دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 total 2 ( winter 2024) مجله شماره 2 زمستان 1402 192538 FA Journal Article 2024 03 15 https://www.azerturkhistory.ir/article_192538_864b1d08573642d8a9cf9c5b22556a17.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 Three Articles on the Azerbaijani Schools of "Women's Society Transformation and Modern Literature ****** Üç məqalə: Azərbaycan qadın cəmiyyətinin inkişafı və müasir ədəbiyyat məktəbləri سه مقاله دربارۀ مکاتبِ آذربایجانیِ «تحول‌خواهی جامعۀ زنان» و «ادبیاتِ نوگرا»: 186807 FA شهرام پناهی‌خیاوی عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهربابک 0000-0003-4422-1051 Journal Article 2024 01 02 The Constitutionalist Movement of Sheikh Mohammad Khiyabani in Azerbaijan had political, social, and cultural dimensions. One of the most important manifestations of this movement was the emergence of the “Women’s Liberation or Azerbaijani Feminism” school. This school was founded by two members of the Azerbaijan Democratic Party, namely Taqi Rafat and Rafi Khan Amin. The main goal of this school was to empower Azerbaijani Turkish women and to gain equal opportunities with men in accessing political and social resources. This school believed that gender inequality in Iran is a historical issue that has been structured into forms of gender inequality in the culture and institutions of society. The change of society in all dimensions, especially the raising of public awareness, will be the factor in women’s access to an equal position. On the other hand, Taqi Rafat, one of the founders of this school, also had progressive ideas in the field of literature. He believed that writers should adhere to the values of past literature and, in a context of historical transformation, guide society towards progressive cultural values. According to Rafat, the transmission of values through a transformed literature is one of the conditions of social change that provides an appropriate historical backdrop through rational considerations for social development and transformation. Thus, as a result of Rafat’s efforts, for the first time in the history of Azerbaijan and Iran, the school of literary criticism and modernist literature emerged, and therefore he can be considered the founder of modern poetry in Iran. Key words: Sheikh Mohammad Khiyabani movement, Azerbaijan, Taqi Rauf, Rafi Amin Khan, Azerbaijani feminism, modernist literature, tradition and modernity. جنبش آزادی‌خواهانه شیخ محمد خیابانی در آذربایجان، علاوه بر جنبه‌های سیاسی و اجتماعی، جنبه‌های فرهنگی و فکری نیز داشت. یکی از مهم‌ترین نمودهای این جنبش، ظهور مکتب «زن‌آزادخواهی یا فمنیسم آذربایجانی» بود. این مکتب توسط دو تن از اعضای حزب دموکرات آذربایجان، یعنی تقی رفعت و رفیع‌خان امین، بنیان نهاده شد. هدف اصلی این مکتب، توانمندسازی زنان ترک آذربایجانی و کسب فرصت برابر با مردان در دستیابی به منابع سیاسی و اجتماعی بود. این مکتب معتقد بود که جنسیت در ایران یک مسأله تاریخی است که در فرهنگ و نهادهای جامعه، در اشکال نابرابری‌های جنسیتی ساختارمند گردیده است. تغییر جامعه در تمامی ابعاد، به‌ویژه ارتقای آگاهی عمومی، عامل دستیابی زنان به موقعیت برابر خواهد بود. از طرفی، تقی رفعت، یکی از بنیان‌گذاران این مکتب، در زمینه ادبیات نیز نظریات نوگرایانه‌ای داشت. وی معتقد بود که ادیبان باید هم به ارزش‌های ادبیات گذشته پایبند باشند و هم در ارتباط با تحول تاریخی، جامعه را به سوی ارزش‌های فرهنگی پیشرفته هدایت کنند. به اعتقاد رفعت، انتقال ارزش‌ها از طریق ادبیاتی متحوّل، یکی از شروط تغییر اجتماعی است که زمینۀ تاریخی متناسب در بستر عقلانی برای توسعه و تحول اجتماعی را فراهم می‌کند. بدین‌ترتیب، در نتیجۀ تلاشهای رفعت برای نخستین‌بار در تاریخ آذربایجان و ایران مکتبِ نقد ادبی نقد و ادبیات نوگرا به ظهور رسید و لذا می‌توان او را بنیان‌گذار شعر نو در ایران دانست.

