbiyyatına yenilik gətirən Mirzə Təqixan çox gənc yaşlarında 1920-ci ildə siyasi mübarizənin qurbanı olmuşdur.

<span dir=RTL lang=AR-SA>موضوع </span><span dir=RTL lang=FA> فرهنگنامه </span><span dir=RTL lang=AR-SA>واژگان مشترک و اصطلاح‌شناسی در قبایل ترک</span>

موضوع فرهنگنامه واژگان مشترک و اصطلاح‌شناسی در قبایل ترک

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 486-503

سیف الدین آلتایلی

چکیده در این مقاله تأکید می‌شود که تهیه‌ی فرهنگ لغت تطبیقی اقوام ترک، که پس از گام نخست متأسفانه ادامه نیافته است، یکی از ضروری‌ترین مسائل جهان ترک به‌شمار می‌رود. به‌عنوان نمونه، زبان برادرانی که تا سده‌ی سیزدهم میلادی در جغرافیای آذربایجان و آناتولی به گویش ترکی اوغوزی سخن می‌گفتند، از این دوره به‌تدریج دچار شاخه‌شاخه‌شدن شد و پس از سده‌ی شانزدهم، زبان در هر دو سرزمین برادری به‌صورت دو گویشِ اوغوزی شرقی و اوغوزی غربی تکامل یافت و این وضعیت تا سده‌ی بیست‌یکم ادامه داشته است. اکنون دوران موسوم به عصر اینترنت، پیامی بسیار ویژه به ملت ترک، به‌ویژه در حوزه‌ی زبان، می‌دهد و بر لزوم اقدام سریع تأکید می‌کند. نمونه‌ی ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی، ضرورت درک کامل برادران ترک از یکدیگر در همه‌ی زمینه‌ها از طریق سخن گفتن به یک زبان ارتباطی واحد و نیز ایجاد وحدت در اصطلاح‌شناسی را به‌روشنی نشان می‌دهد.

<span dir=RTL lang=AR-SA>اوزیر حاجی بیگوف و همسرش <span> </span>ملیکه: </span> <span dir=RTL lang=AR-SA>رمانی که در نامه‌ها نوشته شده است</span>

اوزیر حاجی بیگوف و همسرش ملیکه: رمانی که در نامه‌ها نوشته شده است

دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 504-543

سولماز روستم اووا توحیدی

چکیده این نوشتار به بررسی ابعاد ناشناختهٔ زندگی و شخصیت عزیر حاجی‌بیلی، آهنگساز بزرگ آذربایجانی، از طریق نامه‌های عاشقانهٔ او و همسرش ملکه خانم می‌پردازد. این نامه‌ها که عمدتاً به زبان روسی نوشته شده‌اند، روابط عمیق عاطفی، تلاش برای تحصیل موسیقی در مسکو، و دشواری‌های مالی و خانوادگی را نشان می‌دهند. ملکه خانم نه تنها عاشقی وفادار، بلکه مدیری کاردان برای خانوادهٔ بزرگ همسرش بود. عزیر در این نامه‌ها، همواره نگران سلامتی همسرش است و او را به یادگیری زبان ترکی تشویق می‌کند. سفرهای کاری، مشکلات با انجمن «نجات»، و تلاش برای ورود به هنرستان مسکو، بخش دیگری از این روایت است. ملکه خانم نیز با صبر و هوش، پشتیبان اصلی عزیر در دوران دوری و بحران‌های سیاسی مانند حوادث ۱۹۱۸ میلادی بود. این نامه‌ها، تصویری انسانی، رمانتیک و واقعی از یک هنرمند بزرگ ارائه می‌دهند که فراتر از شهرت عمومی‌اش، دغدغهٔ عشق، هنر و خانواده داشته است.

ذکر جمیل خاطرات ـ وقایع آذربایجان سال های 1324ـ 1325 با تأکید بر خاطرات مرحوم رضا رسولی رضا همراز

ذکر جمیل خاطرات ـ وقایع آذربایجان سال های 1324ـ 1325 با تأکید بر خاطرات مرحوم رضا رسولی رضا همراز

