Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract In Professor Hayes’s interpretation, the Sumerian text is understood as a religious endowment dedicated to the god Meslamtaea and the life of King Shulgi-whom we alternatively identify as a divine or royal figure residing in Elam. Hayes presents Shulgi as the king of Ur, Kilula as a Sumerian official, and the seal as a ritual object, framing the text as ceremonial, hierarchical, and instrumental in legitimizing royal authority. In contrast, our revised reading-grounded in semiotic, mythological, and contextual analysis-reconstructs the text as a political document mediating relations between two powers. New figures emerge, including Azita (the Elamite king), an Elamite narrator, and the tablet’s author, who refers to Kilula as “beautiful,” “son of the share-distributing official” and “my acquaintance” using the term tanogum. The text alludes to Kilula’s distribution of multiple copies of the tablet, and the verbs shift from ritualistic to political in function. The sequence of names, beginning with the Elamite king, suggests the tablet’s transfer to Elam and its final ownership. However, its composition in Sumerian immediately asserts Sumer’s linguistic and political dominance. The narrator-likely Elamite-records obedience to Shulgi’s command, including the preservation of an individual pardoned by the Sumerian king. This act reflects diplomatic respect and recognition of the opposing power’s authority. Historically, during Shulgi’s reign, Sumer was the preeminent force in the region. Shulgi referred to himself as “King of the Four Corners of the World” with Elam included within that dominion. The tablet’s content aligns with this historical reality: the Elamites, led by their sovereign, traveled to Lagash, received the seal[1], complied with the decree, and recorded the agreement under their own king’s name-not as a gesture of subordination, but as an act of diplomacy and relational consolidation. Ultimately, this text is not merely a religious endowment but a multilayered document. In our second reading, its political, administrative, and human dimensions become evident. Kilula, the Sumerian official, stands at the center of this interaction; and the tablet serves as a testament to a moment in which power, mutual respect, and political recognition were inscribed in cuneiform.****   Profesör Hayes’in yorumuna göre, Sümer metni Meslamtaea tanrısına ve Kral Şulgi’nin yaşamına adanmış bir dini adak belgesi olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Şulgi Ur kralı, Kilula ise Sümerli bir resmi görevli olarak tanımlanmış; mühür ibadet aracı olarak ele alınmış ve metnin yapısı ritüel temelli, hiyerarşik ve kraliyet otoritesini pekiştirici olarak sunulmuştur. Ancak bu çalışmada, göstergebilimsel, mitolojik ve bağlamsal bir yaklaşımla metin, iki siyasi güç arasında düzenlenmiş diplomatik bir belge olarak yeniden yorumlanmıştır. Yeni karakterler arasında Elam kralı Azita, Elamlı anlatıcı ve tabletin yazarı yer almakta; bu kişi Kilula’yı “güzel”, “paylaştırıcı görevlinin oğlu” ve “tanıdığım” (tanogum) olarak nitelendirmektedir. Metinde Kilula’nın tabletin kopyalarını paylaştırdığına dair ifadeler yer almakta ve fiiller ritüel bağlamdan çıkarak siyasi eylemlere dönüşmektedir. Metnin Elam kralının adıyla başlaması, tabletin Elam’a aktarılmış olduğunu ve nihai sahipliğini göstermektedir. Ancak Sümerce yazılmış olması, Sümer’in dilsel ve siyasi üstünlüğünü açıkça ortaya koymaktadır. Anlatıcı, büyük olasılıkla Elamlıdır ve Şulgi’nin emrine itaatin kaydını tutmaktadır − özellikle Sümer kralı tarafından affedilen bir kişinin hayatta tutulmasına dair. Bu durum, karşı tarafın siyasi otoritesine