https://www.azerturkhistory.ir/article_186807_ce835ff98a16d0723d56af4ce89152fa.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 The establishment of the Turkish Republic of Aras at the end of the First World War چگونگی تشکیل جمهوری ترک ارس در پایان جنگ جهانی اول 186809 FA حسین فیض اللهی وحید بازنشسته Journal Article 2024 01 03 With the start of the First World War, both sides of Azerbaijan were involved in an unwanted war between the Ottoman and Russian states. With the defeat of the allies of the Ottoman government, it was forced to leave Azerbaijan on both sides of the Aras River, and the field became more open for the invasion of the Armenian armed forces. The Muslim Turks, in front of the invading Armenians, who attacked the Muslim areas to expand their borders, the government of "Araz Turk government" (Turkish Republic of Aras), "Daghlar government " (Republic of the Mountains) in Dagestan, "Qars Islam Shurasi" Kars Republic) in the Kars region in eastern Anatolia and "Akhiska Republic" in present-day Georgia and "Southwest Caucasus Government" (Southwest Caucasus Government) in the Caucasus and Eastern Anatolia and "Azerbaijan Republic" (Azerbaijan Republic / Equality State) ) set up. These states were dissolved after the attack of the Bolshevik Russians and their lands were merged into the states of Azerbaijan, Georgia, Armenia and Turkey. با شروع جنگ جهانی اول دو سوی آذربایجان درگیر جنگ ناخواسته شده جبهه جنگ دو دولت عثمانی و روسیه گردید. با شکست متحدین دولت عثمانی مجبور به ترک آذربایجان دو سوی ارس گردید و میدان برای تاخت و تاز قوای مسلح ارمنی بازتر گردید. ترکان مسلمان که در مقابل ارامنۀ مهاجم، که به مناطق مسلمان نشین جهت گسترش مرزهایشان حمله می کردند، دولت « آراز تورک جُهموریتی»(جمهوری ترک ارس)، «داغلار جمهوریتی» ( جمهوری کوهستان ها) در داغستان، «قارص اسلام شوراسی»(جمهوری قارص) در منطقۀ قارص در شرق آناطولی و «آخیسکا جمهوریتی»(جمهوری آخیسکا) در گرجستان امروزی و «جنوب غربی قافقاز حکومتی»(حکومتِ جنوب غربی قفقاز) در قفقاز و شرق آناطولی و «آذربایجان جمهوریتی» (جمهوری آذربایجان / دولت مساوات) برپا کردند. این دولتها پس از حمله روسهای بلشویک منحل شده و اراضیشان در ترکیب دولتهای آذربایجان، گرجستان، ارمنستان و ترکیه ادغام گردید.

https://www.azerturkhistory.ir/article_186809_715ef3b4f9d541a58b4e0981adee916e.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 Idioms in poem of “Treasury of Mysteries” “Sirlər xəzinəsi” poemasında deyimlər 187122 FA Naile Asker Folklor İnstitution 0000-0002-4723-1135 Journal Article 2024 01 04 Great Azerbaijani poet of XII century Nizami Ganjavi have been widely used folk literature in his works, derived advantage from a lot of folklore genre. “Treasure of Mysteries” − is a particularly rich work in this sense. In this paper, it will be given general information about the Nizami Ganjavi's poem of “Treasury of Mysteries” and idioms and sayings that are used in the work will be reviewed. XII əsrdə yaşamış böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi öz əsərlərində şifahi xalq ədəbiyyatının bir çox janrlarından və motivlərindən geniş istifadə etmişdir. “Sirlər xəzinəsi” − bu mənada xüsusilə zəngin bir əsərdir. Bu məqalədə Nizami Gəncəvinin “Sirlər xəzinəsi” poemasındakı deyimlər və məsəllər haqqında ümumi məlumat verilir.

