دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 Monograph of Shakariyazi Village in the Kura Sinli District of Salmas********************* Salmasın Kürəsinli rayonundakı Şəkəriyazi kəndinin monoqrafiyası*********************** Salmas'ın Küresinli Bölgesindeki Şekeryazi Köyü Monografisi مونوگرافی روستا ی شکر یازی از محال کوره سینلی سلماس 1 34 217604 FA حیدر سعیدی لیسانس ادبیات، معلم بازنشسته، محقق فرهنگ آذربایجان Journal Article 2025 03 17 The village of Shakriyazi in Salmas is located in the district of Kure Sinli in Salmas. The Kure Sinli district starts from the north of Salmas and ends at the Qotor Valley in Khoy. The hardworking and active residents of this district are of Turkic descent from Azerbaijan and practice the Shafi'i school of thought. In terms of historical formation, customs, and traditions, while sharing some similarities with other regions of Azerbaijan, they also have certain unique ceremonies that are remnants of very ancient times. This article discusses the history of the Kure Sinli people, as well as the culture and customs of the village of Shakriyazi in Salmas..********** Şəkəriyazi kəndi Salmas şəhərinin Kürəsinli rayonunda yerləşir. Kürəsinli rayonu Salmasın şimal hissəsindən başlayaraq Xoyun Qotur dərəsinə qədər uzanır. Bu rayonun çalışqan və fəal əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət olub, Şafii məzhəbinə mənsubdurlar. Tarixi formalaşma, adət-ənənələr baxımından ümumi Azərbaycan mədəniyyəti ilə oxşar cəhətlərə malik olsalar da, qədim dövrlərdən qalma bəzi özünəməxsus mərasimlərini qoruyublar. Bu məqalədə Kürəsinli əhalisinin tarixi və Salmasın Şəkəriyazi kəndinin mədəniyyəti və adət-ənənələri araşdırılır.********** Şekeryazi Köyü, Salmas'ın Küresinli bölgesinde yer almaktadır. Küresinli bölgesi, Salmas'ın kuzeyinden başlayarak Hoy'un Kotur Vadisi'ne kadar uzanır. Bu bölgenin çalışkan ve aktif sakinleri, Azerbaycan Türklerinden oluşmakta ve Şafii mezhebine mensupturlar. Tarihsel oluşum, gelenek ve görenekler açısından genel Azerbaycan kültürüyle benzerlikler taşısalar da, çok eski dönemlerden kalma kendilerine özgü bazı törenleri korumaktadırlar. Bu makalede, Küresinli halkının tarihi ve Salmas'ın Şekeryazi Köyü'nün kültürü ile gelenekleri ele alınmıştır. روستای شکریازی سلماس در محال کوره سینلی سلماس واقع است. محال کوره سینلی از شمال سلماس شروع و به دره قوطور خوی منتهی می شود. اهالی زحمتکش و فعال این محال از ترکان آذربایجان بوده و دارای مذهب شافعی می باشند. از نظر تاریخ تشکل، آداب و رسوم ضمن داشتن اشتراکاتی با سایر آذربایجان دارای پاره ای مراسمات خاص خود می باشند که یادگاری ازگذشته های بسیار دور می باشد. در این مقاله به تاریخچه کوره سینلی ها، فرهنگ و آداب و رسوم روستای شکریازی سلماس پرداخته شده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217604_1d1753b4e0249a0682ccf3d5807fbbee.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 The Spiritual Manifestations of Sufism under the Spiritual Guidance of Shah Ismail********* Tasavvufun İrfani Tecellileri Şah İsmail'in Manevi Liderliğinde*************** Şah İsmayılın mənəvi rəhbərliyi ilə təsəvvüfün irfani təzahürləri جلوه‌های عرفانی تصوف در رهبری معنوی شاه اسماعیل 35 55 217618 0000-0003-4422-1051 FA شهرام پناهی خیاوی عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهربابک 0000-0003-4422-1051 Journal Article 2025 03 17 Shah Ismail I, the founder of the Safavid dynasty, brought about a fundamental transformation in the history of Azerbaijan. He not only seized political power in this region but also shaped its social life as a Sufi leader. By emphasizing the philosophy of Sufism, he established Twelver Shia Islam as the official religion in Azerbaijan and took on the spiritual leadership of the community. This spiritual leadership was the result of a transformation that had begun with Sheikh Safi al-Din Ardabili, the founder of the Safavid order, and continued thereafter. Sufi values such as asceticism, piety, secrecy, obedience, and submission enabled Shah Ismail to establish a powerful dynasty and gather his followers around him. The spiritual and philosophical dimensions of Sufism were also clearly evident in Shah Ismail's leadership. This article aims to examine some aspects of the spiritual functions of Sufism during Shah Ismail's era and some common terms in the Sufi discourses of that time. Our goal in this article is not to delve into the depth and nature of Sufism but rather to explore the political, social, and spiritual dimensions of Shah Ismail's emotional connection with his disciples through the symbols and concepts of Sufi mysticism and to better understand the historical processes related to it.************* Safevi Hanedanı, Azerbaycan tarihine yeni bir soluk getirirken, kurucusu Şah İsmail sadece siyasi iktidarı ele geçirmiş olmakla kalmamış, aynı zamanda bir sufi mürşidi olarak da toplumsal hayata yön vermiştir. Tasavvuf felsefesini temel alan Şah İsmail, Azerbaycan'da On İki İmamiye Şiiliği'ni resmî mezhep haline getirmiş ve toplumun manevi liderliğini üstlenmiştir. Şah İsmail'in tasavvufi liderliği, Safevi tarikatının kurucusu Şeyh Safiüddin Erdebili'nden bu yana süregelen bir dönüşümün sonucudur. Zühd, takva, sır, itaat ve teslimiyet gibi tasavvufi değerler, Şah İsmail'in hem güçlü bir hanedan kurmasına hem de müritlerini bir araya getirmesine imkan sağlamıştır. Tasavvufun manevi ve felsefi boyutları da Şah İsmail'in liderliğinde belirgin bir şekilde ortaya çıkmıştır. Bu makale, Şah İsmail dönemi tasavvuf anlayışının bazı yönlerini ve bu dönemdeki tasavvufi söylemlerde kullanılan bazı terimleri incelemeyi amaçlamaktadır. Amacımız, tasavvufun derinliklerine inmek değil, Şah İsmail'in müritleriyle kurduğu duygusal bağın siyasi, sosyal ve manevi boyutlarını tasavvufi semboller ve kavramlar üzerinden açıklamak ve bu bağlamdaki tarihsel süreçleri daha iyi anlamaktı.************ Səfəvi xanədanı Azərbaycan tarixinə yeni bir nəfəs gətirərkən, qurucusu Şah İsmayıl yalnız siyasi hakimiyyəti ələ keçirməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda bir sufi mürşidi olaraq da ictimai həyata istiqamət vermişdir. Təsəvvüf fəlsəfəsini əsas götürən Şah İsmayıl, Azərbaycanda On iki imamiyyə şiəliyini rəsmi məzhəb halına gətirmiş və cəmiyyətin mənəvi liderliyini öz üzərinə götürmüşdür. Şah İsmayılın təsəvvüfi liderliyi, Səfəvi təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiüddin Ərdəbilidən bu yana davam edən bir transformasiyanın nəticəsidir. Zühd, təqva, sirr, itaət və təslimiyyət kimi təsəvvüfi dəyərlər, Şah İsmayılın həm güclü bir xanədan qurmasına, həm də müridlərini bir araya gətirməsinə imkan yaratmışdır. Təsəvvüfün mənəvi və fəlsəfi ölçüləri də Şah İsmayılın liderliyində güclü bir şəkildə ortaya çıxmışdır. Bu məqalə qarşısına Şah İsmayıl dövrü təsəvvüf anlayışının bəzi istiqamətlərini və bu dövrdəki təsəvvüfi deyimlərdə istifadə edilən bəzi terminləri araşdırmaq məqsədi qoymuşdur. Məqsədimiz təsəvvüfün dərinliklərinə enmək deyil, Şah İsmayılın müridləri ilə qurduğu emosional bağın siyasi, sosial və mənəvi ölçülərini təsəvvüfi simvollar və anlayışlar üzərindən izah etmək və bu kontekstdəki tarixi prosesləri daha yaxşı anlamaq idi. شاه اسماعیل اول، بنیانگذار سلسله صفوی، با ایجاد تحولی بنیادین در تاریخ آذربایجان، نه تنها قدرت سیاسی را در این منطقه به دست گرفت، بلکه به عنوان یک رهبر صوفی، مسیر زندگی اجتماعی آن را نیز شکل داد. وی با تأکید بر فلسفه تصوف، مذهب شیعه اثنی عشری را به عنوان مذهب رسمی در آذربایجان تثبیت کرد و رهبری معنوی جامعه را بر عهده گرفت. این رهبری معنوی، نتیجه تحولی بود که از زمان شیخ صفی‌الدین اردبیلی، بنیانگذار طریقت صفوی، آغاز شده و ادامه یافته بود. ارزش‌های تصوفی مانند زهد، تقوا، راز، اطاعت و تسلیم، شاه اسماعیل را قادر ساخت تا هم سلسله‌ای قدرتمند تأسیس کند و هم مریدان خود را گرد هم آورد. ابعاد معنوی و فلسفی تصوف نیز در رهبری شاه اسماعیل به وضوح دیده می‌شد. این مقاله قصد دارد برخی از جنبه‌های کارویژه های معنوی تصوف در دوره شاه اسماعیل و برخی از اصطلاحات رایج در گفتمان‌های صوفیانه آن دوره را بررسی کند. هدف ما در این مقاله، پرداختن به عمق و ماهیت تصوف نیست، بلکه تلاش داریم تا ابعاد سیاسی، اجتماعی و معنوی پیوند عاطفی شاه اسماعیل با مریدانش را از طریق نمادها و مفاهیم عرفانی تصوف تبیین کرده و فرآیندهای تاریخی مرتبط با آن را بهتر درک کنیم

