Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract Tehran, as the two-hundred-year-old capital of Iran, represents different things to different people: for some, a place of work and income; for others, a hub of opportunities including education and medical services; for some, traffic and pollution; and for a number of social activists, a site of wealth accumulation and the core of center-periphery thought.

Abstract With the rise of the Pahlavi dynasty, due to the years-long efforts of a class of Iranian intellectuals, both Persian and Turk, Iran of the Qajar era transformed from a state of cultural plurality to cultural monophony. With the establishment of this regime, the monophony of Persian literature and the prohibition of the Turkish language and literature through state coercion and official directives became one of the pillars of Iran during the Pahlavi period.
One of the first documents attempting to prevent the teaching of the Turkish language in Azerbaijan is a report and request by Farrokh, the Head of Accounting of the Ministry of Foreign Affairs, dated 1305 SH (1926 CE), to the Iranian Ministry of Foreign Affairs, urging the prevention of the establishment of a Turkish school in Azerbaijan. The second document pertains to the struggle against the Turkish language and literature in the late Pahlavi period.****
Pahlavi hanedanının iktidara gelişiyle birlikte, hem Fars hem de Türk kökenli bir grup İranlı aydının yıllardır sürdürdüğü çabalar sonucunda, Kaçar döneminin çok kültürlü İran'ı, tek kültürlü bir yapıya dönüştü. Bu rejimin kurulmasıyla, Fars edebiyatının tek sesliliği ve Türk dili ve edebiyatının devlet zoru ve genelgelerle yasaklanması, Pahlavi dönemi İran'ının temel dayanaklarından biri haline geldi.
Azerbaycan'da Türkçe öğretimini engellemeye yönelik ilk belgelerden biri, 1305 (Hicri Şemsi) tarihli, İran Dışişleri Bakanlığı Muhasebe Başkanı Ferruh'un, Azerbaycan'da bir Türk okulunun açılmasını önleme talebini içeren, İran Dışişleri Bakanlığı'na yazdığı rapor ve başvurusudur. İkinci belge ise, Pahlavi döneminin sonlarında Türk dili ve edebiyatıyla mücadeleye ilişkindir.****
Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə birlikdə, həm fars, həm də türk olan bir qrup iranlı aydının illərdir sərgilədiyi səylər nəticəsində, Qacar dövrünün çoxmədəniyyətli İranı, tək mədəniyyətli bir struktura çevrildi. Bu rejimin yaranması ilə, Fars ədəbiyyatının tək səsliliyi və türk dili və ədəbiyyatının dövlət təzyiqi və təlimatları ilə qadağan edilməsi, Pəhləvi dövrü İranının əsas sütunlarından birinə çevrildi.
Azərbaycanda türk dilinin tədrisinin qarşısını almaq üçün ilk sənədlərdən biri, 1305 (hicri şəmsi) tarixli, Xarici İşlər Nazirliyinin Mühasibat Rəisi Fərx-in İran Xarici İşlər Nazirliyinə, Azərbaycanda türk məktəbinin açılmasının qarşısını almaq məqsədilə yazdığı raport və müraciətidir. İkinci sənəd isə, Pəhləvi dövrünün sonlarında türk dili və ədəbiyyatı ilə mübarizəyə aiddir.

Abstract Ebrahim Pourdavoud was born in Rasht in Gilan and was a Gilak, but like other intellectuals and writers of various Iranian ethnicities in the last century, under the influence of several factors, he turned his back on his own language and culture and began to admire the Persian, Pahlavi languages, the ancient Iranian era, and the Zoroastrian religion. He spent more than fifty years of his life researching and writing on the aforementioned topics, and he created works on the following topics: collecting various parts of the Avesta, interpreting the Avesta, the terminology of the Avesta language, the history of the Persians of India, the festivals and traditions of the Persians and ancient Iran, lexical discussions of the Persian and Pahlavi languages, and other topics related to the Avesta religion and ancient Iran.
Researchers in the field of Iranian language, literature, and history had great names in the late Qajar and Pahlavi eras, and rightly or wrongly; Intentionally or unintentionally, they have been placed in an aura of holiness, glory, and greatness, so that few people dare or allow themselves to question the circumstances, thoughts, and quality of their works, and criticize their person and works. The fact is that the overwhelming majority of these great names have been nothing but empty drums and big liars. They have led science and research in Iran astray and have placed lies and forgeries in the place of truth. Ebrahim Pourdavoud is also one of these well-known names and a feeder of the antiquarianism movement, which has unjustly been placed in the position of a scientific authority in the field of ancient Iran, Zoroastrianism, and Iranology.