https://www.azerturkhistory.ir/article_187122_0c822f442e9da38b8262fe2522c9ecdb.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 The Oghuz Dialect in Diwan Lughāt Al-Turk – I************* “Divanü Lüğat-it-Türk” sözlərinin əsasında Oğuz ləhcəsi - I گویش اوغوز ی بر مبنای دیوان لغات التّرک ـ بخش اوّل 190034 FA لطفعلی برقی دانشگاه تهران Journal Article 2024 02 10 Diwan Lughāt al-Turk (Dictionary of Turkish Dialects) by Mahmoud Kashghari is the oldest Turkish-Arabic dictionary and the most important source from the 5th century of Hijri about the different dialects of the Turkish language. This work especially contains valuable information about Oghuz Turkmen and their dialect, Oghuz Turkish or Turkmani. Kashghari has described the features of the Oghuz Turkmen dialect and pointed out its differences with other dialects in his work, which was written with the intention of teaching the Turkish language and introducing the dialects of this language to the Muslim nations. The characteristics that Kashgari listed for the Oghuzan dialect in his work are enough to show that this dialect had enough characteristics to distinguish it from other Turkish dialects at the time of the compilation of Diwan Lughāt al-Turk Dictionary. In this article, based on the data available in Kashgari's work, we aim to introduce this dialect and mention the most important features that distinguish it from other Turkish dialects in the fifth century of Hijra. دیوان لغات التّرک ): فرهنگنامة گویشهای ترکی( تألیف محمود کاشغری، کهنترین واژه نامة ترکی ـ عربی، و مهمترین منبع از قرن پنجم هجری دربارة گویشهای مختلف زبان ترکی است. این اثر خصوصاً حاوی اطّالعات ارزشمندی دربارة ترکمانان اوغوز و گویش آنان یعنی ترکی اوغوزی یا ترکمانی نیز میباشد. کاشغری در جای جای اثرش که با نیّت آموزش زبان ترکی و شناساندن گویشهای این زبان به ملل مسلمان تألیف شده، به توصیف خصوصیّات گویش ترکمانان اوغوز پرداخته و به تفاوتهای آن با سایر گویشها اشاره کرده است. ویژگیهایی که کاشغری در اثرش برای گویش اوغوزان برشمرده، به اندازهای است که نشان میدهد این گویش در عصر تألیف شدن دیوان لغات التّرک، دارای مشخّصات کافی برای تمایز و تشخّص از سایر گویشهای ترکی بوده است. ما در این مقاله بر اساس دادههای موجود در اثر کاشغری، در پی معرّفی این گویش و ذکر مهمترین ویژگیهای متمایز کنندة آن از سایر گویشهای ترکی در قرن پنجم هجری هستیم.