https://www.azerturkhistory.ir/article_217618_4e111964a551d18df7c53d0803aaa519.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 The Keys of Our Geographical Names The Word ”Van” and Its Derived Compounds*********** Coğrafi adlarımızın açarları “Van” sözü və ondan yaradılmış söz birləşmələri********** Coğrafi İsimlerimizin Sırları “Van” Kelimesi ve Türetilen Birleşik Kelimeler کلید نام ها ی جغرافیایی ما واژه « وان » و ترکیبات ساخته شده از آن 56 73 217620 FA بهرام اسدی محقق ادبیات و فولکلور آذربایجان Journal Article 2025 03 17 In the modern world, geographical names (toponyms) are key documents for studying a nation’s historical background of a nation in a perticular territory. Analyzing these names and discovering their hidden truths is recognized as a science, and many academic theses today focus on toponyms. Comparing names and examining their linguistic connections resolves ambiguities and reveals deeper meanings. The second factor is their historical depth. Some names may date back over 1,000 years, while others originate from 2,000 or even 3,000 years ago. Understanding them requires familiarity with historical languages and linguistic evolution. The term “Van” in Old Turkic signifies prosperity and abundance. This article compiles a list of “Van”-based geographical names globally, particularly in Turkic regions.*********************** Müasir dünyada bir millətin müəyyən bir ərazidə tarixi köklərini araşdırmaq üçün coğrafi adlar (toponimlər) əsas sənədlərdən biridir. Bu adların tədqiqi və içindəki həqiqətlərin üzə çıxarılması elm kimi tanınır və bu gün universitet dissertasiyalarının çoxunun mövzusu toponimlərdir. Coğrafi adları təhlil etmək üçün onları bir-biri ilə müqayisə etmək və dil əlaqələrini nəzərə almaq əsas üsuldur. Bu yanaşma qeyri-müəyyənlikləri aradan qaldırır və gizli mənaları açır. İkinci faktor isə bu adların tarixi dərinliyidir. Bəzi adlar 1000 ildən çox, digərləri isə 2000-3000 il əvvəl yaranmış ola bilər. Onları anlamaq üçün tarixi dillər və dil inkişafları ilə tanışlıq tələb olunur. “Van” sözü qədim türk dilində rifah və bolluq mənasını daşıyır. Bu məqalədə dünyada və Türk dünyasında “Van” əsaslı coğrafi adların siyahısı təqdim olunur.*************** Günümüzde coğrafi isimler (toponimler), bir milletin belirli bir bölgedeki tarihî köklerini araştırmak için temel belgelerden biridir. Bu isimleri incelemek ve içlerindeki gerçekleri ortaya çıkarmak bir bilim dalı olarak kabul edilir. Bugün birçok akademik tezin konusu toponimlerdir. Coğrafi isimleri analiz etmek için onları karşılaştırmak ve dilsel bağlantıları incelemek temel bir yöntemdir. Bu yaklaşım belirsizlikleri giderir ve gizli anlamları açığa çıkarır. İkinci faktör, bu isimlerin tarihî derinliğidir. Bazı isimler 1000 yıldan, diğerleri ise 2000-3000 yıl öncesine dayanabilir. Bunları anlamak için tarihî diller ve dil evrimi hakkında bilgi sahibi olmak gerekir. “Van” kelimesi Eski Türkçede refah ve bolluk anlamına gelir. Bu makalede, dünya genelinde ve Türk coğrafyasında “Van” temelli coğrafi isimlerin bir listesi sunulmaktadır. در جهان امروز، نام‌های جغرافیایی (توپونیم‌ها) یکی از اسناد کلیدی برای بررسی پیشینه تاریخی یک ملت در یک سرزمین هستند. مطالعه این نام‌ها و کشف حقایق نهفته در آنها به عنوان یک علم شناخته می‌شود و امروزه موضوع بسیاری از پایان‌نامه‌های دانشگاهی، توپونیم‌ها هستند. در تحلیل نام‌های جغرافیایی، مقایسه آنها با یکدیگر و بررسی ارتباطات زبانی، ابهامات را رفع کرده و معانی پنهان را آشکار می‌کند. عامل دوم، سابقه تاریخی این نام‌هاست. برخی نام‌ها ممکن است بیش از ۱۰۰۰ سال قدمت داشته باشند، در حالی که دیگران به ۲۰۰۰ یا ۳۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردند. درک این نام‌ها مستلزم آشنایی با زبان‌های تاریخی و تحولات زبانی است. واژه «وان» در ترکی باستان به معنای آبادانی و رونق است. این مقاله فهرستی از نام‌های جغرافیایی مبتنی بر «وان» در جهان و مناطق ترک‌نشین را ارائه می‌دهد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217620_4e11995a3cc4f4834b782d61d7065f22.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 NATIONAL STRUGGLE IN EASTERN ANATOLIA*********** DOĞU ANADOLU`DA MİLLİ MÜCADELE************ ŞƏRQİ ANADOLUDA MİLLİ MÜBARİZƏ مبارزه ملی و شرق آناتولی تشکیل دولت جنوب غرب قفقاز 74 84 217621 0000-0002-4723-1135 FA نائله عسکر انستیتو فولکلور آکادمی علوم آذربایجان 0000-0002-4723-1135 Journal Article 2025 03 17 Based on the results of the War of 1877-1878, the Ottoman army was forced to retreat from the "Three Provinces," and these territories were ceded to Russia as war reparations. A 40-year period of Russian occupation began in Batumi, Kars, Akhalkalaki, Ardahan, Aghbaba, and Çıldır, encompassing a large part of southwestern Caucasus. With the onset of World War I in 1914, conflicts between the Tsarist Russia and the Ottoman Empire reignited, turning into a great fire that engulfed the region. After the Bolshevik Revolution on November 7, 1917, the new Russian government came to power. Local Turks were compelled to organize themselves against the relentless attacks of the Russians, Armenians, and Georgians. Their hard but honorable struggle led to the establishment of the Southwestern Caucasus Republic (Southwestern Caucasus Republic), which was formed through local Soviet governments (Soviet councils) for self-defense. The Turkish army retreated from Kars on January 25, 1919. The Southwestern Caucasus government, which declared itself the successor to the National Council government, quickly formed an army of 8,000 consisting of soldiers and volunteer officers remaining from the Turkish army and local youth. The British military governor, Temple, recognized the Democratic Republic of Azerbaijan and the Southwestern Caucasus Republic. After repeated battles, territorial changes, and waves of death and plunder, this region was finally liberated by the Turkish army. On November 17, 1920, the Armenians agreed to join peace negotiations. The negotiations in Gyumri resulted in the signing of the Treaty of Gyumri (Gyumri Anlaşması) on December 2-3, 1920. According to this treaty, the territories lost in the Russo-Turkish War (1877-1878), including Kars, Sarıkamış, Kulp, Kağızman, and Iğdır (Surmely), which had been ceded to Russia by Iran after the Treaty of Turkmenchay, were returned to Turkey. Turkey signed the Moscow Treaty (Moskova Anlaşması) on March 16, 1921, under which Batumi, Akhalkalaki, and Adjara were ceded to Russia. Nakhchivan was established as an autonomous region under the governance of Azerbaijan, while a significant portion of Aghbaba remained under Russian control. The loss of the strategic Aghbaba region dealt a severe blow to its inhabitants. During a year of population exchange, dozens of Aghbaba villages were completely evacuated, and hundreds of families from more than thirty villages migrated to Turkey.