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

رضا همراز

چکیده حکومت ملّی آذربایجان و حوادث شیرین و تلخ آذربایجان در سال­های 1325 ـ 1324 یکی از جنجالی‌ترین و مهم­ترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید، که به رغم پدید آمدن آثار نوشتاری و پژوهش­های نسبی انجام شده در بارۀ آن واقعه، یکی از موضوعات مغفول ماندۀ تاریخ آذربایجان می­باشد. با این حال عده­ای از متصدیان امر آن واقعه برای بازگویی خاطرات آن دوران اقداماتی انجام داده­اند. یکی از این افراد مرحوم رسولی وزیر اقتصاد حکومت ملی آذربایجان بود. وی یکی از خوشنام‌ترین وزرای کابینه پیشه‌وری بود، که به علت خدمات و فعالیت‌های صادقانۀ خود با وجود محکومیّت به حبس پنج سالۀ توام با کار در دادگاه نظامی حکومت پهلوی، نهایتاً مورد عفو محمدرضاشاه قرار گرفت.
وی پس از سقوط حکومت ملّی آذربایجان، که حدود دو سال نیز متواری بوده و زندگی مخفیانه­ای را سپری می­کرد؛ به تحریر خاطرات خود پرداخت و گاهی اوقات از بیم رژیم شاهنشاهی، که دشمنی عجیبی با خلق و حکومت ملّی آذربایجان داشت و در یورش وحشیانه به آذربایجان بنا به روایتی بیست و پنج هزار نفر را کشته و هزاران نفر را آواره و بی‌خانمان کرده­بود؛ از بیان بسیاری از خدمات ارزندۀ خویش در پست وزارت اقتصاد صرف نظر می‌کند و در جاهایی نیز از بیم افتادن یادداشت­هایش به دست نامحرمان و مدرک­سازی علیه خود، آب تطهیری بر روی اعمال حکومت پهلوی می‌ریزد، تا مانع پرونده و سندسازی علیه خود گردد. این مقاله بر اساس خاطرات مرحوم رسولی به ذکر وقایع خونین آن دوران می­پردازد.
 
 

مختصری از جغرافیای تاریخی آذربایجان

مختصری از جغرافیای تاریخی آذربایجان

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

حسین فیض اللهی وحید

چکیده جغرافیای تاریخی علمی است، که به شناخت شهرها و قصبات یک مملکت، یا یک منطقه و استان می‌پردازد، که روز و روزگاری در تحت تابعیت، یا حاکمیت اداری یک استان یا مملکتی بوده و بعد طی گذشت روزگار و مرور زمان از مرکز قبلی خویش جدا و خود دارای حاکمیت یا مرکزیت جدید گردیده‌اند. بدین ترتیب کتاب‌هایی نیز با عناوین جغرافیای تاریخی مثلاً: ایران یا خراسان و اصفهان و ... به رشته تحریر درآمده‌اند.
در مبحث جغرافیای تاریخی آذربایجان نیز علاوه بر سرزمین‌های تحت عنوان اصلی «استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و جمهوری آذربایجان» بحث از استان‌ها و شهرهایی می‌شود، که امروزه در تحت تابعیت اداری آذربایجان نیستند، ولی قبلاً از مضافات (اضافه شده‌های) آذربایجان محسوب می‌شدند. در این مقاله کوشش گردیده به­شیوه­ای مختصر و مفید به شهرهایی که روزگاری در تحت تابعیت آذربایجان بوده­اند؛ پرداخته شود، تا معلوم گردد آذربایجان نیز مثل خراسان به سرزمین‌های وسیعی اطلاق می‌شد، که در پروسه تاریخی خود به کمتر از نصف حدود قبلی و واقعی خود تقلیل یافته­است.