https://www.azerturkhistory.ir/article_190034_b937232e6db71e47acde8a93deebe304.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 Analysis of the Toponym of the City Top Aghaj by Bijar Garos with Cultural-Linguistic Approach**************** Bicar Qəros bölgəsi Top Ağac şəhərinin toponiminin mədəni-linqvistik yanaşma ilə təhlili تحلیل توپونیم شهر " توپ آغاج " بیجار گروس با رویکرد زبانشناختی_ فرهنگی 190036 FA خلیل مختاری نیا محقق تاریخ و ادبیات ترکان Journal Article 2024 02 10 https://www.azerturkhistory.ir/article_190036_bb8edb6b4dbe7985dc8e2a80162faf83.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 A Document on the Genocide of Azerbaijan Turks Committed by Armenians in Yerevan during World War I********* Birinci Dünya Müharibəsi illərində İrəvanda Azərbaycan türklərinin ermənilər tərəfindən qətlə yetirilməsinə dair bir sənəd یک سند از قتل عام ترکان آذربایجان در ایروان بدست ارامنه در جنگ جهانی اول 190299 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article 2024 02 14 The city and state of Yerevan has been a part of the territory of Azerbaijan in history. This area was ruled by Qajar Khan until 1828, which became part of Russian lands based on the Treaty of Turkmenchai in 1828. With the collapse of the tsarist government of Russia, the Armenians wanted to occupy the entire province of Yerevan and were able to declare Yerevan as the center of the Republic of Armenia despite the majority of Turks in thıs regıon. Since its formation, this government was trying to cleanse the region from other nations for the benefit of Armenians. The passage of time showed that the Armenians were successful in this policy and Yerevan and its surrounding villages were cleared of Turks. This document is one of the thousands of documents that the oppressed residents of Yerevan and the elders of its 20 villages have requested for help from the newly established government of Azerbaijan by sending letters in the Azerbaijani Turkish language with the Arabic alphabet and dated September 8, 1919. This letter reached the government of Azerbaijan on November 18, 1919 and was registered as number 171. In this letter, the elders of Yerevan, while describing the atrocities of Dashnak Armenians during the First World War, explained how the people of Surmeli, Akh Sakhli, Qirakh Bolaq, Echmiadzin, Kalpan and Chichek regions were deported. In the following, you can see the minutes of the signing of the request for assistance from the Azerbaijan cabinet of twenty villages of Yerevan. The original of this document is kept in the archives of the Republic of Azerbaijan. شهر و ایالت ایروان در تاریخ جزوی از اراضی سرزمین آذربایجان بوده است. این منطقه تا سال 1828م توسط خوانین قاجار اداره می شد که براساس معاهده ی تورکمنچای از سال 1828 جزو اراضی روسیه گردید. با فروپاشی دولت تزاری روسیه، ارامنه درصدد تصرف کل والیت ایروان برآمده و توانستند علیرغم اکثریت بودن ترکان آذربایجان، ایروان را مرکز جمهوری ارمنستان اعالن نمایند. این دولت از همان اوان تشکیل درصدد پاکسازی منطقه از دیگر ملتها به نفع ارامنه بود. سیر زمان نشان داد که ارامنه در این سیاست موفق بودند و ایروان و روستاهای اطراف آن از ترکان پاکسازی گردید. این سند یکی از هزاران سندی است که اهالی مظلوم ایروان و بزرگان 20 روستای آن با ارسال نامه هایی به زبان ترکی آذربایجانی با الفبای عربی و تاریخ 12 ذیحجه 1337 )8 سپتامبر 1919( از حکومت تازه تاسیس آذربایجان درخواست کمک نموده اند. این نامه در 18 نوامبر 1919 به دولت آذربایجان رسید و به شماره 171 به ثبت رسیده است. در این نامه، بزرگان ایروان ضمن تشریح مظالم ارامنه داشناق در طی جنگ جهانی اول، چگونگی اخراج مردمان محاالت سورمه لی، آخ ساخلی، قیرخ بوالق، اچمیادزین، قالین و دره چیچک را بیان نموده اند. در ادامه صورتجلسه امضای درخواست کمک اهالی بیست روستای ایروان از کابینه آذربایجان دیده می شود. اصل این سند در آرشیو جمهوری آذربایجان نگهداری می شود. https://www.azerturkhistory.ir/article_190299_ce72aed40734ff7357fb8881f86daa35.