************ Osmanlı Ordusu 93 Harbinin (1877-1878) sonuçlarına göre Elviye-yi Selase`den çekilmek zorunda kaldı ve bu topraklar savaş tazminatı olarak Ruslar`a bırakıldı. Güneybatı Kafkasya`nın büyük bir kısmını kaplayan Batum, Kars, Ahıska, Ardahan, Ağbaba ve Çıldır’da 40 yıllık Rus esareti devri başladı. 1914 I Dünya Savaşıyla yeniden başlayan Çar Rusya`sı-Osmanlı çatışmaları aralıklarla güçlenerek yöreyi yakan büyük ateşe dönüştü. 7 Kasım 1917`de Rusya`da ihtilal yolu ile yönetimi Bolşevikler ele geçirdiler. Saldırılar dinmek bilmiyordu, Rus, Ermeni ve Gürcü saldırılarına karşı yerli Türkler örgütlenmek zorundaydı. Türkler yerli Şura Hükumetleri şeklinde kendini savunan birliklerden Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyeti`nin kurulmasına kadar zorlu, cefalı ama şerefli bir yol geçti. Türk ordusu 25 Ocak 1919`da Kars`tan çekildi. Kendini Milli Şura Hükumetinin varisi ilan etmiş Cenub-i Garb-i Kafkas Hükumeti kısa sürede Türk Ordusundan gönüllü olarak kalmış asker ve subaylar ve aynı zamanda yerli gençlerden oluşan 8.000 kişilik ordu kurdu. İngiliz askeri valisi Templey, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve Türkiye Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyetini resmen tanıdı. Defalarca savaş sonucunda el değişen ve her seferinde yeni ölümler ve yağmalar yaşayan bu bölge nihayet Türk Ordusu tarafından tamamen kurtarıldı. 17 Kasım 1920`de Ermeniler barış için masaya oturmayı kabul etti. Gümrü`de başlayan müzakereler 2-3 Aralık 1920`de imzalanan Gümrü Antlaşması ile son buldu. Antlaşmaya göre 1877-1878 yılları arasında çıkmış Rus-Türk savaşı zamanı kaybedilmiş Kars, Sarıkamış, Kulp, Kağızman; Türkmençay Antlaşmasından sonra İran`ın Rus`lara verdiği Iğdır (Sürmeli) Türkiye topraklarına katıldı. Türkiye 16 Mart 1921`de Moskova Antlaşmasını imzaladı. Bu antlaşmaya göre ise Batum, Ahıska, Ahılkelek ve Acaristan bölgeleri Rusya`ya bırakıldı, Nahçivan`a Azerbaycan`a bağlı olarak özel özerklik statüsü verildi, Ağbaba bölgesinin büyük bir kısmı ise Rusya`da kaldı. Bu antlaşmada stratejik yükseklik olarak askeri önem taşıyan Ağbaba bölgesin elden çıkarıldı ve bundan en çok zarar edenler ise kuşkusuz Ağbaba nüfuzu oldu. Antlaşma sonuçu bir yıllık bir mübadele süresince onlarca Ağbaba köyü tamamen ve otuzun üzerinde köyden yüzlerce aile, Türkiye tarafına göç etti.*********** 93 Müharibəsinin (1877-1878) nəticələrinə görə Osmanlı Ordusu “Üç sancaq”dan (Elviyə-yi Sələsə) çəkilməyə məcbur oldu və bu torpaqlar Rusiyaya müharibə təzminatı olaraq verildi. Batum, Qars, Axıska, Ərdəhan, Ağbaba və Çıldırda cənub-qərbi Qafqazın böyük hissəsini əhatə edən 40 illik rus işğalı dövrü başladı. 1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsi ilə yenidən alovlanan Çar Rusiyası-Osmanlı qarşıdurmaları tezliklə bölgəni yandıran böyük bir atəşə çevrildi. 7 noyabr 1917-ci ildə Rusiyada bolşeviklər inqilab yolu ilə hakimiyyəti ələ keçirdilər. Rus, erməni və gürcü hücumlarına qarşı yerli türklər təşkilatlanmalı idi. Türklərin çətin, lakin şərəfli mübarizəsi Şura Hökumətləri formasında özünümüdafiə birləşmələrindən Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətinin yaradılmasına qədər davam etdi. Türk ordusu 25 yanvar 1919-cu ildə Qarsdan çəkildi. Özünü Milli Şura Hökumətinin varisi elan edən Cənub-Qərbi Qafqaz Hökuməti, Türk ordusundan könüllü qalmış əsgər və zabitlərdən və yerli gənclərdən ibarət 8.000 nəfərlik ordu yaratdı. İngilis hərbi qubernatoru Templey, Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti və Türkiyə Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətini rəsmən tanıdı. Dəfələrlə döyüşlər, ərazi dəyişiklikləri, ölüm və qarətlər yaşayan bu region nəhayət Türk ordusu tərəfindən azad edildi. 17 noyabr 1920-ci ildə ermənilər sülh danışıqlarına razılıq verdi. Gümrüdə başlayan danışıqlar 2-3 dekabr 1920-ci ildə Gümrü müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı. Müqaviləyə görə, 1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsində itirilən Qars, Sarıqamış, Qulp, Qağızman və Türkmənçay müqaviləsindən sonra İranın Rusiyaya verdiyi İğdır (Sürməli) Türkiyəyə qaytarıldı. Türkiyə 16 mart 1921-ci ildə Moskva müqaviləsini imzaladı. Bu müqaviləyə əsasən Batum, Axıska, Axalkələk və Acarıstan Rusiyaya verildi, Naxçıvana Azərbaycana bağlı muxtar status verildi, Ağbabanın böyük hissəsi isə Rusiyada qaldı. Strateji əhəmiyyətli Ağbaba bölgəsinin itirilməsi ən çox yerli əhaliyə ziyan vurdu. Bir illik əhali mübadiləsi zamanı onlarla Ağbaba kəndi tamamilə boşaldıldı və 30-dan çox kənddən yüzlərlə ailə Türkiyəyə köç etdi. بر اساس نتایج جنگ ۹۳ در سالهای (۱۸۷۷-۱۸۷۸)، ارتش عثمانی مجبور به عقبنشینی از «ولایتهای سه گانه» شد و این سرزمینها به عنوان غرامت جنگی به روسیه واگذار گردید. دوره ۴۰ ساله اشغال روسیه در باتومی، قارص، آخیسکا، ارداهان، آغبابا و چیلدر آغاز شد که بخش بزرگی از قفقاز جنوبغربی را در بر میگرفت. با آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴، درگیریهای روسیه تزاری و امپراتوری عثمانی مجدداً شعله ور شد و به آتشی بزرگ تبدیل گشت که منطقه را فرا گرفت. پس از انقلاب بلشویکی در ۷ نوامبر ۱۹۱۷، حکومت جدید روسیه قدرت را به دست گرفت. ترکهای محلی در برابر حملات بی امان روسها، ارمنیها و گرجیها مجبور به سازماندهی خود شدند. مبارزه سخت اما شرافتمندانه آنها منجر به تأسیس جمهوری قفقاز جنوبغربی (جنوبغربی قافقاس جومهوریتی) شد که از طریق حکومتهای شورایی محلی (شورا حکومتلری) برای دفاع از خود شکل گرفت. ارتش ترکیه در ۲۵ ژانویه ۱۹۱۹ از قارص عقبنشینی کرد. حکومت قفقاز جنوبغربی که خود را وارث حکومت ملی شورا اعلام کرده بود، به سرعت ارتش ۸۰۰۰ نفری متشکل از سربازان و افسران داوطلب باقیمانده از ارتش ترکیه و جوانان محلی تشکیل داد. فرماندار نظامی بریتانیا، تمپلی، جمهوری دموکراتیک آذربایجان و جمهوری قفقاز جنوبغربی را به رسمیت شناخت. پس از نبردهای مکرر، تغییرات ارضی و موجهای مرگ و غارت، این منطقه سرانجام توسط ارتش ترکیه آزاد شد. در ۱۷ نوامبر ۱۹۲۰، ارمنیها موافقت کردند تا به مذاکرات صلح بپیوندند. مذاکرات در گیومری به امضای پیمان گیومری (گیومری آنلاشماسی) در ۲-۳ دسامبر ۱۹۲۰ انجامید. بر اساس این پیمان، سرزمینهای از دست رفته در جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷-۱۸۷۸) شامل قارص، ساریقامیش، کولپ، کاغیزمان و ایغدیر (سورمهلی) که پس از پیمان ترکمنچای توسط ایران به روسیه واگذار شده بود، به ترکیه بازگردانده شد. ترکیه در ۱۶ مارس ۱۹۲۱ پیمان مسکو (مسکو آنلاشماسی) را امضا کرد که بر اساس آن باتومی، آخیسکا، آخالکالاکی و آجارستان به روسیه واگذار شد. نخجوان به عنوان منطقهای خودمختار تحت حاکمیت آذربایجان قرار گرفت و بخش عمده آغبابا تحت کنترل روسیه باقی ماند. از دست دادن منطقه استراتژیک آغبابا ضربه شدیدی به ساکنان آن وارد کرد. طی یک سال مبادله جمعیت، دهها روستای آغبابا کاملاً تخلیه شد و صدها خانواده از بیش از سی روستا به ترکیه مهاجرت کردند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217621_c3a019383cf0e791770837bacdfa91db.