رد پای آلبان‌ها در قره داغ

رد پای آلبان‌ها در قره داغ

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

میررضا حسینی

چکیده قبل از ورود اسلام به منطقۀ آذربایجان، مردم آذربایجان شمالی عمدتاً مسیحی بودند. ایجاد الفبای آلبانی، بهبود خط آلبان، تأسیس مدارس، ترجمۀ ادبیّات مذهبی از سریانی و یونانی به آلبان و امتیازات حاکمان آلبانی به کلیساها و روحانیون مسیحی، نقش عمده‌ای در گسترش و استقرار مسیحیت داشت. آلبان‌ها در مقابله با ساسانیان از بیزانس پیروی می‌کردند. با ورود اسلام، با توجّه به اینکه آلبان‌ها تابع خلیفه نشدند، اتّخاذ سیاست‌هایی که ادامۀ سیاست ساسانیان بود، وضع منطقه را پیچیده‌تر می‌کند. در این بین بعد از ورود اسلام، بیشتر آلبان‌ها مسلمان شده و در هویّت آذربایجانی و ترک خود باقی ماندند. به‌گونه‌ای که در یافته‌ها تحت نام «اولاد الاغوان» از آنها نام برده شده­است. از طرفی نیز اکثر آلبان‌هایی که مسلمان نشدند، به مرور زمان آسیمیله گشته و ارمنی، یا گرجی شدند و در ادامه این روند آسیمیلاسیون، طی سال‌های 1910ـ 1911 آثار و اسناد متعلّق به آلبان‌ها، که در دست روس‌ها بود، با هدف هویّت‌سازی برای ارمنی‌ها، از بین برده­شد. به استناد برخی منابع، بابک خرمی نیز آلبان‌تبار بود و پیروانش بعد از مرگ او به بیزانس پناه بردند. در دوران صفوی نیز شاه­اسماعیل از ارامنه در مقابل آلبان‌ها ـ بخصوص آلبان‌هایی که در منطقۀ قره‌داغ حضور داشتند. ـ حمایت کرده­است، که این نکته نشان از حضور آلبان‌ها در منطقه قره‌داغ دارد. المقدسی، جغرافی‌دان سرشناس، نیز به حضور آلبان‌ها در اطراف رود آراز اشاراتی کرده­است.
 
 

On Ararat an Armenian Movie

On Ararat an Armenian Movie

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

عباسعلی احمداوغلو

چکیده Art and literature have always been applied as a favorite way of conveying human experiences through centuries to next generations. However, sometimes they have been not used as art for art’s sake. Utilitarian literature and art have usually been abused to misrepresent facts and real human history. World War I was a catastrophic disaster for the whole world, especially for the Muslim people living in the Ottoman empire territory and neighboring regions. Since then the separated small countries have been suffering periodical catastrophes afterword. Literature and art, consequently, were affected by them. According to the attitude of the literary figures and artists toward those historical experiences and human sufferings, their productions have tried to be effective on the world’s attitude toward those events. Ararat is one of them. It is an Armenian movie that was produced in Canada and won 2003’s Canadian Film Festival first prize. The main character of this movie is an Armenian young boy who travels to the city of Van in Türkiye and remember his nation’s past experiences during World War I in the city, according to the producers’ point of view. The main episodes are the flashbacks to the war between Armenian people and Turkic troops in Van through which war crimes are depicted to arouse the audience’s hatred toward Turks in the world. The film producers have inefficiently tried to produce a show through which make the world believe that there has been a genocide by Turkic troops against Armenian people living in the region during World War I. While western world is trying to condemn all hate speeches toward other races, ethnicities and nations around the world, the production of such a film in a country which obviously declares herself as one the most democratic countries in the world does not seem so appropriate to their democratic slogans. Through this essay the researcher will try to analyze it and depict some facts that the producers have tried to misrepresent. Because it is a movie that has dealt with the relationship between the Ottoman Empire and the Armenians living in the territory before World War I.
 

پیره ترک مست عشق بررسی ملمع‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی و اهمیت آن در آشنایی با جایگاه و تأثیر گویش کهن ایرانی جنوب دریای خزر در بین صوفیان ترک آذربایجانی

پیره ترک مست عشق بررسی ملمع‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی و اهمیت آن در آشنایی با جایگاه و تأثیر گویش کهن ایرانی جنوب دریای خزر در بین صوفیان ترک آذربایجانی

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

مهدی حسنی

چکیده در این تحقیق تلاش نموده‌ایم که با تکیه بر نسخه خطی سلسلة النسب اقدام به بررسی و رد ادعای کسروی در مورد آذری بودن دو بیتی‌های عرفانی شیخ صفی نموده، سپس با نشان دادن اهمیت شیخ زاهد در این اشعار، تاثیرگیری شیخ صفی از استاد خود شیخ زاهد و اهمیت یافتن گویش کهن گیلانی در نزد شیخ صفی و صوفیان ترک آذربایجانی را ثابت کنیم، آنچه مشخص است، تمام بررسی‌های انجام شده درباره این دوبیتی‌ها توسط کسروی و پیروان او با عدم خوانش نسخه خطی و پیش‌فرض ترک نبودن آذربایجان و نبود لغات عرفانی ترکی و عربی در این دوبیتی‌ها می‌باشد که همین امر موجب ناتوانی آن‌ها در بررسی دقیق و ارائه مفاهیم عمیق عرفانی این ملمع‌ها شده است.
 