saygı ve kabulün bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Tarihsel bağlamda, Şulgi dönemi Sümer’in bölgedeki en güçlü siyasi aktör olduğu bir dönemdir. Şulgi kendisini “dünyanın dört köşesinin kralı” olarak tanımlamış ve Elam’ı bu egemenlik alanının bir parçası olarak görmüştür. Dolayısıyla tabletin içeriği bu tarihsel gerçeklikle örtüşmektedir: Elamlılar, kendi krallarının önderliğinde Lagaş’a gelmiş, mühür almış[1], emre uymuş ve belgeyi kendi krallarının adıyla kaydederek Elam’a götürmüşlerdir. Bu eylem, üstünlükten ziyade diplomatik ilişkiyi pekiştirme amacı taşımaktadır. Sonuç olarak, söz konusu metin yalnızca dini bir adak belgesi değil, aynı zamanda çok katmanlı bir diplomatik belgedir. İkinci okumada metnin siyasi, idari ve insani boyutları belirginleşmektedir. Sümerli görevli Kilula bu etkileşimin merkezinde yer almakta; tablet ise güç, karşılıklı saygı ve siyasi tanımanın çivi yazısıyla kayıt altına alındığı tarihi bir anı belgelemektedir.****   Professor Hayesin şərhinə əsasən, Şumer mətninə Meslamtaea tanrısına və Şulgi şahının həyatına həsr olunmuş dini ianə sənədi kimi yanaşılmışdır. Bu kontekstdə Şulgi Ur şahı, Kilula isə Şumerli rəsmi şəxs kimi təqdim olunmuş; möhür ibadət aləti kimi izah edilmiş və mətnin strukturu ayin xarakterli, iyerarxik və kral hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən kimi göstərilmişdir. Lakin bu tədqiqatda, göstərici analizinə, mifoloji və kontekstual yanaşmaya əsaslanaraq mətn iki siyasi güc arasında diplomatik sənəd kimi yenidən şərh edilmişdir. Yeni personajlar arasında Elam şahı Azita, Elamlı nümayəndə və lövhənin müəllifi yer almaqdadır; bu şəxs Kilulanı “gözəl”, “pay bölən vəzifəlinin oğlu” və “tanışım” (tanogum) kimi adlandırır. Mətn Kilulanın lövhənin nüsxələrini bölüşdürməsinə işarə edir və fellər ayin xarakterindən çıxaraq siyasi hərəkətlərə çevrilir. Mətnin Elam şahının adı ilə başlaması lövhənin Elama ötürüldüyünü və onun son sahibinin kim olduğunu göstərir. Lakin mətnin Şumercə yazılması Şumerin dil və siyasi üstünlüyünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Danışan böyük ehtimalla Elamlıdır və Şulginin əmrinə itaəti qeyd edir − xüsusilə Şumer şahı tərəfindən bağışlanmış bir şəxsin sağ saxlanılmasına dair. Bu davranış qarşı tərəfin siyasi nüfuzuna hörmət və qəbulun göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Tarixi kontekstdə, Şulgi dövrü Şumerin bölgədəki ən güclü siyasi aktyor olduğu bir dövrdür. Şulgi özünü “dünyanın dörd bucağının şahı” adlandırmış və Elamı bu hakimiyyət sahəsinin bir hissəsi kimi görmüşdür. Beləliklə, lövhənin məzmunu bu tarixi reallıqla üst-üstə düşür: Elamlılar öz şahlarının rəhbərliyi ilə Laqaşa gəlmiş, möhürü almış[1], əmri yerinə yetirmiş və sənədi öz şahlarının adı ilə qeyd edib Elama aparmışlar. Bu hərəkət üstünlük deyil, diplomatik münasibətin möhkəmləndirilməsi məqsədi daşıyır. Nəticə etibarilə, bu mətn yalnız dini bir ianə sənədi deyil, həm də çoxqatlı diplomatik sənəddir. İkinci oxumada onun siyasi, inzibati və insani qatları üzə çıxır. Şumerli vəzifəli Kilula bu qarşılıqlı əlaqənin mərkəzində dayanır; lövhə isə gücün, qarşılıqlı hörmətin və siyasi tanınmanın mixi yazı ilə qeyd olunduğu tarixi bir anı sənədləşdirir.
[1] - Lakin diqqət edilməlidir ki, hazırda oxunan lövhə əslində indiki Cənubi İraqda tapılmış və Şumer ərazisində qorunmuş olan nüsxənin özüdür.
[1] - Ancak dikkat edilmelidir ki, şu anda incelenen tablet, aslında günümüz Güney Irak’ında keşfedilmiş olan Sümer topraklarında muhafaza edilen nüshanın ta kendisidir
[1] - It should be emphasized that the tablet currently under examination is, in fact, the very copy preserved within the territory of ancient Sumer, discovered in what is now southern Iraq.