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 The Change of Geographical Names in Azerbaijan from 1937-2006 *************** Azərbaycanın coğrafi adlarının dəyişdirilməsi - 1937-2006 ****************** Azerbaycan'ın Coğrafi Adlarının Değiştirilmesi 1937-2006 تغییر نام واحدهای جغرافیایی آذربایجان، از سال 1316 تا 1385 85 98 217623 FA محمدحسن پدرام محقق تاریخ Journal Article 2025 03 17 Geographical names reflect the cultural and natural identity of nations and are often born from human intuition, free from political or social agendas. These names are rooted in the culture and language of the people inhabiting geographical regions and serve as documents of identity for different ethnic groups. After transitioning the monarchy from the Qajars to the Pahlavis, Reza Shah excessively pursued the erasure of names and remnants associated with the Qajar dynasty and earlier historical legacies, even provoking protests from figures like Yahya Dolatabadi, who had supported the rise of the Pahlavi dynasty. According to the plans of Reza Shah’s theoreticians, historical sites, palaces, cities, villages, mountains, rivers, forests, and other entities with non-Persian names were to be renamed. This article documents the changes in geographical names across Azerbaijan from 1316 to 1385 Solar Hijri (1937–2006 CE), based on sources such as The History of Iran’s Administrative Divisions (5), The Lexicon of Village Names in East Azerbaijan, and Equivalent Terms by the Iranian Academy (6).****************** Coğrafi adlar millətlərin mədəni və təbii kimliyini əks etdirir və çox vaxt siyasi və ya sosial məqsədlərdən uzaq, insan fıtrətinin məhsuludur. Bu adlar müxtəlif coğrafi bölgələrdə yaşayan xalqların mədəniyyəti və dilində köklənib, müxtəlif etnik qrupların şəxsiyyət sənədi kimi çıxış edir. Rza Şah Qacarlar sülaləsindən Pəhləvilərə hakimiyyət keçidindən sonra Qacar dövrünə aid adlar və tarixi irsi silmək üçün həddindən artıq səy göstərdi, hətta Pəhləvi sülaləsinin gəlişində rol oynamış Yəhya Dövlətabadi kimi şəxslərin etirazına səbəb oldu. Rza Şahın nəzəriyyəçilərinin planlarına görə, qeyri-fars mənşəli tarixi abidələr, saraylar, şəhərlər, kəndlər, dağlar, çaylar, meşələr və digər obyektlərin adları dəyişdirilməli idi. Bu məqalə İranın İnzibati Bölgələrinin Tarixi (5), Şərqi Azərbaycan Kənd Adları Lüğəti və İran Akademiyasının Ekvivalent Terminləri (6) kimi mənbələr əsasında Azərbaycanın 1316-1385 Hicri-Şəmsi (1937-2006 Miladi) illərində coğrafi adların dəyişdirilməsi prosesini sənədləşdirir.*************** Coğrafi adlar, milletlerin kültürel ve doğal kimliğini yansıtır ve çoğunlukla siyasi veya sosyal kaygılardan uzak, insan doğasının bir ürünüdür. Bu adlar, coğrafi bölgelerde yaşayan halkların kültürü ve dilinde kök salmış olup farklı etnik grupların kimlik belgesi işlevi görür. Rıza Şah, Kaçar Hanedanından Pehlevi hanedanına geçişten sonra, Kaçar dönemine ait adları ve tarihî mirası silmek için aşırı bir çaba gösterdi; hatta Pehlevi Hanedanının iktidara gelmesinde rol oynamış Yahya Devletabadi gibi isimlerin bile tepkisini çekti. Rıza Şah'ın teorisyenlerinin planlarına göre, Farsça olmayan tarihî eserlerin, sarayların, şehirlerin, köylerin, dağların, nehirlerin, ormanların ve diğer varlıkların adları değiştirilecekti. Bu makale, İran'ın İdari Bölümlerinin Tarihi (5), Doğu Azerbaycan Köy Adları Sözlüğü ve İran Akademisi'nin Eşdeğer Terimleri (6) gibi kaynaklara dayanarak Azerbaycan'ın 1316-1385 Hicri-Şemsi (1937–2006 Miladi) yılları arasında coğrafi adların değiştirilme sürecini belgelemektedir. نام‌های جغرافیایی بازگوکننده هویت فرهنگی و طبیعی ملل روی زمینند که اغلب به دور از امیال سیاسی و اجتماعی پدید آمده و در حقیقت زاییده فطرت انسان‌ها می‌باشند. نام‌های جغرافیایی ریشه در فرهنگ و زبان ملل ساکن در واحدهای مختلف جغرافیایی دارند و به منزله سند هویت و شناسنامه اقوام مختلف محسوب می‌شوند. رضاشاه بعد از تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی به قدری در محو و نابودی نام و آثار باقی‌مانده از سلسله قاجاریه و سایر آثار باقی‌مانده از گذشتگان افراط به خرج داد که حتی اعتراض یحیی دولت‌آبادی را نیز که خود در روی کار آمدن سلسله پهلوی نقش داشت برانگیخت. زیرا طبق نقشه و طرح تئوریسین‌های رضاشاه قرار بود نام آثار تاریخی، کاخ‌ها، شهرها، دهات، کوه‌ها، رودخانه‌ها، جنگل‌ها و سایره را که نام غیرفارسی داشتند، دوباره نامگذاری کنند. تغییر نام واحدهای جغرافیایی آذربایجان از سال 1316 لغایت 1385 هجری شمسی را به نقل از کتاب‌های: «سرگذشت تقسیمات کشوری ایران»(5) و «فرهنگ اسامی روستاهای آذربایجان‌شرقی» و «واژه‌های برابر فرهنگستان ایران» (6) نقل می‌کنیم.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217623_ec68f6856efacbce478b443c48533ff9.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 Leadership Qualities Of Tuğrul Bey*********** Toğrul bəyin liderlik keyfiyyətləri************* Tuğrul Bey’in Liderlik Vasıfları ویژگی های رهبری طغرل بیگ 99 113 217624 FA عزت الله ذکی دانشگاه بردور محمد عاکف ارسوی دانشکده الهیات گروه تاریخ و هنر اسلامی 0000-0001-6571-7377 مصطفی آققوش دانشگاه نجم الدین اربقان دانشکده علوم بشری بخش تاریخ 0000-0001-6327-8278 Journal Article 2025 03 17 Seljuk sultans were prominent figures who founded the Great Seljuk State centered in Khorasan in the 11th century and served as champions of the Islamic world thanks to their religious, political and military abilities. Tughrul Bey, the first sultan of the Seljuk State, won the hearts of Muslims by saving the Abbasid Caliphate, which fell under Shiite-Buwayhid domination after Mahmud of Ghazni. Tughrul Bey, who expanded borders of the state from Transoxiana to Anatolia, strengthened the Islamic motto and the Turkish ideal of world domination by going on western expeditions, which he saw as his red diamond, thanks to his superior leadership qualities. Tughrul Bey, a distinguished personality with his religion, morality and justice, became the first sultan of the Great Seljuk State at the age of forty. The Arabic name of the determined sultan, who reigned for 23 years between 1040-1063, is Mohammad, and his Turkish name is Tughrul Bey. His father is Mikail, the son of Selçuk Bey. His mother's name is unknown. It is estimated that Tughrul Bey, who is known to have lived for about seventy years, was born in 385/995. The full identity of Tughrul Bey, who died in 455/1063, is given in primary sources as Sultan Rüknüddin Ebu Talib Tughrul Bek Mohammad b. Mikail b. Seljuq passes.************** Səlcuq sultanları 11. əsrdə Xorasan mərkəzli Böyük Səlcuq Dövlətini quraraq dini, siyasi və hərbi bacarıqları sayəsində İslam aləminə bayraqdar olan seçkin şəxsiyyətlərdir. Səlcuq Dövlətinin ilk sultanı olan Toğrul bəy, Qəznəli Mahmuddan sonra Büveyhi təzyiqi altına düşən Abbasi xilafətini xilas edərək müsəlmanların qəlbinə taxt qurmuşdur. Dövlət sərhədlərini Mavəraünnəhrdən Anadoluya qədər genişləndirən Toğrul bəy, üstün liderlik keyfiyyətləri sayəsində “qızıl alma” kimi gördüyü qərb yürüşlərinə çıxaraq İslam şüarı və Türk cahan hökmranlığı idealını möhkəmləndirmişdir. Dini, əxlaqı və ədaləti ilə seçilən Toğrul bəy, 40 yaşında Böyük Səlcuq Dövlətinin ilk sultanı olmuşdur. 