It would be a long effort to examine and review all the topics of interest, or all the features of Ebrahim Pourdavoud's works, thoughts, and research methods, in order to gain a reliable understanding of this mysterious element. This article aims to present some of the specifics of Pourdavoud's thoughts and topics of interest to the readers based on his works, and to provide some notes on the themes of his poems, the current thoughts in his poems, his attitude towards the linguistic and historical issues of Iran, the Azeri language hypothesis, and his attitude towards the Persians of India.****
İbrahim Purdavud Gilanın Rəşt şəhərində anadan olmuş, milliyyətcə gilək olmuşdur. Ötən əsrdə müxtəlif İran etnik qruplarının digər ziyalıları və yazıçıları kimi, bir neçə amilin təsiri altında öz dil və mədəniyyətindən uzaqlaşaraq ömrünün 50 ilindən çoxunu fars, Pəhləvi və İran dilləri mövzularda araşdırmalara və yazılara həsr etmiş, bu mövzularda əsərlər yazmışdır. Avestanın müxtəlif hissələrinin məcmuəsi, Avestanın təfsiri, dil terminologiyası, Avesta, Hindistan farslarının tarixi, farsların və qədim İranın bayram və adət-ənənələri, fars və Pəhləvi dillərinin leksik mövzuları və Avesta dininə və İranın qədim dövrünə aid digər materiallar .qələmə almışdır
İran dili, ədəbiyyatı və tarixi sahəsində tədqiqatçıların mərhum Qacar ​​və Pəhləvi dövründə böyük adları olub, haqlı və ya yanlış; qəsdən və ya bilməyərəkdən onları müqəddəslik, izzət və böyüklük aurasına yerləşdiriblər ki, onların vəziyyəti, düşüncələri və əsərlərinin keyfiyyəti haqqında mübahisə etməyə, şəxsi və əsərlərini tənqid etməyə cəsarət və ya icazə verən az adam var. Məsələ burasındadır ki, bu böyük adların həlledici əksəriyyəti sizin boş nağaralarınız və böyük yalançılarınızdan başqa bir şey deyildi. Onlar İranda bilik və araşdırmaları çaşdırıb, faktların yerinə yalan və saxtakarlıqlar qoyublar. İbrahim Purdavud da qədim İran, zərdüştilik dini və iranşünaslıq sahəsində haqsız yerə elmi nüfuzlu mövqeyə qoyulan arxaizm cərəyanının bu məşhur adlarından və qidalandırıcılarından biridir.
İbrahim Purdavudun bütün maraq doğuran mövzularını və ya əsərlərinin bütün xüsusiyyətlərini, düşüncələrini və tədqiqat üsullarını araşdırmaq və nəzərdən keçirmək bu sirli element haqqında etibarlı bilik əldə etmək üçün geniş səy tələb edir. Bu çıxış Purdavudun fikirlərinin bəzi koordinatlarını və əsərləri əsasında maraq doğuran mövzuları, şeirlərinin mövzuları, şeirlərdəki aktual düşüncələr, onun İranın dil və tarixi məsələlərinə münasibəti, Azərbaycan dili fərziyyəsi haqqında bəzi məqamları, eləcə də Hindistandakı farslara münasibətini ifşa etmək məqsədi daşıyır.****
İbrahim Purdavud, Gilan'ın Rasht şehrinde doğmuş ve bir Gilak'tır, ancak son yüzyılda farklı İran etnik gruplarına mensup diğer aydınlar ve yazarlar gibi, çeşitli faktörlerin etkisiyle kendi diline ve kültürüne sırt çevirmiş ve hayatının 50 yılını Farsça, Pehlevi ve İran dilleri konuları üzerinde araştırmaya ve yazmaya adadı ve Avesta'nın farklı bölümlerinin derlenmesi, Avesta'nın yorumlanması, dilin terminolojisi gibi konularda eserler yazdı. Avesta, Hindistan Perslerinin tarihi, Perslerin ve eski İran'ın festivalleri ve gelenekleri, Farsça ve Pehlevi dillerinin sözlüksel konuları ve Avesta dini ve İran'ın antik dönemi ile ilgili diğer materyaller kaleme aldı.
