دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 The Relations of the Ottoman Committee of Union and Progress Operating in the Triangle of Baku, Tabriz, Istanbul and the Azerbaijani Constitutional Revolution (1905-1909) مناسبات جمعیت اتحاد و ترقی عثمانی با انقلاب مشروطیت آذربایجان ( 1909 ـ 1905 ) در مثلث باکو، تبریز، استانبول**** باکى، تبریز، استانبول اؤچ گنینده فعالیت ائدن عثمانلى اتحاد و ترقى جمعیتى و آذربایجان مشروطیت انقلابى ( 1909-1905) 1 20 247310 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article From the beginning of the twentieth century, with the occurrence of deep political, social, and civil upheavals in the political poles of the Middle East, the destinies of the peoples living in this geography began to change. The cries of these peoples, rising in the flow of new thoughts, began to circulate from nation to nation like a chain, and the melodies of freedom began to leap from one people to another. The freedom movement that took place in Russia starting from 1905 is considered the beginning of this freedom movement. This freedom movement, which later spread to the Qajars and Ottomans, moved in the direction of limiting the unlimited powers of the ruling authority and ensuring the participation of the people in governing the country. Because Azerbaijan was a neighbor to Russia and the Ottoman Empire, it did not remain aloof from these political and social upheavals. The Baku, Tiflis, and southern elite and merchant class, who were in close contact with the Ottomans, gradually brought the ideas of the Russian Socialists and the Ottoman Committee of Union and Progress (Turkists) to the Azerbaijanis. In this article, we will discuss the influence of the Ottoman Committee of Union and Progress on the Azerbaijani Constitutional Movement. از آغاز قرن بیستم، با وقوع تحولات عمیق سیاسی، اجتماعی و مدنی در قطب‌های سیاسی خاورمیانه، سرنوشت مردمان ساکن در این جغرافیا نیز دستخوش تغییر شد. فریادهای این ملت‌ها که در جریان افکار نوین برمی‌خاست، چون زنجیری از مردمی به مردم دیگر می رسد و نغمه‌های آزادی از ملتی به ملتی دیگر جهیدن گرفت. جنبش آزادی‌خواهی که از سال ۱۹۰۵ به بعد در روسیه روی داد، سرآغاز این حرکت آزادی‌خواهانه محسوب می‌شود. این جنبش آزادی‌خواهانه که بعدها به قاجار و عثمانی سرایت کرد، در جهت محدود ساختن قدرت‌های بی‌حد و حصر حاکمان و حرکت در مسیر مشارکت مردم در اداره کشور گام برداشت. آذربایجان نیز به دلیل همسایگی با روسیه و عثمانی، از این تلاطم‌های سیاسی و اجتماعی دور نماند. طبقه نخبه و بازرگان باکو، تفلیس و جنوب که با عثمانی ارتباط نزدیک داشتند، به تدریج اندیشه‌های سوسیالیستی روسیه و تفکر اتحاد و ترقی (ترک‌گرایان) عثمانی را به آذربایجانی‌ها منتقل کردند. در این مقاله، تأثیر فرقه اتحاد و ترقی عثمانی بر جنبش مشروطه آذربایجان مورد بحث قرار می‌گیرد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247310_a598565886fc2378588c5e2cb557a6bd.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 Azari in the Mirror of Yahya Zaka's Narratives: A Critical Analysis of Field Reports and Historical Citations آذری در آیینۀ روایتهای یحیی ذکاء: تحلیلی انتقادی از گزارشهای میدانی و استنادهای تاریخی 21 45 247312 FA علی بابازاده ایگدیر دبیر بازنشستۀ آموزش و پرورش Journal Article Yahya Zoka was a writer, archaeologist, and art historian of Iran. Since his youth and student days, he was interested in the hypothesis of the Kasravi Azeri language, and he undertook some research on this topic, and he published the results of his research and findings in numerous articles. Nine of these articles by Yahya Zoka were published in 1990 by the Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation under the title “Essays on the Language of the Azerbaijani People.” In this article, three examples of Yahya Zoka’s articles, titled “Two Newly Discovered