1040-1063-cü illər arasında 23 il hökmranlıq edən bu dindar sultanın ərəb dilində adı Məhəmməd, türkcə adı isə Toğrul bəydir. Atası Səlcuq bəyin oğlu Mikayıldır, anasının adı isə məlum deyil. Təxminən 70 il ömür sürmüş Toğrul bəyin 385/995-ci ildə dünyaya gəldiyi ehtimal edilir. 455/1063-cü ildə vəfat edən Toğrul bəyin tam künyəsi əsas mənbələrdə “Sultan Rüknəddin Əbu Talib Toğrul Bəy Məhəmməd b. Mikayıl b. Səlcuq” kimi qeyd olunur.************** Selçuklu sultanları 11. yüzyılda Horasan merkezli Büyük Selçuklu Devleti’nin kurarak dini, siyasi ve askeri kabiliyetleri sayesinde İslam âlemine sancaktarlık yapan mümtaz şahsiyetlerdir. Selçuklu Devleti’nin birinci sultanı olan Tuğrul Bey, Gazneli Mahmud sonrası Büveyhî tahakkümüne giren Abbâsî hilafetini kurtararak Müslümanların gönlüne taht kurmuştur. Devlet sınırlarını Mâverâünnehir’den Anadolu’ya kadar genişleten Tuğrul Bey, üstün liderlik vasıfları sayesinde kızıl elması olarak gördüğü batı seferlerine çıkarak İslam şiarı ve Türk cihan hâkimiyet ülküsünü perçinleştirmiştir. Dini, diyaneti, ahlak ve adaletiyle mümtaz bir şahsiyet olan Tuğrul Bey, kırk yaşında Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk sultanı olmuştur. 1040-1063 yılları arasında 23 yıl hüküm süren mütedeyyin sultanın Arapça adı Muhammed, Türkçe adı Tuğrul Bey’dir. Babası Selçuk Bey’in oğlu Mikail’dir. Annesinin adı bilinmemektedir. Yaklaşık yetmiş yıl yaşadığı bilinen Tuğrul Bey’in 385/995 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. 455/1063 yılında vefat eden Tuğrul Bey’in tam künyesi temel kaynaklarda Sultan Rüknüddin Ebu Talib Tuğrul Bek Muhammed b. Mikail b. Selçuk geçmektedir. سلاطین سلجوقی شخصیت های برجسته ای بودند که در قرن یازدهم میلادی دولت بزرگ سلجوقی را با مرکزیت خراسان پایه گذاری کردند. آنها به لطف توانایی های دینی، سیاسی و نظامی خود به عنوان پرچمداران جهان اسلام خدمت کردند. طغرل بیگ، اولین سلطان دولت سلجوقی، با نجات خلافت عباسی، که پس از محمود غزنوی تحت سلطه آل بویه قرار گرفته بود، قلب مسلمانان را به دست آورد. طغرل بیگ که مرزهای خود را از ماوراءالنهر تا آناتولی گسترش داد، با رفتن به فتوحات غرب که او را سیب سرخ (قیزیل آلما) خود می‌دید، شعار اسلامی و آرمان حاکمیت ترک بر جهان را تقویت کرد. طغرل بیگ که شخصیتی ممتاز با دین، بااخلاق و باعدالت بود در چهل سالگی اولین سلطان دولت بزرگ سلجوقیان شد. نام عربی او محمد و نام ترکی او طغرل بیگ بوده بین سالهای 1040 م تا 1063 م به مدت 23 سال سلطنت کرد. پدرش میکائیل پسر سلجوق بیگ است. نام مادرش مشخص نیست. تخمین زده می شود که طغرل بیگ که حدود هفتاد سال عمر کرده است در سال 385 ه 995 م به دنیا آمده باشد. هویت کامل طغرل بیگ، متوفی 455 ه 1063م، در منابع اصلی تاریخی به عنوان سلطان رکن الدین ابوطالب طغرل بیگ محمد بن میکائیل بن سلجوق ذکر شده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217624_01b73758d1403327608b26cc30e2eb9f.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 Pezeshkian, federalism and its opponents*********** Pezeşkian, federalizm və onun əleyhdarları********** Pezeshkian, federalizm ve muhalifleri چوب فدرالیسم و تکاپوی غوغاسالاران 114 181 217626 FA علی بابازاده ایگدیر محقق شوونیزم Journal Article 2025 03 17 The proposal to delegate more authority to governors at the Administrative Council meeting on January 5. 2025, by the First Vice President, and then the emphasis on the issue by the President, the Speaker of the Parliament, and some other state officials, was among the important and high-profile events of recent months. Although federalism was not mentioned in the statements of the aforementioned officials, a group of political activists, university professors, journalists, and experts interpreted this statement as federalism and commented on the issue. Regardless of whether the plan was serious or not and whether it was feasible or not, a group evaluated this approach positively, emphasizing its suitability with the structure of Iran's human geography and considering it a solution to escape the inefficiency of Iran's heavy and inflexible administrative system. Another group attacked this plan with particular vehemence and nervousness. And its designers were accused of ignorance, illiteracy, irresponsibility, and disregard for the specific conditions of Iran. The opponents of the plan were mainly among the extremist followers of Pan-Persianism, and as always, they viewed this issue from the perspective of the interests and rivalry of the Persian people, along with anti-Turkism. Although the proposed plan included all states, the finger of accusation and attack was mainly pointed at Azerbaijan and Iranian Turks, and critics, in the style of the literature of the last hundred years of Iranian pan-fascists, interpreted decentralization or federalism as a factor that would strengthen divergence and give opportunity to centrifugal forces. The subject of this article is to examine, analyze, and respond to the statements of those opposed to decentralization, or granting more executive powers to the provinces. The statements cited by the opponents have been published in two publications: “Mantra”, the organ of the Iranian Studies Center of the University of Tehran, and the weekly “Tomorrow's Commerce”.******************** 2025-cü il yanvarın 5-də keçirilən inzibati şura iclasında birinci vitse-prezident tərəfindən qubernatorlara daha çox səlahiyyətlərin verilməsi, daha sonra isə prezident, parlament sədri və ölkənin bəzi digər vəzifəli şəxslərinin bu məsələni vurğulaması məsələsi son ayların mühüm və səs-küylü hadisələrindən idi. Adıçəkilən məmurların çıxışlarında federalizmdən söz açılmasa da, bir qrup siyasi fəal, universitet professorları, jurnalist və ekspertlər bu bəyanatı federalizm kimi şərh edərək məsələyə münasibət bildiriblər. Ciddiliyindən və ya olmamasından və planın olub-olmamasının mümkünlüyündən asılı olmayaraq; bir qrup bu yanaşmanı müsbət qiymətləndirdi və onun İranın insan coğrafi quruluşu ilə uyğunluğunu vurğuladı və bunu İranın ağır və çevik olmayan inzibati sisteminin səmərəsizliyindən qaçınmaq üçün həll yolu hesab etdi. Başqa bir qrup isə xüsusi bir tələskənlik və əsəbiliklə bu plana qaçdı. Dizaynerlər isə onu məlumatsızlıqda, savadsızlıqda, məsuliyyətsizlikdə və İranın xüsusi şərtlərinə diqqətsizlikdə ittiham ediblər. Planın əleyhdarları əsasən panfarsçılığın radikal ardıcılları arasında idi və həmişə olduğu kimi bu məsələyə fars xalqının mənafeyi və məğlubiyyəti, eyni zamanda antitürkizm prizmasından baxırdılar. Təklif olunan plan bütün dövlətləri əhatə etsə də, onların ittihamları və hücumları əsasən Azərbaycan və İran Türkiyəsinə yönəlmişdi və tənqidçilər mərkəzdənqaçma və ya federalizmi İran panfaşistlərinin son yüz ilin ədəbiyyatı üslubunda fikir ayrılığını gücləndirən və mərkəzdənqaçma qüvvələrinə imkan verən amil kimi şərh edirdilər. Bu yazının mövzusu mərkəzsizləşdirmə və ya əyalətlərə daha çox icra səlahiyyətlərinin verilməsi əleyhdarlarının bəyanatlarını araşdırmaq, təhlil etmək və onlara cavab verməkdir. Müxaliflərin qeyd etdiyi bəyanatlar iki nəşrdə - Tehran Universitetinin İranologiya Mərkəzinin orqanı olan “Mantra” və həftəlik “Ticarat Fərda” qəzetində dərc olunub.