فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک»

چکیده بعد از انقلاب بلشویکی اکتبر 1917، روسیه خارج از جنگ مانده بود. این وضعیت باعث شد تا در جنگ جهانی اول در سرزمین های ایران که صحنه ی درگیری و نزاع بین کشورهای روسیه، انگلیس، دولت عثمانی و آلمان بود، نیروهای آلمان و تُرک برتری داشته باشند. در دوران ذکر شده، قوای عثمانی در تلاش بودند تا از طریق ایران به منطقه ی قفقاز برسند. انگلیس هم تلاش می کرد تا کنترل نقاطی از ایران که روسیه خالی کرده است را در اختیار بگیرد. علیرغم اینکه انگلیس می خواست قبل از قوای عثمانی شمال ایران را اشغال کند، ولی برای این کار نیروی {نظامی} کافی در اختیار نداشت. به همین دلیل انگلیس حمایت از ارامنه و نستوری هایی که اندک اندک در اورمیه و حوالی آن جمع می شدند، را دستور کار خود قرار داد. ارامنه و نستوری ها هم به قوای عثمانی و مردم مسلمانان غیرنظامی ساکن این منطقه حمله می کردند و بسیاری از آنها را به قتل می رساندند.

چکیده قبل از ورود اسلام به منطقۀ آذربایجان، مردم آذربایجان شمالی عمدتاً مسیحی بودند. ایجاد الفبای آلبانی، بهبود خط آلبان، تأسیس مدارس، ترجمۀ ادبیّات مذهبی از سریانی و یونانی به آلبان و امتیازات حاکمان آلبانی به کلیساها و روحانیون مسیحی، نقش عمده‌ای در گسترش و استقرار مسیحیت داشت. آلبان‌ها در مقابله با ساسانیان از بیزانس پیروی می‌کردند. با ورود اسلام، با توجّه به اینکه آلبان‌ها تابع خلیفه نشدند، اتّخاذ سیاست‌هایی که ادامۀ سیاست ساسانیان بود، وضع منطقه را پیچیده‌تر می‌کند. در این بین بعد از ورود اسلام، بیشتر آلبان‌ها مسلمان شده و در هویّت آذربایجانی و ترک خود باقی ماندند. به‌گونه‌ای که در یافته‌ها تحت نام «اولاد الاغوان» از آنها نام برده شده­است. از طرفی نیز اکثر آلبان‌هایی که مسلمان نشدند، به مرور زمان آسیمیله گشته و ارمنی، یا گرجی شدند و در ادامه این روند آسیمیلاسیون، طی سال‌های 1910ـ 1911 آثار و اسناد متعلّق به آلبان‌ها، که در دست روس‌ها بود، با هدف هویّت‌سازی برای ارمنی‌ها، از بین برده­شد. به استناد برخی منابع، بابک خرمی نیز آلبان‌تبار بود و پیروانش بعد از مرگ او به بیزانس پناه بردند. در دوران صفوی نیز شاه­اسماعیل از ارامنه در مقابل آلبان‌ها ـ بخصوص آلبان‌هایی که در منطقۀ قره‌داغ حضور داشتند. ـ حمایت کرده­است، که این نکته نشان از حضور آلبان‌ها در منطقه قره‌داغ دارد. المقدسی، جغرافی‌دان سرشناس، نیز به حضور آلبان‌ها در اطراف رود آراز اشاراتی کرده­است.