فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک»

چکیده قبل از ورود اسلام به منطقۀ آذربایجان، مردم آذربایجان شمالی عمدتاً مسیحی بودند. ایجاد الفبای آلبانی، بهبود خط آلبان، تأسیس مدارس، ترجمۀ ادبیّات مذهبی از سریانی و یونانی به آلبان و امتیازات حاکمان آلبانی به کلیساها و روحانیون مسیحی، نقش عمده‌ای در گسترش و استقرار مسیحیت داشت. آلبان‌ها در مقابله با ساسانیان از بیزانس پیروی می‌کردند. با ورود اسلام، با توجّه به اینکه آلبان‌ها تابع خلیفه نشدند، اتّخاذ سیاست‌هایی که ادامۀ سیاست ساسانیان بود، وضع منطقه را پیچیده‌تر می‌کند. در این بین بعد از ورود اسلام، بیشتر آلبان‌ها مسلمان شده و در هویّت آذربایجانی و ترک خود باقی ماندند. به‌گونه‌ای که در یافته‌ها تحت نام «اولاد الاغوان» از آنها نام برده شده­است. از طرفی نیز اکثر آلبان‌هایی که مسلمان نشدند، به مرور زمان آسیمیله گشته و ارمنی، یا گرجی شدند و در ادامه این روند آسیمیلاسیون، طی سال‌های 1910ـ 1911 آثار و اسناد متعلّق به آلبان‌ها، که در دست روس‌ها بود، با هدف هویّت‌سازی برای ارمنی‌ها، از بین برده­شد. به استناد برخی منابع، بابک خرمی نیز آلبان‌تبار بود و پیروانش بعد از مرگ او به بیزانس پناه بردند. در دوران صفوی نیز شاه­اسماعیل از ارامنه در مقابل آلبان‌ها ـ بخصوص آلبان‌هایی که در منطقۀ قره‌داغ حضور داشتند. ـ حمایت کرده­است، که این نکته نشان از حضور آلبان‌ها در منطقه قره‌داغ دارد. المقدسی، جغرافی‌دان سرشناس، نیز به حضور آلبان‌ها در اطراف رود آراز اشاراتی کرده­است.