********* 5 Ocak 2025'te yapılan idare meclisi toplantısında birinci başkan vekili tarafından valilere daha fazla yetki verilmesi ve ardından cumhurbaşkanı, meclis başkanı ve ülkenin diğer bazı yetkilileri tarafından konunun vurgulanması konusu son ayların önemli ve gürültülü olayları arasındaydı. Adı geçen yetkililerin konuşmalarında federalizmden bahsedilmese de bir grup siyasi aktivist, üniversite profesörü, gazeteci ve uzman, bu açıklamayı federalizm olarak yorumlayarak konuya ilişkin yorumlarda bulundu. Ciddiyeti olsun ya da olmasın, bir planın olması ya da olmamasının fizibilitesi ne olursa olsun; bir grup bu yaklaşımı olumlu değerlendirerek İran'ın beşeri coğrafya yapısına uygunluğunu vurgulayarak, İran'ın ağır ve esnek olmayan idari sisteminin verimsizliğini ortadan kaldıracak bir çözüm olarak değerlendirdi. Başka bir grup ise özel bir aciliyet ve gerginlikle bu plana koştu. Tasarımcılar da onu cehalet, bilgisizlik, sorumsuzluk ve İran'ın özel koşullarına dikkatsizlikle suçladı. Planın karşıtları çoğunlukla Pan-Persçiliğin radikal taraftarları arasında yer alıyordu ve her zaman olduğu gibi meseleye Pers halkının çıkarları ve yenilgisi, aynı zamanda da Türk karşıtlığı perspektifinden bakıyorlardı. Önerilen plan tüm devletleri kapsasa da, suçlamaları ve saldırıları esas olarak Azerbaycan ve İran Türkiye'sine yönelikti ve eleştirmenler, ademi merkeziyetçiliği veya federalizmi, İran pan-faşistlerinin son yüz yıllık edebiyatı tarzında, ayrılıkları güçlendirecek ve merkezkaç güçlere fırsatlar verecek bir faktör olarak yorumladılar. Bu makalenin konusu, yerinden yönetim veya illere daha fazla yürütme yetkisi verilmesi karşıtlarının açıklamalarının araştırılması, analiz edilmesi ve bunlara yanıt verilmesidir. Muhaliflerin dile getirdiği açıklamalar Tahran Üniversitesi İranoloji Merkezi yayın organı Mantra ve haftalık Tijarat Farda gazetesi olmak üzere iki yayında yayınlandı. طرح موضوع واگذاری اختیارات بیشتر به استانداران در جلسۀ شورای اداری پنجم دی ماه 1403 از سوی معاون اوّل رئیس جمهور و سپس تأکید بر موضوع از سوی رئیس جمهور، رئیس مجلس و برخی مقامات دیگر کشوری در زمرۀ اتّفاقات مهم و پر سر و صدای ماههای اخیر بود. با وجود اینکه در صحبتهای مقامات مذکور نامی از فدرالیسم به میان نیامد، لیکن گروهی از فعالان سیاسی، اساتید دانشگاه، روزنامهنگاران و صاحبنظران این گفته را به فدرالیسم تأویل کرده و به اظهار نظر پیرامون موضوع پرداختند. با صرف نظر از جدی بودن یا نبودن و قابلیّت اجرائی داشتن یا نداشتن طرح؛ گروهی این رویکرد را مثبت ارزیابی کرده و بر تناسب آن با ساختار جغرافیای انسانی ایران تأکید کرده و آن را راه حلی برای گریز از ناکارآمدی نظام اداری سنگین و فاقد انعطاف ایران دانستند. گروهی دیگر نیز با تندی و عصبیت خاصی به این طرح تاختند و طراحان آن را به جهل، بیسوادی، مسئولیتنشناسی و بیتوجهی به شرایط خاص ایران متهم کردند. مخالفین طرح عمدتاً در زمرۀ پیروان تندرو پانفارسیسم قرار داشتند و به روال همیشه به این موضوع نیز از دریچۀ منافع و هزمونی قوم پارس و در کنار آن ترکیستیزی نگریستند. با وجود اینکه طرح پیشنهادی مذکور شامل همۀ ایالات میشد، لکن انگشت اتهام و حملۀ آنها عمدتاً به سمت آذربایجان و ترک ایرانی نشانه رفت و منتقدان به سبک ادبیات صد سال اخیر پانفارسیستهای ایرانی تمرکززدایی یا فدرالیسم را به عنوان عاملی برای تقویت واگرایی و فرصت دادن به نیروهای گریز از مرکز تفسیر کردند. موضوع این نوشتار بررسی، تحلیل و پاسخگویی به اظهارات مخالفان تمرکززدایی، یا اعطای اختیارات اجرائی بیشتر به استانها میباشد. اظهارات مورد اشارۀ مخالفان در دو نشریۀ «مانتره» ارگان کانون ایرانشناسی دانشگاه تهران و هفتهنامۀ «تجارت فردا» درج گشتهاست.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217626_243f6010d43e02a8fa41d1c5a53e7a14.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 سفارت جمهوری آذربایجان در تهران: جنبه های ناپیدای روابط ایران و آذربایجان در دیپلماسی آذربا یجان( 1920-1918) 182 263 217627 FA سولماز روستم اووا توحیدی دکترای تاریخ، آکادمی علوم آذربایجان Journal Article 2025 03 17 In the late stages of World War I, with the victory of the Bolshevik Revolution in Russia and the withdrawal of the Russians from the war, the entire political system of Russia was disrupted. Three republics were established: Georgia with Tbilisi as its center, Armenia with Yerevan as its center, which had a majority of Azerbaijani Turkic Muslims, and Azerbaijan with Baku as its capital. Since 1918, with the establishment of the Azerbaijan Republic north of the Aras River, some Iranian press and a number of right-wing extremist democrats (read: chauvinists) took a strong stance against the formation of the Azerbaijan Republic and declared the use of the name Azerbaijan for the northern side of the Aras River as a fabrication. However, not all Iranian newspapers and even Iranian intellectuals reacted negatively to the designation of Azerbaijan for the new republic. For example, the newspaper "Ra'ad" of Seyyed Zia'eddin Tabatabai, which traveled to Baku between 1298 and Farvardin 1299 in an extraordinary delegation, became closely acquainted with the realities surrounding the establishment of this republic. Adil Khan Ziyadkhanov, who himself was from the Qajar lineage and a descendant of Javad Khan, the martyr commander of Ganja, also notably mentioned in his writings the positive sentiments of the Iranian people during his ambassadorship in Tehran. This article discusses the ups and downs of the historical relations between Iran and the Republic of Azerbaijan and efforts to improve the relations between the two countries..*************** Dünya Savaşı’nın sonunda Rusya’da Bolşevik Devrimi’nin zaferi ve Rus birliklerinin çekilmesiyle Rusya’nın siyasi sistemi çöktü. Üç cumhuriyet kuruldu: Tiflis merkezli Gürcistan, Ermeni çoğunluğa rağmen Türk Azerbaycanlı Müslüman nüfusa sahip Erivan merkezli Ermenistan ve Bakü merkezli Azerbaycan Cumhuriyeti. 1918’de Aras Nehri’nin kuzeyinde Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla İran basınında − özellikle aşırı sağcı (şovenist) eğilimli gruplar – “Azerbaycan” adının kuzey bölgesi için kullanılmasını “uydurma” olarak nitelendirerek sert tepki gösterdi. Ancak tüm İran gazeteleri ve entelektüelleri yeni cumhuriyetin adına olumsuz yaklaşmadı. Örneğin, 1919-1920 arasında özel bir delegasyonla Bakü’ye giderek cumhuriyetin kuruluş gerçeklerini gören Seyyid Ziyaeddin Tabatabai’nin Raad gazetesi dengeli bir tutum sergiledi. Qajar hanedanının torunu ve şehit Gence komutanı Cevad Han’ın soyundan gelen Adil Han Ziyadhanov, Azerbaycan’ın İran’daki ilk büyükelçisi olarak görev yaptı. Yazılarında, Tahran’daki diplomatik misyonu sırasında İran halkının olumlu duygularını vurgular. Bu makale, İran-Azerbaycan ilişkilerinin tarihsel iniş çıkışlarını ve ilişkileri olumlu yönde geliştirme çabalarını incelemektedir.***************** Birinci Dünya Müharibəsinin sonunda Rusiyada Bolşevik İnqilabının qələbəsi və rus qoşunlarının çəkilməsi ilə Rusiyanın siyasi sistemi dağıldı. Üç respublika quruldu: Tiflis mərkəzli Gürcüstan, erməni əksəriyyətinə rəğmən türk azərbaycanlı müsəlman əhalisi olan İrəvan mərkəzli Ermənistan və Bakı mərkəzli Azərbaycan Respublikası. 