Abstract This paper aims to present a new reading of the world's oldest civil law, known as the Code of Hammurabi, based on Professor Harper’s interpretation, while incorporating sources from the Turkish language. In each section, Harper’s original reading is first introduced along with the relevant cuneiform inscriptions from his book, allowing readers to access the original text. Then, Dr. Badamchi’s Persian translation is provided, and finally, a new interpretation is conducted, identifying details of each sign. The resulting transcription is presented with word-by-word explanations in three formats: Persian, Azerbaijani Turkish in Arabic script, and Azerbaijani Turkish in Latin script.   Furthermore, the study does not stop at this level; it also examines the cuneiform text in greater depth, analyzing each individual sign and exploring its linguistic connections to Turkish. Footnotes include transcriptions, technical remarks, and etymological discussions, utilizing not only Harper’s insights but also primary historical sources such as R.Hallcok’s studies, references from Pennsylvania, Akkadian and Elamite sources, as well as reputable Turkish references like the Orkhon Inscriptions, Kutadgu Bilig, Divanü Lugati’t-Türk, and widely recognized etymological texts.   One key finding of this reassessment is that, from a Turkish linguistic perspective, the obtained meanings do not significantly diverge from Harper’s original interpretation. In many cases, multiple comprehensible readings have emerged for a single word. For example, for the word "river," the interpretations of "Arkolar: Rivers, Sular: Waters, and Durular: Clear waters (deep sections of the river usually have clear water)" have been identified, reinforcing our hypothesis and challenging arbitrary readings. Additionally, Turkish-specific terminology has been recognized. Another important aspect is that wherever our interpretation differs from Harper’s, it does so in a way that enhances his reading. For instance, regarding the removal of a judge, our findings indicate that he was dismissed by the "Gum Ulu : High Priest," a detail absent in Harper’s version.   Finally, morphological aspects such as verb conjugations and suffixes have also shown alignment with Turkish sources. Ultimately, the aim has been to provide readers with a valuable academic contribution, with the hope that this work will serve as a guiding light for researchers navigating the rugged and uncertain path ahead.**** Bu makalede, dünyanın en eski medeni kanunu olarak bilinen Hammurabi Yasası’nın, Profesör Harper’ın yorumuna dayanarak Türk dili kaynaklarıyla yeniden okunması amaçlanmıştır. Her bölümde önce Harper’ın orijinal okuması ile kitabındaki ilgili çivi yazısı metinleri sunularak okuyucuya metnin aslını anlama şansı verilmiştir. Ardından Dr. Badamchi’nin Farsça çevirisine yer verilmiş ve son olarak, her işaretin detayları belirlenerek yeni bir okuma yapılmıştır. Yapılan transkripsiyon ise kelime kelime açıklamalarla üç farklı formatta sunulmuştur: Farsça, Arap harfleriyle Azerbaycan Türkçesi ve Latin harfleriyle Azerbaycan Türkçesi.   Bununla yetinmeyerek, çivi yazısı satırlarını detaylı bir şekilde ele alarak, her işaretin ayrı ayrı yorumlanmasını sağlamış ve Türkçe ile olan bağlantısını incelemiş bulunmaktayız. Ayrıca, dipnotlarda transkripsiyonlar, teknik ayrıntılar ve kelime kökenlerine dair açıklamalar yer almakta olup, Harper’ın görüşlerinin yanı sıra Helock’in çalışmaları, Pennsylvania , Akad ve Elam kaynakları ile Orhon Yazıtları, Kutadgu Bilig, Divanü Lugati’t-Türk ve tanınmış etimoloji kaynakları gibi birinci derece tarihi referılmıştır.   