 İran dili, edebiyatı ve tarihi alanında çalışan araştırmacıların son Kaçar ve Pehlevi dönemlerinde büyük isimleri vardı ve doğru ya da yanlış; bilerek ya da bilmeyerek bir kutsallık, yücelik ve büyüklük havası içine yerleştirilmişlerdir, öyle ki çok az insan onların durumu, düşünceleri ve yaptıklarının niteliği hakkında tartışmaya, o kişiyi ve eserlerini eleştirme cesaretine veya iznine sahiptir. Gerçek şu ki, bu büyük isimlerin büyük çoğunluğu sizin boş davullarınız ve büyük yalancılarınızdan başka bir şey değildi. İran'da bilgi ve araştırmaları yanıltıp gerçeklerin yerine yalan ve sahtekarlık koydular. İbrahim Purdavud da eski İran, Zerdüşt dini ve İran araştırmaları alanında haksız yere bilimsel otorite konumuna yerleştirilen arkaizm hareketinin tanınmış isimlerinden ve besleyicilerinden biridir.
İbrahim Purdavud'un ilgi duyduğu tüm konuların veya eserlerinin tüm özelliklerinin, düşüncelerinin ve araştırma yöntemlerinin incelenmesi ve gözden geçirilmesi, bu gizemli unsur hakkında güvenilir bir bilgi elde etmek için geniş kapsamlı bir çaba gerektirir. Bu konuşma Purdavud'un eserlerinden yola çıkarak düşüncelerinin ve ilgi duyduğu konuların bazı koordinatlarını, şiirlerin temaları, şiirlerdeki güncel düşünceler, İran'ın dilsel ve tarihi meselelerine karşı tutumu, Azari dili hipotezi hakkında bazı noktaları, Hindistan'daki Perslere karşı tutumunun ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Abstract Summary
"Sahah ul-Ajam" The first Azerbaijani Turkish dictionary in front of Persian and Pahlavi words
"Sahah ul-ajam" is the first book of Azerbaijani Turkish dictionary. Just like "divan gügat türk" is the first dictionary of the Turkish world that brings together different dialects of the Turkish language. "Sahah ul-Ajam" is the first dictionary written in the literary language of Azerbaijani Turkish, which belongs to the western branch of Oghuz Turkish, and it is possible to say that this book is the first prose written in Turkish after Deda Gorgud. According to Professor Beydili, according to the characteristics of the book "Sahah ul-Ajam", this book can be compared with the similar book "Divan lugat Turk" and "Hilyet ul-Insan ve Helavet ul-Lisan" written by Ibn Muhanna. This work was written by Fakhreddin Hindushah Ibn Sanjar Nakhjavani, who was a scholar and statesman in Tabriz in the month of Zilhajja 677 AH (May 1, 1279).
The Saha ul-Ajam book, in terms of its explanation of all Pahlavi, Persian and sometimes Arabic words in Turkish, proves that Azerbaijani Turkish, which was considered a common language at that time, is a very rich language in terms of vocabulary. This book includes more than 4,700 words that are also used in Turkish. . The Turkish words used were practically the most commonly used common words and sentences among the people and writers of that time.
Unfortunately, at the time when the famous Iranian scholar Dehkhoda wrote his dictionary, Shuubism and Aryanism were so strongly propagated by the Pahlavis that the authors, either because of their adherence to that belief or because of the fear of the authorities, despite knowing this book, and in this book Because of the existence of Turkish dictionaries, they did not want to introduce it, and they avoided being injured as a source in their writings.
However, this book was a pioneer in finding the roots of Turkish words, especially idiomatic words in Azerbaijan, and on the other hand, it was also the main source of Persian dictionary books written several centuries later.