1918-ci ildə Araz çayının şimalında Azərbaycan Respublikasının yaranması ilə İran mətbuatında − xüsusilə ifrat sağçı (şovinist) qruplar – “Azərbaycan” adının şimal regionu üçün istifadəsini “uydurma” adlandıraraq kəskin reaksiya verdi. Lakin bütün İran qəzetləri və ziyalıları yeni respublikanın adına mənfi yanaşmadı. Məsələn, 1919-1920-ci illərdə xüsusi nümayəndə heyəti ilə Bakıya gedib respublikanın qurulması reallıqlarını öz gözləri ilə görən Seyid Ziyaəddin Təbatəbainin “Raad” qəzeti tarazlıq nümayiş etdirdi. Qacar sülaləsindən olan və şəhid Gəncə komandiri Cavad xanın nəslindən gələn Adil xan Ziyadxanov Azərbaycanın İrandakı ilk səfiri kimi çalışdı. Yazılarında Tehrandakı diplomatik missiyası zamanı İran xalqının müsbət hisslərini vurğulayır. Bu məqalə İran-Azərbaycan münasibətlərinin tarixi dalğalanmalarını və münasibətləri müsbət istiqamətdə inkişaf etdirmək cəhdlərini təhlil edir. در اواخر جنگ جهانی اول با پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه و خروج روسها از جنگ کل سیستم سیاسی روسیه بهم خورد و سه جمهوری گرجستان به مرکزیت تفلیس، ارمنستان به مرکزیت ایروان با اکثریت مسلمانان ترک آذربایجانی و جمهوری آذربایجان به پایتختی شهر باکو تشکیل شد. از سال 1918 با تاسیس جمهوری آذربایجان در شمال ارس مطبوعات ایران عده ای از دموکراتهای با تمایل راست افراطی ( بخوانید شوونیزم) در مقابل تشکیل جمهوری آذربایجان موضع تندی گرفته و اطلاق آذربایجان به شمال رود ارس را جعلی اعلام نمودند. البته تمام روزنامه های ایران و حتی متفکرین ایرانی در مقابل اطلاق آذربایجان به جمهوری جدید واکنش منفی نداشتند مانند روزنامه رعد سید ضیالدین طباطبایی که در فاصله 1298 شمسی تا فروردین 1299 در سمت هیئت فوقالعاده به باکو سفر کرده و با حقایق چگونگی تاسیس این جمهوری از نزدیک آشنا شده بودند. عادل خان زیادخانوف که خود از سلاله قاجاری و از نوادگان جوادخان سردار شهید گنجه بود، به عنوان اولین سفیر جمهوری آذربایجان نیز در نوشته هایش نیز از حسیات مثبت اهالی ایران در حین سفارتش در تهران به شکل بارزی یاد می کند. این مقاله به فراز و نشیب روابط تاریخی ایران و جمهوری آذربایجان و تلاشها برای مثبت نمودن روابط دو کشور می پردازد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217627_c9e5e0e8048f0d0b6f69bc5876c78b46.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 NOTES ON THE ETHNIC HISTORY OF IRAN AND AZERBAIJAN************ İRAN VE AZERBAYCAN'IN ETNİK TARİHİNE DAİR NOTLAR************ İRANIN VƏ AZƏRBAYCANIN ETNİK TARİXİ HAQQINDA BƏZİ QEYDLƏR یادداشتهایی درباره تاریخ قومی ایران و آذربایجان 264 322 217628 FA سیابلی علعسگر محقق تاریخ قدیم ترک و توران Journal Article 2025 03 17 This article reflects some information about the ancient roots of the ethnic history of Iran and Azerbaijan. Many historians, both in the Soviet period and in the modern period, distort historical facts and claim that the Turks came to the lands of Iran and Azerbaijan in the 11th century during the Seljuk period and assimilated the local population and Turkified them. However, serious research on the history of ancient tribes who lived in the geography of Iran, Mesopotamia and the Zagros Mountains, and Turanian states such as Sumer, Subir, Elam and Kassi, and the information reflected in the cuneiform texts, archaeological monuments and paleotoponics discovered in these regions, refute these claims. Historical evidence shows that Iranian-speaking tribes, not Turks, came to this region in later periods, after the Turks, and settled there. It is also proven by historical documents that, thousands of years before Iranian-speaking tribes settled here, Turanian Proto-Turkic tribes first laid the foundations of civilization in this geography and founded many states.************ Bu makale İran ve Azerbaycan'ın etnik tarihinin kadim kökleri hakkında bazı bilgileri yansıtmaktadır. Hem Sovyet döneminde hem de modern dönemde birçok tarihçi, tarihi gerçekleri çarpıtmakta ve Türklerin İran ve Azerbaycan topraklarına 11. yüzyılda Selçuklular döneminde gelerek yerel halkı asimile etdiğini ve Türkleştirilmiş olduklarını iddia etmektedirler. Ancak İran coğrafyası, Mezopotamya ve Zagros Dağları topraklarında yaşamış olan kadim kavimlerin ve Sümer, Subir, Elam ve Kassi gibi Turani devletlerin tarihlerine ilişkin yapılan ciddi araştırmalar ve bu bölgelerde keşfedilen çivi yazılı metinlerde, arkeolojik anıtlarda ve paleotoponilerde yansıyan bilgiler, bu bölgeye Türklerin değil, İrani dil konuşan kabilelerin daha geç dönemlerde, Türklerden sonra gelip yerleştiklerini göstermektedir. İran dilli kavimlər buraya yerleşmeden bin yıllar önce Turanlı Ön Türk kavimlerin bu coğrafyada ilkin medeniyetin temellerini attıkları ve çok sayıda devletler kurmuş oldukları tarihi belgelerle de kanıtlanmaktadır.********** Bu məqalədə İranın və Azərbaycanın etnik tarixinin qədim köklərin haqqında bəzi məlumatlar öz əksini tapmışdır. İstər sovet dövründə və istərsə də müasir dövürdə bir çox tarixçilər tarixi faktları təhrif edərək türklərin İran və Azərbaycan ərazisinə XI əsrdə Səlçuqlular dönəmində gəldiklərini və yerli xalqı assimlyasiya edərək türkləşdirdiyi iddialarını irəli sürürlər. Lakin İran coğrafiyası, Mesopotamiya və Zaqros dağları ərazisində mövcud olmuş qədim tayfaların və Sumer, Subir, Elam, Kassi kimi dövlətlərin tarixinin ciddi araşdrılması və bu ərazilərdə aşkar edilmiş mixi yazı mətnlərində əks olunan bilgilər, arxeoloji abidələr, paleotoponimlər türklərin deyil, irandilli tayfaların bu əraziyə gəlmə olduğunu və onların burda məskunlaşmağa başlamasından min illər öncə öntürk tayfalarının bu coğrafiyada ilkin uyqarlığın əsasını qoyduqlarını və çoxsaylı dövlətlər yaratmış olduqlarını sübut edir. در این مقاله، اطلاعاتی درباره ریشه های کهن تاریخ قومی ایران و آذربایجان منعکس شده است. بسیاری از تاریخنگاران، چه در دوره شوروی و چه در دوران معاصر، با تحریف حقایق تاریخی ادعا میکنند که تُرکها در سده یازدهم میلادی و در دوره سلجوقیان به سرزمینهای ایران و آذربایجان وارد شدند و با همگونسازی مردم بومی، این مناطق را تُرکسازی کردند. اما بررسی دقیق تاریخ قبیله های باستانی ساکن در جغرافیای ایران، بین النهرین و کوههای زاگرس، و نیز دولتهایی مانند سومر، سوبیر، عیلام و کاسی، همراه با تحلیل کتیبه های میخی کشف شده در این مناطق، آثار باستانشناختی و نامهای جغرافیایی باستانی، نشان میدهد که نه تُرکها، بلکه قبایل ایرانی زبان به این سرزمینها مهاجرت کردند. این در حالی است که هزاران سال پیش از اسکان این قبایل، تُرکهای باستان پایه های تمدن نخستین را در این جغرافیا نهادند و دولتهای بیشماری تأسیس کردند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217628_e4a12713b493fc5dc3ad1b95d209cba5.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 Azerbaijani clergy in the constitutional period************ Meşrut döneminde Azerbaycan din adamları*********** Məşrutə dövründə Azərbaycan ruhaniləri روحانیت آذربایجان در دوره مشروطه 323 354 217630 FA Əli Fərhadov موزه ملی تاریخ آذربایجان 0000-0002-9322-3670 Journal Article 2025 03 17 Constitutional revolution 1905-1911 originated as a popular protest against the Shah's regime in Iran. This revolution began in Iran at the request of the constitutional and parliamentary system, and was partially won. The progressive clergy of Azerbaijan played an important role in this victory. Sheikh Mohammad Khiyabani also continued this revolutionary tradition as a prominent cleric and revolutionary.