 

ماهیت شهرها و راهها ی مواصالاتی در آذربایجان باستان و مکان یابی آنها

ماهیت شهرها و راهها ی مواصالاتی در آذربایجان باستان و مکان یابی آنها

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

توحید ملک زاده دیلمقانی

چکیده زندگی انسان پس از غارنشینی بین دو قطب حرکت و ماندگاری در نوسان بوده و سپس اجتماعات 
اولیه انسانی در روستاها شکل گرفت. با رواج تجارت ارتباطهای انسانی بیشتر شده و شهرها توسعه 
یافتند و شهر نماد تحول سیاسی و اجتماع ی – اقتصادی گردید. در آذربایجان نیز ردپای انسانهای 
اولیه را در غارهای مختلفی چون تام تامای اورمیه و آزیخ فضولی دیده شده است. به سبب آب و هوای 
مناسب، زیستگاههای اولیه بشری از ده هزار سال قبل در شهرهای آذربایجان در تپه های موسوم به 
کول تپه در اطراف دریاچه اورمیه شکل گرفته است. در این شهرهای تپه مانند احتیاجات اولیه انسان 
اولیه نظیر ظروف و سلاح های اوبسیدینی کشف گردیده است. در هزاره دوم قبل از میلاد با افزایش 
ثروت دیوارکشی دورتادور مناطق اسکان انسان آذربایجانی شکل گرفت. از آغاز قرن نهم پیش از میلاد 
به مدد منابع آشوری و سپس اورارتویی، اطلاعات مفیدی از استقرار مردمان آذربایجان در شهر- 
دژهایی داریم. تصاویر آشوری از دژهای مادی نشان می دهد این دژهای محصور همچون معماری 
دوره اورارتو در دیوارهای سنگی محکم، ساختمانهای محکمی بودند بر بالای ارتفاعات طبیعی و یا گاهی 
بر خاکریزها و تپه های مصنوعی. در طول حصار برجهایی به فاصله های معین تعبیه شده بود و سر 
برجها و حصار برای تیراندازی از کمان، کنگره دار بود. در سده های بعدی به سبب کمبود اطلاعات، 
معلوماتی از شهرهای آذربایجان نداریم. در منطقه آذربایجان به غیر از برخی فرضیات هیچ مدرک 
قطعی در مورد دوره مسمی به نام هخامنشی وجود ندارد. با حمالت یونانی ها به تدریج کلمه آذربایجان 
با حدود کمابیش حدود تاریخی امروزین شکل می گیرد و با اتکا به منابع یونانی - رومی اطلاعات 
مفیدی از پایتخت و شهرهای بزرگ آذربایجان در دست می باشد. با حمایت هلنیسم غربی در 
آذربایجان راههای ارتباطی بیش از پیش شکل می گیرد و زمینه برای تجارت بین المللی در آذربایجان 
بوجود می آید. در سده های بعدی مسمی به دوران اشکانیان و ساسانیان اطلاعات مربوط به شهرها 
آذربایجان کمابیش همانی بوده که در منابع یونانی-رومی ذکر گردیده است. ماهیت و جایگاه شهرها 
و راههای مواصالتی آذربایجان در طول تاریخ باستان چگونه بوده است؟ سوالی است که در این پژوهش 
به صورت توصیفی- تحلیلی پاسخ داده خواهد شد.