Azeri Ghazals,” “Kreingan Dialect,” and “Gelin-Qiyeh or Harzandi Dialect,” are reviewed and criticized. The article “Two Newly Discovered Azeri Ghazals” is related to the publication of a poetry collection named Badr Shirvani (845-789 AH). This collection was printed and published by Abolfazl Hashem-oghly Rahimov in the publications of the Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Azerbaijan Socialist Republic. In that divan, there are two ghazals and a mulamme, which were composed in a special dialect. Zoka has considered these two ghazals to be related to the Azeri language and has attempted to introduce it. The “Essay on the Keringan Dialect” is the result of Yahya Zokaa's research during her stay of several months in the border areas of Iran along the Aras River in 1949. During this time, she collected notes on the Tati language of the “Keringan” people from the villages of the Qara-Dagh region of East Azerbaijan and published them in Tehran in 1953. “The Dialect of Gelin Qiyeh or Harzandi” is the title of an article written by the author about the language of the people of Gelin Qiyeh village in Marand province. This article is based on information collected by him during his visit to this village in 1954. It contains five sections: “Dictionary”, “A Few Grammatical Points About the Harzandi Dialect”, “Conjugation of Several Verbs”, “Translation of Several Proverbs into the Harzandi Dialect”, and “Text in the Harzandi Dialect” with its Persian translation. یحیی ذکاء نویسنده، باستانشناس و متخصّص تاریخ هنر ایران بود. او از دوران جوانی و دانشآموزی به فرضیۀ زبان آذری کسروی تمایل پیدا کرد و به برخی پژوهشها در این باره مبادرت ورزید و حاصل تحقیقات و دریافتهای خود را در مقالاتی متعدد به رشتۀ تحریر درآورد. نُه گفتار از این دسته مقالات یحیی ذکاء در سال 1379 از طرف بنیاد موقوفات دکترمحمود افشار با عنوان «جستارهایی در بارۀ زبان مردم آذربایجان» چاپ و منتشر شد. در این نوشتار سه نمونه از مقالات یحیی ذکاء با عنوانهای «دو غزل آذری تازه یافته»، «گویش کرینگان» و «گویش گلینقیه یا هرزندی» مورد بازخوانی و نقد قرار میگیرند. مقالۀ «دو غزل آذری تازه یافته» به چاپ دیوان شاعری به نام بدر شروانی (845 ـ 789 هـ . ق .) مربوط میگردد. این دیوان از سوی ابوالفضل هاشماوغلی رحیم‌اف در جزء انتشارات انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی آذربایجان چاپ و منتشر شدهاست. در آن دیوان دو غزل و یک ملمّع وجود دارد، که به گویشی مخصوص سروده شدهاند. ذکاء زبان این دو غزل را به زبان آذری مربوط دانسته و به معرّفی آن مبادرت ورزیدهاست. «مقالۀ گویش کرینگان» حاصل تحقیقات یحیی ذکاء در زمان اقامت چند ماهه در سال 1328 در نواحی مرزی ایران در کنار ارس میباشد. وی در این مدّت یادداشتهایی در بارۀ زبان تاتی مردم «کرینگان» از روستاهای منطقۀ قرهداغ آذربایجان شرقی جمعآوری کرده و آن را در سال 1332 در تهران به چاپ رسانید. «گویش گلینقیه یا هرزندی» عنوان مقالهای است، که نویسنده در بارۀ زبان مردم روستای گلینقیه از توابع مرند به نگارش درآورده است. این مقاله بر اساس اطلاعات جمعآوری شده از جانب وی در جریان سفر سال 1333 به این روستا تدوین شده و در آن مطالبی مشتمل بر پنج بخش «واژهنامه»، «چند نکتۀ دستوری در بارۀ گویش هرزندی»، «صرف چند فعل»، «ترجمۀ چند مثل به گویش هرزندی» و «متنی به گویش هرزندی» با ترجمۀ فارسی آن آمده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247312_ab68a10c47947a4a4e4497cf78445fb4.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 21 Azar – A Date That Stood the Test of Time 21 Azər – zamanın sınağıdan çıxmış tarix **** آذر21 .