*********** 1905-1911 anayasal devrimi, İran'daki Şah rejimine karşı kamusal bir protesto olarak ortaya çıktı. Bu devrim İran'da anayasa ve parlamenter sistem talebiyle başladı ve kısmen kazandı. Bu zaferde İran Azerbaycanı ve ilerici din adamları önemli rol oynadı. Şeyh Muhammed Khiyabani de önde gelen bir din adamı ve devrimci olarak bu devrimci geleneği sürdürdü.********** 1905-1911-ci illər məşrutə inqilabı İranda şah rejiminə qarşı xalqın etirazı olaraq ortaya çıxdı. Bu inqilab İranda konstitusiya və parlament sisteminin tələbi ilə başladı və qismən qələbə çaldı. Bu qələbədə İran Azərbaycanı və mütərəqqi ruhanilər mühüm rol oynadılar. Şeyx Məhəmməd Xiyabani də görkəmli bir ruhani və inqilabçı olaraq bu inqilab ənənəsini davam etdirdi. انقالب مشروطه به عنوان اعتراض مردمی علیه رژیم شاه در ایران در بین سالهای 1911-1905 آغاز شد. این انقلاب خواستار مشروطه و نظام پارلمانی در ایران بود و تا حدی به پیروزی رسید. روحانیون مترقی آذربایجان نقش مهمی در این پیروزی داشتند. شیخ محمد خیابانی نیز به عنوان یک روحانی برجسته و انقالبی این سنت انقلابی را ادامه داد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217630_0a7fa3b608e870623fac73903166633b.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 6 2025 02 19 چهارده نقاشی از قلاع اطراف اورمیه دوران ناصرالدین شاه ( 1305 ق) اثر ابوالحسن نقاش باشی اورموی 355 418 217631 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article 2025 03 18 The people of Urmia, as one of the most important cities in Azerbaijan, have played a significant role in creating cultural, artistic, and architectural works. Due to the city’s strategic location and proximity to lush, water-rich pastures, Urmia—and indeed the entire western Azerbaijan region—has long been a target for covetous nomadic tribes. These tribes regularly and irregularly raided the city and villages in the Urmia plain, plundering agricultural produce and food supplies. Such incursions not only disrupted daily life but also stifled the local population’s focus on public culture and art. The establishment of the Afshar Khanate of Urmia in the late Safavid era, like the founding of other dynasties such as the Timurid, Safavid, Afsharid, and Qajar, marked a turning point in stabilizing security and, consequently, fostering the growth of culture and art in the region.During the Kurdish uprising led by Sheikh Ubeydullah, Abolhasan Naghash-Bashi participated as an artillery engineer in suppressing the rebellion of Kurdish nomadic tribes in western Azerbaijan. By order of Naser al-Din Shah Qajar, he painted and illustrated 14 panels depicting the fortifications of Urmia and the broader western Azerbaijan region. His family was highly skilled in painting: his grandfather, Allahverdi, was a painter, and his paternal uncle, Ali-Ashraf, was among the renowned painters of Urmia and Azerbaijan. Abolhasan Naghash-Bashi’s grandfather, Allahverdi, belonged to the Afshar Qasemlu clan and was a court painter for Abbas Mirza in Tabriz.****************** Urmiya şəhərinin sakinləri, Azərbaycanın ən mühüm şəhərlərindən biri olaraq, mədəni, incəsənət və memarlıq əsərlərinin yaradılmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Şəhərin strateji mövqeyi və su-bolluq otlaqlara yaxınlığı səbəbilə Urmiya və ümumiyyətlə Qərbi Azərbaycan regionu daima dağlıq köçəri tayfaların hədəfinə çevrilmişdir. Bu tayfalar hər il müntəzəm və ya qeyri-müntəzəm şəkildə Urmiya düzündəki şəhər və kəndlərə basqın edərək əhalinin kənd təsərrüfatı məhsullarını və ərzaq ehtiyatlarını qarət edir, bununla da yerli əhalinin mədəniyyət və incəsənətə diqqətini zəiflədirdilər. Səfəvilər dövrünün sonlarında Urmiyanın Əfşar xanlığının qurulması (Teymurilər, Səfəvilər, Əfşarilər və Qacarlar kimi digər dövlətlərlə yanaşı) təhlükəsizliyin təmin edilməsi və nəticədə regionda mədəniyyət və incəsənətin inkişafı üçün dönüş nöqtəsi oldu. Şeyx Übeydullahın rəhbərlik etdiyi kürd üsyanı zamanı Əbülhəsən Nəqqaşbaşı, Qərbi Azərbaycanda köçəri kürd tayfalarının üsyanının yatırılmasında topçu mühəndisi kimi iştirak etmişdir. Qacar şahı Nəsirəddin Şahın əmri ilə o, Urmiya və Qərbi Azərbaycanın möhkəmləndirilmiş qala sistemlərini təsvir edən 14 rəsm əsərini çəkmişdir. Onun ailəsi rəssamlıqda yüksək bacarığa malik idi: babası Allahverdi rəssam, atasının əmisi Əli-Əşrəf isə Urmiya və Azərbaycanın tanınmış rəssamlarından biri idi. Əbülhəsən Nəqqaşbaşının babası Allahverdi, Əfşar Qasım tayfasına mənsub idi və Təbrizdə Abbas Mirzənin saray rəssamı olmuşdur.****************** Urmiye şehri halkı, Azerbaycan'ın en önemli şehirlerinden biri olarak kültürel, sanatsal ve mimari eserlerin yaratılmasında büyük rol oynamıştır. Şehrin stratejik konumu ve sulak otlaklara yakınlığı nedeniyle Urmiye ve genel olarak Batı Azerbaycan bölgesi, dağlık göçebe aşiretlerin hedefi haline gelmiştir. Bu aşiretler, her yıl düzenli veya düzensiz bir şekilde Urmiye Ovası'ndaki şehir ve köylere baskınlar düzenleyerek tarım ürünlerini ve yiyecek stoklarını yağmalamış, bu da yerel halkın kültür ve sanata olan ilgisini zayıflatmıştır. Safevi döneminin sonlarında Urmiye Afşar Hanlığı'nın kurulması (Timurlular, Safeviler, Afşariler ve Kaçarlar gibi diğer devletlerle birlikte), bölgede güvenliğin sağlanması ve dolayısıyla kültür ve sanatın gelişimi açısından bir dönüm noktası olmuştur. Şeyh Ubeydullah liderliğindeki Kürt isyanı sırasında Ebülhasen Nakkaşbaşı, Batı Azerbaycan'daki göçebe Kürt aşiretlerinin isyanının bastırılmasında topçu mühendisi olarak görev almıştır. Kaçar Şahı Naserüddin Şah'ın emriyle, Urmiye ve Batı Azerbaycan'ın tahkimat sistemlerini betimleyen 14 tablo çizmiştir. Ailesi resim sanatında oldukça yetenekliydi: dedesi Allahverdi bir ressam, babasının amcası Ali-Eşref ise Urmiye ve Azerbaycan'ın ünlü ressamlarından biriydi. Ebülhasen Nakkaşbaşı'nın dedesi Allahverdi, Afşar Kasımlu kabilesindendi ve Tebriz'de Abbas Mirza'nın saray ressamıydı. مردمان شهر اورمیه بعنوان یکی از مهمترین شهرهای آذربایجان نقش فراوانی در خلق آثار فرهنگی، هنری و معماری دارند. به سبب موقعیت استراتژیک این شهر و همجواری با مراتع پرآب و علف، این شهر و کلا غرب آذربایجان همواره محل طمع عشایر رمه گردان کوهستان بوده و هر سال بصورت منظم و نامنظم با یورش به شهر و روستاهای واقع در دشت اورمیه علاوه بر غارت محصولات کشاورزی و غذایی اهالی، باعث رکود توجه اهالی به فرهنگ و هنر عمومی می شدند. تاسیس حکومت خاننشین افشار اورمی از اواخر صفویه همچون تاسیس سایر دولتها مانند تیموری، صفوی، افشاری و قاجاری، نقطه عطفی در استقرار امنیت و به تبع آن رشد فرهنگ و هنر منطقه شد. با طغیان اکراد به رهبری شیخ عبیدالله، ابوالحسن نقاشباشی بعنوان مهندس توپخانه در سرکوب طغیان اکراد عشایر در غرب آذربایجان شرکت داشت و بنا به دستور ناصرالدینشاه قاجار تابلوهای 14 گانه از استحکامات اورمیه و کلا غرب آذربایجان را نقاشی و ترسیم نمود. خانواده وی در نقاشی چیرهدست بودند و جدش الهوئردی نقاش و عموی پدرش به نام علیاشرف نقاش از نقاشان بنام اورمیه و آذربایجان بودند. جد ابوالحسن نقاشباشی، الهوئردی از خاندان افشار قاسملو ، از نقاشان دربار عباس‌میرزا در تبریز بود.

https://www.azerturkhistory.ir/article_217631_220a3c7c4011c82cf1b29c85454b6060.pdf