علی اکبر سعیدی سیرجانی و سلسله های ترک تاریخ ا یران

علی اکبر سعیدی سیرجانی و سلسله های ترک تاریخ ا یران

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

علی بابازاده ایگدیر

چکیده به اعتقاد ناسیونالیستهای فارسی گرای ایرانی سلسله های ترک تاریخ ایران در دوران اسلامی، کارنامۀ 
مثبت و قابل دفاعی نداشته اند و حاکمیت ایشان جز استمرار ظلم، خشونت، غارت و کند ساختن 
پیشرفت در حوزه های مختلف، حاصل دیگری برای ایران به ارمغان نیاورده است. از نظر این گروه اگر 
در دوران اسلامی اتّفاقات مثبتی نیز رخ داده، این اتّفاقات از دو منشأ سرچشمه گرفته اند. منشأ اوّل 
سلسله های ایرانی و پارسی دوران اسلامی بوده اند، که ماهیّتی تمدّنساز و فرهنگ پرور داشته و 
حکومتی مبتنی بر یک مکتب و فلسفۀ حکمرانی مجرّب و والا تشکیل داده بودند. منشأ دوم اتّفاقات 
مثبت دوران اسلامی وزرای فارسی و ایرانی بوده اند، که به مدد نبوغ و هنر زمانشناسی خود، ضمن 
راه گشودن به دربار ترکان و در اختیار گرفتن زمام سیاست در این دربارها، شاهان بی فرهنگ و سرکش 
ترک را به خدمت اهداف هنرپرورانه، تمدّنسازانه و فرهنگدوستانۀ خود درآورده اند!
بر همین اساس ناسیونالیستهای فارسیگرا و ترکستیز معاصر ایرانی بر اساس یک قاعدۀ مورد وثوق 
و عمل در میان همۀ پیروان این مکتب، در تحلیلهای تاریخی خود، همۀ اتّفاقات مثبت در موضوعات 
مختلف را به سلسله های ایرانی و وزرای نفوذ کرده در تشکیلات سیاسی ترکان منتسب کرده و در 
نقطۀ مقابل مجموعهای از رذایل فکری و عملی را به پادشاهان و سلسله های ترک منتسب میکنند. 
علی اکبر سعیدی سیرجانی به عنوان عضوی از این مکتب به این بخش از اصول تعیین شده برای 
تحلیل وقایع تاریخ ایران توجه کاملی نشان داده و سلسله های ترک دوران اسلامی اعم از غزنویان، 
سلجوقیان، خوارزمشاهیان، صفویان و قاجار را آماج حمالت و عیبجوییهای خود قرار داده و چهره ای 
واپسگرا، ضد فرهنگ، بی تمدّن، بی نصیب از فلسفۀ حکومت و محروم از اندیشۀ پویا از سلسله های 
ترک ترسیم می کند و سرداران ترک را عامل توقّف آزادگی و فضای علم و اندیشه و تضارب آرا در ایران 
معرّفی کرده و در کنار آن برخی چهره های به زعم خود ایرانی، همکاری کننده با سلسله های ترک را 
مورد حمله قرار میدهد. 
 

نقد ی بر نگرش های متفاوت به حوادث و شخصیت های تار یخی آذربا یجان : چرا قاجار سقوط کرد؟ چرا ا یران توسعه نیافت؟

نقد ی بر نگرش های متفاوت به حوادث و شخصیت های تار یخی آذربا یجان : چرا قاجار سقوط کرد؟ چرا ا یران توسعه نیافت؟

دوره 1، شماره 1، پاییز 1402

اسماعیل جعفرزاده (جفرلی)

چکیده شکی نیست که انقالب مشروطه و حرکات آزادیخواهانۀ آن بُرهه، یکی از متلاطمترین دوره ها و در عین حال از گره های 
کور تاریخ معاصر ایران میباشد. به ویژه شکستهای پی در پی ترکان آذربایجان در حرکت مشروطه، نهضت خیابانی، 
پیشه وری و در حرکتهای بعدی، دخالت دول استعماری روس و انگلیس، سقوط دولت ترک قاجار و بر سر کار آمدن 
دولت شعوبی پهلوی، این سؤال را در ذهن هر انسان ترک ایرانی و آذربایجانی به وجود میآورد، که علل این باختهای 
سنگین چه بوده و کُمیت ترکها در کجای کار میلنگید؟ میتوان با قاطعیت گفت تجمّع و تنش ناشی از این ذهنیّت بود، 
که در سال 56- 57 ( 1978 -1979) موجب درهم شکستن فنر ذهنی ترکان آذربایجان شد و شرکت گسترده و برق آسای 
آنها، نقشی تعیین کننده در پیروزی سریع انقالب اسلامی بازی کرده و فرصت نداد شعوبیّه و حامیان استعماری آنها، انقلاب 
را در مسیرهای پیچ در پیچ سیاسی و دیپلماسی سرگردان نمایند. حرکت تاریخی ترکان آذربایجان و ایران عملا عکس -
العملی محکم و مبتنی بر منش ملّی و تاریخی بود، که در مقابل مظالم و نژادکشیهای اعمال شده بر ملّت ترک، توسّط 
شعوبیّه و با حمایت و دخالت مستقیم دول روس، انگلیس در سالهای 1917 ـ ،1919 آمریکا در حوادث 19۴5 و در طول 
حکومت پهلوی ایجاد گردید، در عین حال نشانهای از بیداری ابتدایی شعور و بینش ملی کوفته شده و خفتۀ ملت ترک 
آذربایجان در جهت قطع ارگانیک ارتباط فرهنگی، سیاسی و نظامی شعوبیّه با استعمارگران بوده است؛ ارتباطی که علیرغم 
خواستۀ آریاگرایان، هنوز بعد از گذشت نیم قرن، عمدتاً به دلیل ملاحظۀ قوای ملی ـ اسلامی آذربایجان، امکان ترمیم پیدا 
نکرده است. این نوشته نگاهی به نقطه نظرات گروههای مختلف موافق و مخالف حرکت مشروطه و وقایع مشابه در دوران 
پهلوی انداخته و تلاش دارد ارزیابی جدیدی در تحلیل این حوادث و علل آن ارائه دهد.
 