Öne çıkan bulgulardan biri, Türkçe perspektifiyle yapılan yeni okumanın birçok noktada Harper’ın yorumuyla çelişmemesi, hatta bazı durumlarda Türkçede bir kelime için birden fazla anlam katmanı sunmasıdır. Örneğin, "nehir" kelimesi için “Arkolar: Nehirler, Sular: Sular ve Dorular: Akan sular (genellikle derin bölümlerde su berraktır)” gibi farklı okumalara ulaşılmış olup, bu durum bizim hipotezimizi desteklemekte ve rastlantısal okumaları sorgulamaktadır. Ayrıca, Türkçe terminolojilere de rastlanmıştır. Diğer önemli nokta ise, Harper’ın yorumundan farklı olan yerlerde yaptığımız okumaların, onun yorumunu tamamlayıcı nitelikte olmasıdır. Örneğin, hâkimin görevden alınmasıyla ilgili bölümde, onun " Gum Ulu : A’zam Qum " tarafından görevden alındığını tespit etmiş olmamız, Harper’ın yorumunda bulunmayan bir detaydır.   Son olarak, fiil çekimleri ve ekler açısından da Türkçe kaynaklarla uyum gözlenmiştir. Sonuç olarak, okuyuculara değerli bir çalışma sunma gayreti içerisinde olunmuş ve umulur ki bu çalışma, araştırmacıların önündeki zorlu ve karanlık yolu aydınlatan bir ışık görevi görür.**** Bu araşdırmada, dünyanın ən qədim mülki qanunu olaraq bilinən **Hammurabi Qanunu**, **Professor Harper**-in oxunuşu əsasında, türk dili mənbələrinə istinad edilərək yenidən analiz olunmuşdur. Hər bölmədə əvvəlcə Harper-in oxunuşu və müvafiq mixi yazılar təqdim edilərək, oxucuya məqalənin orijinal versiyasına baxış imkanı yaradılmışdır. Daha sonra **Dr. Badamçi**-nin farsca tərcüməsi əlavə edilmiş və sonda yeni bir oxunuş təqdim edilərək, hər bir işarənin detalları göstərilmişdir. Bundan əlavə, transkripsiya **farsca**, **ərəb əlifbası ilə Azərbaycan türkcəsi** və **latın əlifbası ilə Azərbaycan türkcəsi** şəklində təqdim olunmuşdur.     Sadəcə bu təhlillə kifayətlənməyib, mixi yazıların hər bir sətirini ayrıca oxuyub, türkcə ilə əlaqəsini araşdırmışıq. Qeyd etmək lazımdır ki, **dipnotlarda** fonetik yazılar, texniki qeydlər və ətraflı etimoloji analizlər yer almışdır. **Harper-in fikirləri** ilə yanaşı, **Hallock**, **Pennsylvania**, **Akkad mənbələri**, **Elam mənbələri** və **Türk etimoloji mənbələri**—o cümlədən **Orxon yazıları**, **Kutadgu Bilik**, **Divanü Lüğat-it-Türk** və nüfuzlu etimoloji araşdırmalar—əsas götürülmüşdür.     Tədqiqatımızın mühüm nəticələrindən biri budur ki, türkcə baxış açısı ilə aparılan yenidən oxunuş, Harper-in təqdim etdiyi variantdan ciddi fərqlənməyərək, bəzi sözlər üçün **iki və ya daha çox türkcə oxunuş** təklif edə bilmişdir. Məsələn, **çay** anlayışı üçün "Arkular: Çaylar", "Sular: Sular" və "Dorular: Axar sular (çayın dərin yerlərində adətən şəffaf su olur)" kimi variantlar əldə edilmişdir, bu da hipotezimizi təsdiqləyir və təsadüfi oxunuşları sual altına alır. Bundan əlavə, **bəzi türk terminləri də müəyyən olunmuşdur**. Başqa bir nümunə olaraq, **hakimin işdən uzaqlaşdırılması** məsələsində Harper-in oxunuşundan fərqli olaraq, **"Qum Ulu: Baş kahin"** ifadəsinə rast gəlinmişdir. **İsmi və feil şəkilçiləri baxımından da türk mənbələri ilə ahəng müşahidə edilmişdir**.     Nəticə etibarilə, oxucular üçün dəyərli bir iş ortaya qoymağa çalışılmış və bu tədqiqatın, bu sahədə çalışan tədqiqatçılar üçün çətin və qaranlıq yolda bir işıq olacağı ümid edilmişdir.    

