وجه تسمیه سولدوز و نقده
دوره 1، شماره 11، بهار 1405، صفحه 23-346
فرهاد جوادی یکان سعدی
چکیده مقاله حاضر به بررسی ریشهشناسی و وجه تسمیه دو توپونیم مهم در آذربایجان غربی، یعنی سولدوز و نقده، میپردازد. نویسنده با رویکردی میانرشتهای و با تکیه بر اسطورهشناسی، زبانشناسی تاریخی، اخترشناسی باستانی و مردمنگاری، تفسیرهای رایج و عامیانه از این نامها را نقد کرده و ریشههای کهنتر آنها را در لایههای اسطورهای و کیهانشناختی اقوام پروتوترک جستجو میکند. در بخش نخست، نام سولدوز نه به معنای «دشت پرآب» (سولو دوز)، بلکه ترکیبی اسطورهای از مؤلفههای «سو/شو» (نور، روشنایی، ایزد آب) و «اولدوز/دوز» (ستاره، آغاز کیهانی) تحلیل شده است. نویسنده آن را با مفهوم «ستاره چوپان» یا «ستاره آب» (عطارد/تیر) مرتبط میداند و بر پیوند آن با آیینهای خورشیدپرستی و کیش ستارگان در میان ترکان ساکا و اوغوز تأکید میکند. در بخش دوم، نام نقده به صورت تحولیافتهای از نام الهه کهن ترکی-سومری «آناهیتا/اینانا» (ایزدبانوی آب، باروری و سیاره زهره) معرفی میشود. نویسنده با استناد به شواهد آوایی، نام نقده را بازمانده صورتهایی چون «ناهیدا» یا «ناقیدا» میداند و آن را با شهر باستانی نقده (Naqada) در مصر و تپه حسنلو در سولدوز مقایسه میکند تا پیوندهای فرهنگی-اسطورهای تمدنهای کهن را نشان دهد. مقاله در نهایت بر نقش کلیدی تفکر اسطورهای و کیهانشناختی ترکان باستان در شکلگیری نظام نامگذاری جغرافیایی آذربایجان تأکید کرده و تفسیرهای صرفاً تاریخی یا سیاسیِ متأخر از این نامها را ناکافی و گمراهکننده میداند.