بررسی چگونگی و علل وقوع جنگ تحمیلی نقده در 31 فروردین 1358

بررسی چگونگی و علل وقوع جنگ تحمیلی نقده در 31 فروردین 1358

دوره 1، شماره 3، بهار 1403

عیسی یگانه

چکیده حزب دمکرات کردستان ایران در روز جمعه 31 فروردین ماه سال 1358 با اعلام و آمادگی قبلی برگزاری میتینگ مسلحانه در نقده و فراخوانی هواداران خود (با وجود مخالفت قبلی کتبی و شفاهی اهالی نقده) اقدام به انجام آن در محل استادیوم ورزشی (واقع در منطقه ترک‌نشین نقده) نمود . در حین برگزاری، ناگهان صدای تیراندازی در منزلی واقع در جنوب استادیوم شنیده شد و نیز مدتی بعد صدای تیری از خارج، اجتماع هزاران کرد مسلح حاضر در استادیوم ورزشی را متشنج نمود. اکراد مسلح با تیراندازی هوایی، سراسیمه محل یاد شده را ترک نمودند. در ابتدای امر، عوامل مسلح کردی در خیابان‌‌های اطراف استادیوم، عده‌ای از کسبه دوره‌گرد و از اهالی شهر نقده را کشته و نیز جمعی را در محل بازار هفتگی (جمعه بازار) و سایر محله‌ها به گروگان گرفتند. با آنکه ترک‌ها با بلندگوها تا ساعت 2 بعد از ظهر اعلام نمودند که برای پرهیز از جنگ و برادرکشی، افراد مسلح، شهر را ترک کنند سران حزب دموکرات این امر را نپذیرفته و تسلیم شدن ترک‌ها را درخواست نمودند.  در نتیجه ساعت 5 بعد از ظهر، درگیری رسماً آغاز شد و بعد از سه روز کشمکش و جنگ خونین، در سحرگاه روز دوشنبه 3/2/1358 افراد مسلح مهاجم، مجبور به فرار از نقده شده و جنگ پایان یافت.

زن‌ایزد اومای و سیمرغ

زن‌ایزد اومای و سیمرغ

دوره 1، شماره 3، بهار 1403

لطفعلی برقی

چکیده اومای، زن‌ایزدی است در باورهای ترکان، مرتبط با نقش تولید که شباهتهایی به سیمرغِ اوستا و شاهنامه دارد. نخست بار حسین فیض‌اللهی وحید به صورتی گذرا به این شباهتها اشاره و سیمرغ را همان اومای دانست، ولی این نظر توسّط سجّاد آیدنلو نقد شد. ما در این مقاله به مقایسة این دو بودة اسطوره‌ای پرداخته‌ایم و با اشاره به شباهتهای این دو خصوصاً در نسبتی که با پرندگی و علی الخصوص ارتباط و اشتراکی که با عقاب دارند، به این نتیجه رسیده‌ایم که این دو موجودِ اساطیری اصلاً تجسّمی از پریان هستند که موجوداتی مرتبط با نقش تولید و البته خودشان هم صورتی از باور مام‌ایزد باستانی بوده‌اند و به صورتهای مختلف از جمله پرندگان تجسّم می‌یافته‌اند. به باور ما اومای ـ که در واقع همان پرندة هُماست ـ و همچنین سیمرغِ پرنده هم دو مورد از تجسّم‌های همین پریان هستند. در ادامه به بررسی انواع هیئت‌های مختلفی که پریان در آن تجسّم می‌یافته‌اند پرداخته‌ایم و برخی از مهمترین نمونه‌های آن را در باورهای ترکان و خصوصاً در شاهنامه نشان داده‌ایم.