Fearing that they might have done a service to the Turkish language, they deprived the Persian language of one of its main sources, and this caused many words and their main meanings to be invisible.///////// "Səhahül-əcəm" Azərbaycan türkcəsi lüğətinin ilk kitabıdır. Necə ki, "Divanü lüğət-it türk" türk dünyasının ilk sözlüyü olaraq türk dilinin müxtəlif dialektlərini bir araya gətirən ilk lüğətdir. "Səhahül-əcəm" də oğuz türkcəsinin qərb qoluna aid olan Azərbaycan türkcəsinin ədəbi dilində yazılmış ilk lüğət kitabıdır və bu kitabın Dədə Qorquddan sonra türk dilidə yazılan ilk nəsr yazısı olduğunu da söyləmək mümkündür. Professor Bəydilinin fikrincə, “Səhahül-əcəm” kitabı özəlliklərinə görə, əmələn ona oxşar "Divanü lüğət-it türk" və ibn Mühənnanın yazdığı "Hilyət ül-insan və həlavət ül-lisan" kitabıyla eynidir. Bu əsər hicri 677-ci il Zilhəccə ayında (1 may 1279-cu il) Təbriz`də ədib və dövlət xadimi olan Fəxrəddin Hinduşah İbn Səncər Nəxcəvani tərəfindən yazılmışdır. “Səhahül-əcəm” kitabı, onun bütün pəhləvi, fars və bəzən də ərəb sözlərini türk dilində izah etməsi baxımından o dövrdə ortaq dil sayılan Azərbaycan türkcəsinin lüğət tərkibi olaraq çox zəngin bir dil olduğunu təsdiq edir. Bu kitaba 4700-dən çox türk dilində işlənən söz daxildir. İstifadə olunan türkcə sözlər o dövrün adamları və yazıçıları arasında nəzəri olaraq ən çox işlənən yayğın söz və cümlələr idi./////////// Sahahül-Ecem, Azerbaycan Türkçesinin söz varlığının ilk kitabıdır. Tıpkı Divanü lüğet-it türk`ün Türk dilinin farklı lehçelerini bir araya getiren Türk dünyasının ilk sözlüğü olması gibi. Sahahül-Ecem, aynı zamanda Oğuz Türkçesinin batı kolu olan Azerbaycan'da edebi ve ortak Türkçe dilinde yazılan ilk sözlüktür. Oğuz Türkçesinin batı kolu sayılan Azerbaycan Türkçesinin özellikleriyle hazırlanan Sahahül-Ecem'in Dede Korkut'tan sonra yazılan ilk Türkçe nesir olduğu söylenebilir. Profesör Begdali'ye göre Sahahül-Ecem kültürünün özelliklerine göre Mahmud Kaşgari'nin Divanü lüğet-it türk`ü ve İbn Mahanna'nın Haliya al-İnsan ve Halawat al-Lsan gibi benzer kültürlerle eşdeğer olduğu iddia edilebilir. Bu eser, Tebrizli yazar ve kamu görevlisi Fahraddin Hindushah İbn Sencer Nahcavani tarafından hicri Zilhicce 677 (1 Mayıs 1279) ayında yazılmıştır.. Sahahül-Ecem'in kültürü, Pehlevi, Farsça ve bazen de Arapça kelimelerin tamamını Türk dilinde açıklamış olması açısından, o dönemde yaygın olan Azerbaycan Türkçesinin çok zengin bir kültürünün oluşmasına neden olmuştur. Bu sözlük 4700'den fazla kelime içermektedir. Kullanılan Türkçe kelimeler, o dönemin insanları ve yazarları arasında neredeyse en yaygın ve yaygın olarak kullanılan kelime ve cümlelerdi..

Abstract Ali Murshidizad, a Shahid University member, published a book entitled “Azeri intellectuals and National and Ethnic Identity" in 2001. In this book, the author has tried to discuss the events and cultural, social, and political events about Azerbaijan in the eighty years leading up to the date of writing of the mentioned book and to investigate the ethnic issues in the state of Azerbaijan and its various aspects. Also, in this book, he introduced the famous Azerbaijani intellectuals in these eighty years and briefly presented their points of view about ethnic and national issues. It is regrettable to say that Mr. Morshidizad was not able to do right due to being trapped in the prison of extreme nationalist ideas and he went astray by defining dry and artificial frameworks and did not provide an analysis that is in line with fairness and justice and based on fundamental rights. In this paper, his point of view, extracted from the book " Azeri intellectuals and National and Ethnic Identity", has been studied as an example of the type of thought and literature of the Persianists and anti-Turkish school of nationalism during the Islamic Revolution. Ali Murshidizad does not have a prominent position among the contemporary Iranian anti-Turkists. Still, the contents of his book contain the most fundamental aspects of the thoughts and beliefs of Persianists and anti-Turkish nationalists in Iran, and it offers a relatively complete review of identitarian and Persianist Azerbaijani personalities to the readers of the book.