Abstract  The belief in the sacredness and totemism of the wolf among the Turks has been a long-standing issue, and in fact, it is common among all nations. As the famous mythologist Mircea Eliade believes: <<After a racial destruction, this is an animal associated with the moon that appears in the role of the "great ancestor of the people" and revives it. >> This happened to the female wolf "Asena: Ashina" among the Turks, and in fact, this name has entered the Turkic mythology as one of the names associated with the wolf and the moon. Addressing the issue of the antiquity of the wolf in Azerbaijan is something that can be examined through several lenses: archaeological discoveries, place names, proper names, literary works, and folklore, which we will discuss below.**** Türkler arasında kurdun kutsallığına ve totemizmine olan inanç uzun zamandır devam eden bir konudur ve aslında tüm uluslar arasında yaygındır. Ünlü mitolojist Mircea Eliade'nin inandığı gibi: <<Irksal bir yıkımdan sonra, bu, "halkın büyük atası" rolünde beliren ve onu canlandıran ay ile ilişkilendirilen bir hayvandır. >> Bu, Türkler arasında dişi kurt "Asena: Ashina"nın başına geldi ve aslında bu isim, kurt ve ay ile ilişkilendirilen isimlerden biri olarak Türk mitolojisine girmiştir. Azerbaycan'da kurdun antikliği konusunu ele almak, birkaç mercekten incelenebilecek bir şeydir: arkeolojik keşifler, yer adları, özel adlar, edebi eserler ve folklora bağlı aşağıda açıklamamız .**** Türklər arasında qurdun müqəddəsliyinə, totemizminə inam çoxdan davam edən bir mövzudur və əslində bütün xalqlar arasında geniş yayılmışdır.  Məşhur mifoloq Mirça Eliadenin inandığı kimi: <<İrqi dağıntıdan sonra bu, "xalqın ulu əcdadı" rolunda görünən və onu canlandıran Ayla əlaqəli bir heyvandır.  >> Bu, türklər arasında "Asena: Aşina" dişi canavarının başına gəldi və əslində bu ad türk mifologiyasına qurd və ayla bağlı adlardan biri kimi daxil oldu.  Azərbaycanda canavarın qədimliyi məsələsinə toxunmaq bir neçə prizmadan baxmaq olar: aşağıda izahatımız arxeoloji tapıntılar, yer adları, xüsusi adlar, ədəbi əsərlər və folklor əsasındadır.

Abstract In this article, we talk about the Damghas of the Turks throughout history, which have a life as long as the life of the Turks. The use of ancient Turkish tombs everywhere in the Iranian plateau and the ancient civilizations of the region shows their active presence in the thinking of "ancient Turks" and its transfer to other places and among other ethnic groups, which is a strong proof of the active presence of "Turks" in the Iranian plateau. and Azerbaijan and other regions". The discovery of signs of the beginning of the conversion of Damghas into writing can be seen in the ancient works of Azerbaijan, as well as Sumerian and Elamite discoveries. In this article, the historical course of the transformation of Damghas into the Orkhon alphabet is discussed.////// Bu yazıda türklərin ömrü qədər ömrü olan türk tarixi damğalarından bəhs edirik. İran yaylasının və bölgənin qədim sivilizasiyalarının hər yerində qədim türk məzarlarından istifadə edilməsi onların “qədim türklər” təfəkküründə fəal iştirakını və onun başqa yerlərə və başqa etnik qruplar arasında köçürülməsini göstərir ki, bu da onun fəallığının güclü sübutudur. İran yaylasında və Azərbaycan və digər bölgələrdə “türklərin” olmasına dəlildir. Damğasın yazıya çevrilməsinin başlanğıcının əlamətlərinin aşkar edilməsini Azərbaycanın qədim əsərlərində, eləcə də Şumer və Elam kəşflərində görmək olar. Bu yazıda Damğasın Orxon əlifbasına çevrilməsinin tarixi gedişatından bəhs edilir./////// Bu yazımızda tarih boyunca Türklerin ömrü kadar uzun bir ömrü olan Türk Damgalarından bahsediyoruz. İran platosunun her yerinde eski Türk mezarlarının kullanılması ve bölgedeki eski uygarlıkların "eski Türkler" düşüncesinde etkin bir şekilde varlık göstermesi, başka yerlere ve diğer etnik gruplara aktarılması da bu etkin varlığın güçlü bir kanıtıdır. İran platosunda, Azerbaycan'da ve diğer bölgelerde "Türklerin" varlığı. Damghas'ın yazıya dönüşmeye başladığına dair işaretlerin keşfi, Sümer ve Elam keşiflerinin yanı sıra Azerbaycan'ın eski eserlerinde de görülebilir. Bu makalede Damgas'ın Orhun alfabesine dönüşümünün tarihsel seyri ele alınmaktadır.