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 Təbrizin İlxaniler dövründe akademik şəhərciyi************************ The Academic Town in Tabriz During The Ilkhani,s Empire ربع رشیدی: تبریزین ائلخانی لر دوورونده آکادمیک شهرجیگی 191426 FA جمال آیریمی محقق تاریخ و ادبیات ترکی Journal Article 2024 02 29 The year of 1265 .Ac.Abaka,an the Ilkhani governor ordered his successors to select,prepare and rebuild Tabriz as the capital city and center of the Ilkhani empire Thus began a new period of progress and development for the magnificent city of Tabriz.Meanwhile the famous explorers and historians of that time began to write a great deal of materials about the glorious Tabriz . Hamdollah Mostofi,the famous Islamic historian, has written that in the year of 697 A.H Rashiddetdin Fazlollah the prime minister of Kazankhan , once had received an order from the Khan to lay the foundation of a great center of sciences;(philosophy,natural and physical sciences,mathematics,literature medical sciences etc.) so the high-minded prime minister put the Khan,s order into action. So on the slopes of Surkhab mountains extended northward the Baghmesha and Vilanki region the foundation of an academic town began to be laid. Years later The construction efforts came to an end and the attractive center of sciences was ready to be used. Soon the great scientific center became famous under the name of “Rab-e-Reşidi) and got ready to attract the distinguished scientific researchers,scholars,men of literature,men of all branches of knowledge,students and learners from all the countries of that age. The above-mentioned people gathered together to teach or learn the different kinds of sciences and techniques. In a short time two hundred peole came from Kufe,Basre and Sham.Four hundred people came from different Islamic regions.Six thousand students and fifty physicians came from India,china and Egypt.These people joined to the great university society of “Rab-e-Reşidi”of Tabriz. The men of science and literature who had reached to Tabriz resided in special residencies prepared formerly. Meanwhile under the supervision of Rashiddetdin(the prime minister)the instruction and education affairs continued excellently. Not a long time passed that according to Rashiddetdin,s order a new and great hospital named “Rashidabad’ was established and there the physicians began to cure ills. It was also a chance for the students to get practical in their aimed future profession. According to hundreds of letters that Rashidetdin used to send to different persons in foreign countries,the prime mimister had asked them to send medicinal herbs,spicery condiment,rubbings ,special oils,etc. In the year of 1304 A,D Kazankhan died and was buried in the Sham cemetery. Oljayto,his successor decided to change the government center to the city of sultaniye.In the year of 1315AD.in the rule of Abu Sa,id was dismissed of his duty and returned to Tabriz.All his belongings were confiscated by the new government.Rab-e-Reşidi also was destroyd by the new –comers.And finally the great center of knowledge and science was destroyed and burnt by the fire of ignorance. ربع رشیدی یکی از بناهای تاریخی و ارزشمند آذربایجان در واقع دانشگاهی بود که توسط رشیدالدین فضل‌الله همدانی در حدود 750 سال پیش در تبریز ایجاد شد. این مجموعه که در دامنهٔ کوه سرخاب در محلی باصفا و بلند جای گرفته‌است، در اواخر قرن هفتم واوایل قرن هشتم هجری بنا شد. بنا به نوشتهٔ تاریخ‌نگاران و جهانگردان بزرگ، دارای پهناوری بسیار و ساختمان‌های گوناگون همچون مسجد و مدرسه و بیمارستان (دارالشفا) و کتابخانه و گنبدی برای آرامگاه خواجه رشیدالدین بوده‌است. این مجموعه مانند بیشتر شهرهای کهن، حصار و بارویی بزرگ داشته‌است. از مضمون نامه‌ای که خود خواجه رشیدالدین فضل‌الله به دو پسرش دربارهٔ ساختمان این بنا نوشته، چنین برمی‌آید که ربع رشیدی درآن زمان جایگاه دانشگاهی بوده که از هر دانشی در آنجا شعبه‌ای راه‌اندازی شده بود و شش هزار دانشجو در آن تحصیل می‌کردند و خواجه