********* Şahid Universitetinin professor-müəllim heyətinin üzvü Əli Mürşidizadın 2001-cu ildə “Azəri ziyalıları və milli-etnik kimlik” adlı kitabı nəşr olunub. Müəllif bu kitabda sözügedən kitabın yazıldığı tarixə qədər olan səksən il ərzində baş verən mədəni, ictimai və siyasi hadisələri və cərəyanları Azərbaycanla bağlı tədqiq etməyə, Azərbaycan dövlətində və onun dövlətində etnik məsələləri və müxtəlif aspektləri araşdırmağa çalışmışdır. Həmçinin bu kitabda Azərbaycanın bu səksən ildə tanınmış ziyalılarını tanıtmış, onların etnik və milli məsələlərlə bağlı fikirlərini qısaca təqdim etmişdir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, cənab Morşidizad bu kitabda ifrat millətçi düşüncələrin zindanında qaldığı üçün materiala haqq qazandıra bilməmiş, quru və süni çərçivələr müəyyənləşdirərək yoldan çıxarmış, bir təhlil təqdim etməmişdir. Bu çıxış da onun “Azəri aydınları və milli-etnik kimlik” kitabından götürülmüş baxışı farsçı və antitürk millətçilik məktəbi düşüncə daşıyıcılarının düşüncə növü və ədəbiyyatı nümunəsi kimi, İslam İnqilabı dövründə araşdırılıb. Əlavə etməliyəm ki, Əli Mürşidizad müasir İran antitürkçüləri arasında görkəmli bir mövqeyə malik deyil, lakin onun kitabının məzmunu İrandakı fars yönümlü və anti-türk millətçilərinin düşüncə və inanclarının ən fundamental cəhətlərini ehtiva edir. Azərbaycan və fars şəxsiyyətlərinin nisbətən dolğun icmalı kitabı oxuculara təqdim edir. ********** Shahid Üniversitesi öğretim üyesi Ali Mürşidizad, 2001 yılında "Azeri aydınları ve ulusal ve etnik kimlik" başlıklı bir kitap yayınladı. Yazar bu kitapta, söz konusu kitabın yazıldığı tarihe kadar geçen seksen yıllık olayları, kültürel, sosyal ve siyasi olayları Azerbaycan ile ilgili olarak incelemeye ve Azerbaycandaki etnik meseleleri incelemeye çalışmıştır. Ayrıca bu kitapta bu seksen yılda Azerbaycan'ın ünlü aydınlarını tanıtmış, onların etnik ve milli meselelere bakış açılarını kısaca sunmuştur.  Mürşidizad'ın bu kitapta aşırı milliyetçi düşünceler hapishanesine hapsolması nedeniyle materyalin hakkını verememiş, kuru ve yapay çerçeveler çizerek yoldan saptığını ve bu konuda bir analiz ortaya koymadığını üzülerek söylemek isteriz. Bu makalede onun "Azeri Aydınları ve Ulusal ve Etnik Kimlik" kitabından alıntılanan bakış açısı, Türk karşıtlığı taşıyıcılarının düşünce ve edebiyat türlerine örnek olarak incelenmiştir. Ali Mürşidizad'ın çağdaş İranlı Türk karşıtları arasında önemli bir konuma sahip olmadığını eklemeliyiz, ancak kitabının içeriği İran'daki Fars yönelimli ve Türk karşıtı milliyetçilerin düşünce ve inançlarının en temel yönlerini içermektedir.

Abstract This article is a summary of the books "The formation process of the Persian language" and 
"Sahah Al-Ajam's Dictionary of Turkish Vocabulary".
In the general view of this article, it discusses the mutual influence of the three languages 
Turkish, Arabic and Persian, which have the most written works in the field of Islamic sciences, 
and explores the way the Persian language was formed under the influence of the Turkish 
language. The question here is when the Turks themselves had calligraphy before the coming 
of Islam. Why didn't they follow it? And at the same time, why did they pay so much attention 
to the Persian language? This issue is examined from the historical, linguistic, psychological 
and sociological point of view, and then the causes of the change in the history of this issue are 
discussed.
The main theory that this article aims to explain is that the Persian language is an innovative, 
simple and new language that was created in the 10th century AD (4 Hijri) in Mevra al-Nahr as 
a result of the mixing of the Arab, Sogdian and Turkic peoples of the region. Of course, this 
main theory is the result of a collection of sub-theories, which have been given by various 
Persian language researchers and experts and others. Of course, sub-theory does not mean that 
they are less important, each of them is a coherent and comprehensive theory that was presented 
by experts at a certain point in time, and finally, it is the set of these theories that leads us to 
present a more general theory. For example, when Saeed Nafisi says that the real homeland of 
the Dari (Persian) language is Khorasan and Mavral Nahr, and Pahlavi is in another area. Or 
when Dr. Shahrani writes that the mother tongue of no nation has not been Dari (Persian), in 
fact these theories are the result of a lifetime of efforts in this field. Apart from the issue of 
theories, even in the case of important statistical results, such a situation prevails. When 
Khanleri comes to the conclusion that there are no more than 200 simple verbs with 
reproductive ability in the Persian language, in fact, this conclusion is the result of his life. And 
similar to them, when the author of this article found 2,500 simple Turkish verbs and a total of 
26,000 transitive verbs in the Erek dictionary, in fact, this finding was the result of 15 years of 
work in preparing this dictionary. The meaning of saying these things is that each of these 
theories and even the statistical results are the result of a long effort of working on them and 
perhaps books have been researched and written to reach these theories, here 16 theories are 
given in general and Their results provide a possibility to present a more general theory.