Abstract Bu makalede, öncelikle Azerbaycan coğrafyasında Aryan dillerinin varlığından önce 
Azari ve Azar kelimelerinin varlığı Kesrevi ve takipçileri tarafından ortaya atılan Azeri 
dili hipotezi reddedilmeye çalışılmıştır. Daha sonra bu makale, tarihi ve dilsel belgeleri 
inceleyerek Türklerin Azerbaycan ve Eski Kafkasya'da yerli ve çoğunlukta olduğunu 
kanıtlamaktadır. İslam coğrafyacılarının Azeri dili ile ilgili ortaya attıkları iddiaların 
eleştirisi, ileri sürülen gerekçelere Safetel Sefa kitabından yanıt verilmesi ve Şeyh 
Sefi'nin Türklüğüne dair delillerin ve içindeki Azerbaycan Türklerinin kültürel 
unsurlarının ele alınması, Tebriz Sefinesi ile Ruhi Unarcani'nin risalesinin Azeri diliyle 
bağlantılı oldmadığı iddiası, Kesrevi'nin Şeyh Sefi'nin Peygamber soyundan gelmediği 
yönündeki görüşünün eleştirilmesi makalenin en önemli kısımları arasında yer 
almaktadır.********* Bu məqalədə Kəsrəvi və onun ardıcıllarının irəli sürdükləri azəri dili fərziyyəsini rədd 
etməyə cəhd edilmiş, ilk növbədə Azərbaycan coğrafiyasında ari dillərinin 
mövcudluğundan əvvəl azəri sözlərinin mövcudluğuna işarə edilmişdir. Daha sonra bu 
məqalə tarixi və linqvistik sənədləri araşdıraraq Azərbaycanda və Köhnə Qafqazda 
türklərin yerli və çoxluq təşkil etdiyini sübut edir. İslam coğrafiyaçıları tərəfindən azəri 
dili ilə bağlı irəli sürülən iddiaların tənqidi, “Səfa əl-Səfa” kitabından irəli sürülən 
səbəblərə cavab və Şeyx Səfinin türklüyünə dair dəlillər və oradakı Azərbaycan 
türklərinin mədəni komponentlərindən bəhs edilməsi, Təbrizin “Səfinə”si ilə Ruhi 
Unarcaninin “Azəri dili” risaləsi arasında əlaqə iddiası, Kəsrəvinin Şeyx Səfinin 
Peyğəmbər nəslinin olmaması ilə bağlı fikirlərinin tənqidi məqalənin ən mühüm 
yerlərindəndir.********* In this article, an attempt has been made to reject the hypothesis of the Azeri language put 
forward by Kasravi and his followers, first of all, the existence of the words Azari and Azar 
before the presence of Aryan languages in the geography of Azerbaijan is pointed out. 
Then, by examining historical and linguistic documents, this article proves that Turks are 
indigenous and the majority in Azerbaijan and the Old Caucasus. Criticism of the claims 
made in relation to the Azeri language by Islamic geographers, response to the alleged 
reasons from the book Safa al-Safa and dealing with the evidence of Sheikh Safi's 
Turkishness and the cultural components of the Turks of Azerbaijan in it, criticism of the 
claim of connection between Sefineye Tabriz and Ruhi Unarjani's treatise with The Azeri 
language, criticism of Kasravi's opinion about Sheikh Safi's lack of descendants of the 
Prophet are among the most important parts of the article.  

Abstract In this research, we are trying to reject Kasravi's claim that Sheikh Safi's poems are Azeri based on the Selseletolnasab manuscript. Then we try to show how the importance of the old dialect of Gilan was found by Sheikh Safi and Turkish Sufis of Azerbaijan, considering the importance of Sheikh Zahid Gilani. Investigations show that all investigations conducted in these couplets were conducted by Kasravi and his associates with the assumption that Azerbaijan is not a Turk..