موقوفاتی برای تکمیل کتابخانه و مدرسه و نشر کتب و تأمین هزینهٔ جاری مجتمع و زندگی محصلان علوم مختلف اختصاص داده بود. او دانشمندان بزرگی را از هر گوشه گرد آورده و به کار تألیف و تدریس گماشته بود از جمله، پنجاه پزشک و چندین جراح از هند و مصر و چین و شام، در آنجا مشغول به کار بوده‌اند؛و مقرری آبرومندی نیز برای آن‌ها تعیین کرده بود،ربع رشیدی شهری دانشگاهی کوچکی بود شامل کتابخانه، مدرسه، مسجد، دارالایتام، حمام، مهمانسرا، بیمارستان، مدارس عالی، و کارگاه‌های صنعتی، فضل‌الله همدانی برای تأمین هزینه‌های این مرکز، املاک فراوانی را در نقاط مختلف امپراطوری ایلخانی وقف این مرکز کرد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_191426_3b6905543d5038c8ef6a30afdedbcba7.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 The formation process of Persian language under the influence of Turkish language (a look at the general theory of the formation of the Persian language and its 16 sub-theories) Türkçenin Etkisinde Farsçanın Oluşum Süreci (Fars Dilinin Oluşumu ve 16 Alt Teorisine Bir Bakış) 192536 FA اسماعیل جعفرزاده (جفرلی) محقق زبان ادبیات ترکی Journal Article 2024 03 15 This article is a summary of the books "The formation process of the Persian language" and "Sahah Al-Ajam's Dictionary of Turkish Vocabulary". In the general view of this article, it discusses the mutual influence of the three languages Turkish, Arabic and Persian, which have the most written works in the field of Islamic sciences, and explores the way the Persian language was formed under the influence of the Turkish language. The question here is when the Turks themselves had calligraphy before the coming of Islam. Why didn't they follow it? And at the same time, why did they pay so much attention to the Persian language? This issue is examined from the historical, linguistic, psychological and sociological point of view, and then the causes of the change in the history of this issue are discussed. The main theory that this article aims to explain is that the Persian language is an innovative, simple and new language that was created in the 10th century AD (4 Hijri) in Mevra al-Nahr as a result of the mixing of the Arab, Sogdian and Turkic peoples of the region. Of course, this main theory is the result of a collection of sub-theories, which have been given by various Persian language researchers and experts and others. Of course, sub-theory does not mean that they are less important, each of them is a coherent and comprehensive theory that was presented by experts at a certain point in time, and finally, it is the set of these theories that leads us to present a more general theory. For example, when Saeed Nafisi says that the real homeland of the Dari (Persian) language is Khorasan and Mavral Nahr, and Pahlavi is in another area. Or when Dr. Shahrani writes that the mother tongue of no nation has not been Dari (Persian), in fact these theories are the result of a lifetime of efforts in this field. Apart from the issue of theories, even in the case of important statistical results, such a situation prevails. When Khanleri comes to the conclusion that there are no more than 200 simple verbs with reproductive ability in the Persian language, in fact, this conclusion is the result of his life. And similar to them, when the author of this article found 2,500 simple Turkish verbs and a total of 26,000 transitive verbs in the Erek dictionary, in fact, this finding was the result of 15 years of work in preparing this dictionary. The meaning of saying these things is that each of these theories and even the statistical results are the result of a long effort of working on them and perhaps books have been researched and written to reach these theories, here 16 theories are given in general and Their results provide a possibility to present a more general theory. Bu makale, "Farsçanın oluşum Süreci" ve "Türkçe sehah ül-acem Sözlüğü" kitaplarının özeti olup, adı