فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک»

چکیده اومای، زن‌ایزدی است در باورهای ترکان، مرتبط با نقش تولید که شباهتهایی به سیمرغِ اوستا و شاهنامه دارد. نخست بار حسین فیض‌اللهی وحید به صورتی گذرا به این شباهتها اشاره و سیمرغ را همان اومای دانست، ولی این نظر توسّط سجّاد آیدنلو نقد شد. ما در این مقاله به مقایسة این دو بودة اسطوره‌ای پرداخته‌ایم و با اشاره به شباهتهای این دو خصوصاً در نسبتی که با پرندگی و علی الخصوص ارتباط و اشتراکی که با عقاب دارند، به این نتیجه رسیده‌ایم که این دو موجودِ اساطیری اصلاً تجسّمی از پریان هستند که موجوداتی مرتبط با نقش تولید و البته خودشان هم صورتی از باور مام‌ایزد باستانی بوده‌اند و به صورتهای مختلف از جمله پرندگان تجسّم می‌یافته‌اند. به باور ما اومای ـ که در واقع همان پرندة هُماست ـ و همچنین سیمرغِ پرنده هم دو مورد از تجسّم‌های همین پریان هستند. در ادامه به بررسی انواع هیئت‌های مختلفی که پریان در آن تجسّم می‌یافته‌اند پرداخته‌ایم و برخی از مهمترین نمونه‌های آن را در باورهای ترکان و خصوصاً در شاهنامه نشان داده‌ایم.  

چکیده دیوان لغات التّرک ): فرهنگنامة گویشهای ترکی( تألیف محمود کاشغری، کهنترین واژه نامة ترکی ـ 
عربی، و مهمترین منبع از قرن پنجم هجری دربارة گویشهای مختلف زبان ترکی است. این اثر خصوصاً 
حاوی اطّالعات ارزشمندی دربارة ترکمانان اوغوز و گویش آنان یعنی ترکی اوغوزی یا ترکمانی نیز میباشد. 
کاشغری در جای جای اثرش که با نیّت آموزش زبان ترکی و شناساندن گویشهای این زبان به ملل 
مسلمان تألیف شده، به توصیف خصوصیّات گویش ترکمانان اوغوز پرداخته و به تفاوتهای آن با سایر 
گویشها اشاره کرده است. ویژگیهایی که کاشغری در اثرش برای گویش اوغوزان برشمرده، به اندازهای 
است که نشان میدهد این گویش در عصر تألیف شدن دیوان لغات التّرک، دارای مشخّصات کافی برای 
تمایز و تشخّص از سایر گویشهای ترکی بوده است. ما در این مقاله بر اساس دادههای موجود در اثر 
کاشغری، در پی معرّفی این گویش و ذکر مهمترین ویژگیهای متمایز کنندة آن از سایر گویشهای ترکی 
در قرن پنجم هجری هستیم.