دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 History of education and written language of Azerbaijani Turkish in Iranian Azerbaijan تاریخچه آموزش و زبان نوشتاری ترکی در آذربایجان 1 22 247472 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article <span>The article reviews the history of the Turkish language and literature in Azerbaijan from the Khanates period to the end of Pahlavi rule. During the Safavid and Qajar eras, Turkish served as the language of the court, the army, and the general public. After World War I, Persian-centric nationalist movements gained ground. Key milestones include Rashidiyya's Turkish-medium schools, the Constitutional Revolution, and the autonomous government in South Azerbaijan in </span><span dir="RTL" lang="FA">1945</span><span>. Under Reza Shah, forced Persianization led to the official ban on Turkish. Despite continued restrictions under Mohammad Reza Shah, literary efforts by poets like Shahriar and Sehend, and publications such as the Dede Qorqud epic, helped preserve the language. Following the </span><span dir="RTL" lang="FA">1979 </span><span>revolution, relative cultural freedom emerged, yet Turkish still lacks official status in Iran's educational system</span><span dir="RTL" lang="FA">.</span> <span><span> </span></span> <span lang="FA">مقاله به پیشینه تاریخی زبان و ادبیات ترکی در آذربایجان از دوران خانات تا پایان حکومت پهلوی می‌پردازد. زبان ترکی در دوره‌هایی چون صفویه و قاجار، زبان دربار، ارتش و بخش بزرگی از مردم بود و شاعران برجسته‌ای به آن سرودند. با آغاز جنگ جهانی اول و ظهور جریان‌های فارس‌گرا، هویت ترکی به چالش کشیده شد. تأسیس مدارس ترکی توسط رشدیه، جنبش مشروطه و سپس حکومت خودمختار آذربایجان در سال ۱۳۲۴ از نقاط عطف این زبان هستند. با روی کار آمدن رضاشاه، سیاست فارسی‌سازی اجباری در مدارس و ادارات اجرا شد و زبان ترکی ممنوع گردید. پس از شهریور ۱۳۲۰ و سپس در دوران پهلوی دوم، اگرچه محدودیت‌ها ادامه یافت، اما فعالیت‌های ادبی و فرهنگی چون سرودن اشعار ترکی توسط شهریار و سهند، چاپ کتاب دده قورقود و تأسیس نشریاتی چون وارلیق، نشان‌دهنده تداوم هویت زبانی است. با وجود آزادی‌های نسبی پس از انقلاب اسلامی، هنوز آموزش رسمی زبان ترکی در مدارس ایران وجود ندارد.</span> https://www.azerturkhistory.ir/article_247472_5222cea7806280f128af7140c6ce4a3a.pdf