geçen kaynaklar ve eklenen kısa materyaller, kaynaklarıyla birlikte sunulmaktadır. Bu makalenin genel görünümünde İslami ilimler alanında en çok yazılı esere sahip olan üç dil, yani Türkçe, Arapça ve Farsçanın karşılıklı etkileşimi ele alınmakta, ve Fars dilinin Türk dilinin etkisinde nasıl oluştuğu irdelenmektedir. Buradaki soru, İslam'ın gelişinden önce Türklerin hat ve yazılı dilleri olduğu halda Neden onu takip etmediler? ve Fars diline neden bu kadar önem verdiler? Bu konu tarihsel, dilsel, psikolojik ve sosyolojik açıdan irdelenmekte, ardından bu süreçte tarihteki değişimin nedenleri de tartışılmaktadır. Bu makalenin açıklamayı amaçladığı ana teori, Fars dilinin MS 10. yüzyılden (Hicri 4.) önce var olmayarak, yenice icat edilmiş bir dil olduğudur. Elbette bu ana teori, çeşitli Fars dili araştırmacıları ve uzmanları ve diğerleri tarafından ortaya atılan bir dizi alt teorinin sonucudur. Elbette alt teorilerin anlamı onların daha az önemli olduğu anlamına gelmez, her biri belirli bir zamanda uzmanlar tarafından sunulan tutarlı ve kapsamlı teoridir, ve sonuçta bunların toplamı, bizi daha genel bir teoriye sunmasıdır. Mesela Said Nefisi, Dari (Farsça) dilinin asıl vatanının Horasan ve Mavral ün-nehr olduğunu, Pehlevi dilinin ise başka bir bölgede olduğunu söylerken, Ya da Dr. Şehrani bugüne kadar hiçbir milletin ana dilinin Farsça-Darice olmadığını yazdığında, aslında bu teoriler bu alanda bir ömür boyu süren çabaların sonucudur. Teoriler konusu bir yana, önemli istatistiksel sonuçlar için de böyle bir durum söz konusudur. Örneğin N. hanleri, Farsça'da 200'den fazla basit ve türeme kabiliyeti olan fiilin bulunmadığı sonucuna vardığında aslında bu sonuç onun hayatının hasilidir. Ve onlara benzer şekilde Bu makalenin yazarı türkçe Erk sözlüğünde 2.500 basit fiil ve toplam 26.000 geçişli ve türeme kabiliyeti olan türkçe fiil bulunduğunda, bu bulgu aslında bu sözlüğün hazırlanmasında 15 yıllık bir çalışmanın sonucuydu. Bunları söylemenin anlamı şu ki, bu teorilerin her biri üzerinde uzun bir çalışma çabasının sonucudur ve belki bu teorilere ulaşmak için araştırılmış ve kitaplar yazılmıştır, ancak burada 16'ya yakın teori özet olarak verilmektedir, ve şunların sonucu olarak daha genel bir teori sunulmağa çalışılmıştır.

https://www.azerturkhistory.ir/article_192536_2db026d4b4e060f3a2978efcb0435ff1.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 2 2024 02 20 The formation process of Persian language under the influence of Turkish language (a look at the general theory of the formation of the Persian language and its 16 sub-theories) پروسة تشکّل زبان فارسی تحت تاثیر زبان ترکی (نگاهی به نظر یه کلی تشکّل زبان فارسی و 16 ز یر نظر یه متشکلة آن ) 192537 FA اسماعیل جعفرزاده (جفرلی) محقق زبان و ادبیات ترکی Journal Article 2024 03 15 This article is a summary of the books "The formation process of the Persian language" and "Sahah Al-Ajam's Dictionary of Turkish Vocabulary". In the general view of this article, it discusses the mutual influence of the three languages Turkish, Arabic and Persian, which have the most written works in the field of Islamic sciences, and explores the way the Persian language was formed under the influence of the Turkish language. The question here is when the Turks themselves had calligraphy before the coming of Islam. Why didn't they follow it? And at the same time, why did they pay so much attention to the Persian language? This issue is examined from the historical, linguistic, psychological and sociological point of view, and then the causes of the change in the history of this issue are discussed. The main theory that this article aims to explain is that the Persian language is an innovative, simple and new language that was created in the 10th century AD (4 Hijri) in Mevra al-Nahr as a result of the mixing of the Arab, Sogdian and Turkic peoples of the region. Of course, this main