فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک»

چکیده مقاله به پیشینه تاریخی زبان و ادبیات ترکی در آذربایجان از دوران خانات تا پایان حکومت پهلوی می‌پردازد. زبان ترکی در دوره‌هایی چون صفویه و قاجار، زبان دربار، ارتش و بخش بزرگی از مردم بود و شاعران برجسته‌ای به آن سرودند. با آغاز جنگ جهانی اول و ظهور جریان‌های فارس‌گرا، هویت ترکی به چالش کشیده شد. تأسیس مدارس ترکی توسط رشدیه، جنبش مشروطه و سپس حکومت خودمختار آذربایجان در سال ۱۳۲۴ از نقاط عطف این زبان هستند. با روی کار آمدن رضاشاه، سیاست فارسی‌سازی اجباری در مدارس و ادارات اجرا شد و زبان ترکی ممنوع گردید. پس از شهریور ۱۳۲۰ و سپس در دوران پهلوی دوم، اگرچه محدودیت‌ها ادامه یافت، اما فعالیت‌های ادبی و فرهنگی چون سرودن اشعار ترکی توسط شهریار و سهند، چاپ کتاب دده قورقود و تأسیس نشریاتی چون وارلیق، نشان‌دهنده تداوم هویت زبانی است. با وجود آزادی‌های نسبی پس از انقلاب اسلامی، هنوز آموزش رسمی زبان ترکی در مدارس ایران وجود ندارد.

چکیده ایل آیرملو به عنوان شاخه ای از طوایف ترک اوغوز و مرتبط با ایل روملو یکی از هفت ایل اصلی قزلباش صفویه که امروزه در سه کشور ایران ترکیه و آذربایجان متفرق هستند ، نقش کلیدی در تحولات سیاسی نظامی آذربایجان و ایران ایفا کرده است. این مقاله با رویکرد تاریخی تحلیلی و بر اساس منابع اولیه) مانند دفاتر تحریر عثمانی اسناد AKAK روسی و متون ایرانی مانند احسن التواریخ ) و ثانویه آثار (فاروق سومر، فخر الدین کیرزی اوغلو و دیگران) به بررسی ریشه های تاریخی( مهاجرت از آناتولی به آذربایجان پس از ۱۳۰۱ م. و تحول نام از روملو به آیرملو)، ساختار قبیله ای (کنفدراسیون چهار اویماقی داشلو، آکنجی آقساقلو و شمس الدینلو)، فرهنگ و زبان گویش آیروم به عنوان یکی از گویش های شناخته شده ترکی آذربایجانی در شمال غربی آذربایجان و نقش در دوره های صفویه (مرزبانی در چخور سعد و نبردهای مرزی)، افشار و قاجار (تأسیس سلطان نشین شوراگول درگیری با روسها و کوچ پس از ترکمانچای ، اسکان در صومای مرگور اورمیه، چالشهای قومی و نقش در امنیت مرزی) می پردازد.
یافته ها نشان می دهد که آیرملوها نه تنها یک واحد ایلی پیرو ، بلکه نیروی محرکه در تثبیت مرزهای شرقی صفویه و شمالی قاجار بوده اند که منجر به کمرنگ شدن هویت روملو-محور و تثبیت هویت مستقل آیرملو شد.
این پژوهش بر اهمیت حفظ میراث فرهنگی این ایل تأکید دارد و پیشنهادهایی برای تحقیقات آینده ارائه میکند.