فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک»

چکیده شهر خوی، یکی از کهن‌ترین شهرهای ترک‌نشین آذربایجان غربی، به دلیل استقرار در منطقه‌ای پست، «خوی چوخورو» نیز نامیده می‌شود. این شهر از جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ترکیه، جهان ترک و مذهب علوی-قزلباشی برخوردار بوده و نام آن با رویدادهای مهم تاریخی همچون لشکرکشی سلجوقیان به بیزانس، ظهور شخصیت‌هایی چون عبدالموسی (بانی طریقت بکتاشیه)، احی اورن (بنیان‌گذار اخوت)، و نیز شاعران و عارفانی همچون پیرسلطان عبدال و جهانشاه قراقویونلو پیوند خورده است. همچنین نخستین لغت‌نامه منظوم ترکی آذربایجانی، تحفه حسام، توسط حسام خویی در این شهر نوشته شده است. از نظر ریشه‌شناسی، نام «خوی» ریشه‌ای ترکی دارد و با واژگان کهن ترکی چون «قوی» (به معنی دره، بستر وادی، جای پست) و «قویو» (چاه، گودال) هم‌خانواده است. این نام همچنین با «قویاق» (وادی بزرگ میان کوه‌ها)، «قویتو» (جای خلوت و سایه‌گون) و «قویون» (آغوش، گودال) مرتبط است. در زبان‌های ترکی شمال شرقی، صورت‌هایی چون «کوی» (غار) و «خوی» (ته دره) دیده می‌شود. برخی پژوهشگران این واژه را با نام‌های کهن منطقه مانند «اولخو»، «حویه‌وه» و «حویله» در متون آشوری و کتاب مقدس مرتبط دانسته‌اند. تفسیرهای نادرست دولتی که نام خوی را فارسی (مشتق از «خَی» به معنی عرق)، کردی (به معنی نمکزار) یا ارمنی (به معنی قوچ) دانسته‌اند، فاقد پشتوانه علمی است؛ چرا که مردم آذربایجان هرگز به این زبان‌ها تکلم نکرده‌اند و این نام‌گذاری‌ها با واقعیت‌های تاریخی، زبانی و فرهنگی منطقه همخوانی ندارد. در نتیجه، «خوی» واژه‌ای اصیل ترکی به معنای «وادی پست» یا «جایگاه حفاظت‌شده از باد» است که با شرایط طبیعی منطقه (محصور در کوه‌های مرتفع و قرارگیری در جلگه‌ای کم‌ارتفاع) کاملاً مطابقت دارد.