theory is the result of a collection of sub-theories, which have been given by various Persian language researchers and experts and others. Of course, sub-theory does not mean that they are less important, each of them is a coherent and comprehensive theory that was presented by experts at a certain point in time, and finally, it is the set of these theories that leads us to present a more general theory. For example, when Saeed Nafisi says that the real homeland of the Dari (Persian) language is Khorasan and Mavral Nahr, and Pahlavi is in another area. Or when Dr. Shahrani writes that the mother tongue of no nation has not been Dari (Persian), in fact these theories are the result of a lifetime of efforts in this field. Apart from the issue of theories, even in the case of important statistical results, such a situation prevails. When Khanleri comes to the conclusion that there are no more than 200 simple verbs with reproductive ability in the Persian language, in fact, this conclusion is the result of his life. And similar to them, when the author of this article found 2,500 simple Turkish verbs and a total of 26,000 transitive verbs in the Erek dictionary, in fact, this finding was the result of 15 years of work in preparing this dictionary. The meaning of saying these things is that each of these theories and even the statistical results are the result of a long effort of working on them and perhaps books have been researched and written to reach these theories, here 16 theories are given in general and Their results provide a possibility to present a more general theory. این مقاله خالصه ای از کتابها ی »پروسه تشکل زبان فارسی« و »فرهنگ لغات ترکی صحاح العجم« میباشد، خالصه مطالب همراه با منابع و موارد اضافه شده نیز همراه با ماخذ آنها، ارائه شده است. در نگاه کلی این نوشته، تأثیر متقابل سه زبان ترکی، عربی و فارسی که بیشترین آثار مکتوب در زمینه علوم اسالمی را دارند مباحثه نموده و نحوه تشکّل زبان فارسی را تحت تاثیر زبان ترکی مورد کنکاش قرار میدهد. سوال اینجاست وقتی ترکان قبل از آمدن اسالم، خودشان دارا ی خط و کتابت بوده اند به چه دلیل آن را دنبال نکردند؟ و در عین حال چرا زبان فارسی را نیز به این اندازه مورد توجه قرار دادند؟ این موضوع از نظر تاریخی، زبانشناختی، روانشناختی و جامعه شناختی بررس ی و در پی آن علل تغییر روند این موضوع در تاریخ، مورد بحث قرار می گیرد . اصلی ترین نظریه ای که نوشته حاضر قصد شرح و ایضاح آن را دارد اینست که زبان فارسی یک زبان ابداعی، ساده و جدید است که در قرن 10 میالدی )4 هجری( در ماوراالنهر در نتیجه آمیختگی اقوام عرب و سغدی و تُرک منطقه بوجود آمد. البته این نظریه اصلی، حاصل مجموع ا ی از زیر نظریه هایی است، که توسط محققین و کارشناسان مختلف زبان فارسی و دیگران داده شده است. البته منظور از زیرنظریه این نیست که آنها اهمیت کمتری دارند، آنها نیز هر کدام نظریه منسجم و جامعی است که توسط کارشناسانی در برهه ای از زمان ارائه گشته است و نهایتا مجموعة این نظریه هاست که ما را به ارائه یک نظریه کلی تر رهنمون میسازد. به عنوان مثال وقت ی سعید نفیسی میگوید وطن واقعی زبان دری )فارسی( خراسان و ماورالنهر است و پهلو ی در محدوده دیگر است. ویا وقتی دکتر شهرانی می نویسد تاکنون زبان مادر ی هیچ ملتی دری )فارسی( نبوده است، در واقع این تئوریها حاصل عمر ی تالش در این زمینه بوده، جدا از مسئله نظریه ها حتی در مورد نتایج آماری مهم نیز چنین وضعیتی حاکم است، وقتی خانلر ی به این نتیجه میرسد که در زبان فارسی بیش از 200 فعل سادة زایا وجود ندارد در واقع این نتیجه گیری حاصل عمر او می باشد. و مشابه آنها وقتی توسط راقم این مقاله در لغتنامه ارک 2500 فعل ساده ترکی و مجموعاً 26000 فعل تبدیلی زایا یافته میشود در واقع این یافته حاصل 15 سال کار در تهیه این لغتنامه بود. منظور از گفتن این مطالب اینست که هر کدام از این نظریه ها و حتی نتایج آمار ی حاصل تالش طوالنی کار بر روی آنها بوده و چه بسا کتابهایی تحقیق شده و نوشته شده تا به این نظریات رسیده شود، در اینجا 16 نظریه بصورت مجمل داده شده و ماحصل آنها امکانی را برا ی ارائه یک نظریه کلی تر فراهم میکنند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_192537_a0fd8cc01c41c9a8451dc52700a65ada.pdf