تاریخی که از آزمون زمان سربلند بیرون آمد 46 62 247313 FA سولماز روستم اووا توحیدی پروفسور، دکترای تاریخ، آکادمی علوم آذربایجان Journal Article In this article, the author addresses the movements of the people of Azerbaijan on 21 Azar, which led to the establishment of a government with limited authority within the country of Iran. The interest in this movement and the vast diversity of perspectives and opinions arising from this interest remain vibrant and dynamic. The historiography of the 21 Azar movement, which is being enriched today with new research, is the best testament to this claim. Rejecting the notion that this movement was artificial, the author argues that while not denying the foreign role (in this case, the Soviet government) in the 21 Azar movement to varying degrees, another point must also be considered: the movement promoted by the Soviet government – the official bearer of communist ideology – in Azerbaijan was directed precisely towards a national-democratic orientation. The author's studies show that there is no suspicious aspect in the record of the migrants to Azerbaijan beyond the Aras River. در این مقاله نویسنده ضمن پرداختن به حرکات 21 اذر آذربایجانی ها که منجر به تاسیس یک حکومت با اختیارات محدود در داخل کشور ایران شد می پردازد. علاقه به این جنبش و تنوع بسیار زیاد دیدگاه‌ها و نظراتی که از این علاقه ناشی می‌شود، همچنان زنده و پویاست. تاریخ‌نگاری جنبش ۲۱ آذر که امروز نیز با پژوهش‌های جدید غنی‌تر می‌شود، بهترین گواه این مدعاست.وی با رد مصنوعی بودن این جنبش معتقد است بدون انکار نقش خارجی (در این مورد دولت شوروی) در جنبش ۲۱ آذر به درجات مختلف، باید به نکته دیگری نیز توجه کردد که جنبشی که توسط دولت شوروی – حامل رسمی ایدئولوژی کمونیستی – در آذربایجان ترویج می‌شد، دقیقاً به سمت جهت ملی-دموکراتیک هدایت شد. مطالعات نویسنده نشان می دهد در کارنامه مهاجران به آذربایجان آنسوی ارس هیچ نکته مشکوکی وجود ندارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247313_1adebb8b6a76b490dde084c2a568ee07.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 TRADİTİONAL TURKİC EPİC HEROS AND HZ.ALİ Ənənəvi Türk Dastan Qəhrəmanları və Həzrəti Əli قهرمانان حماسی سنتی ترک و حضرت علی 63 87 247314 FA آی نور غضنفر قیزی دانشگاه خزر Journal Article The subject of Turkic hero image of Hz.Ali is not been reserached in folklore. Generally Hz.Ali compared with the |Turkic heros of Dede Korkut, Oğuz Kağan, Manas and sometimes with Koroghlu and etc in folkloric texts. Hero form a wholeness with yell, power, angry moods, miracles, horse and sword. Despite the texts about Hz.Ali it could be processed in many sides, were researched only from the side of imamate. The task of state to analyze some of the texts about Hz.Ali, and making a comparison, based on the turkic heroic epos tradition, to show that, Hz.Ali described in the folkloric texts not as imam but like Turkic epic hero. In this way the state will change the perspective to accept Hz Ali not only imam, but also as a hero of turkic epos. We used search scanning and comparison method in the article.In this way we had the chance to access many texts. While writing the article we based not only the texts collected form Azerbaijan, also based on the battletexts (cenkname) collected from Trukey. Generally we applied the batlle texts about Hz.Ali, scinetific articles also. حوزه فولکلور (halkbilim) در مورد تصویر حضرت علی به عنوان قهرمان حماسی ترک در متون، خیلی کم بررسی شده است. در متون فولکلوریک، حضرت علی معمولاً با ویژگی‌های قهرمانان حماسی ترک مانند دده قورقود، اوغوز خان، ماناس و گاهی هم کوراوغلو توصیف می‌شود. قهرمان ما با فریادهای جنگجویانه‌اش ، قدرت بدنی، حالات عصبی و خشمگین، کرامات و معجزات، اسب و شمشیرش یک کل واحد را تشکیل می‌دهد. این متون از جنبه‌های بسیاری قابل بررسی هستند، اما حضرت علی به عنوان تیپ قهرمان حماسی مورد تحقیق قرار نگرفته است. سعی ما در این مقاله این است که بخشی از متون مربوط به حضرت علی را بررسی کند، با تکیه بر سنت قهرمانی حماسی ترک و مقایسه با آن، نشان دهد که در متون فولکلوریک، حضرت علی نه به عنوان امام، بلکه بیشتر شبیه به یک قهرمان حماسی ترک توصیف شده است. این کار باعث می‌شود دیدگاه به حضرت علی تغییر کند و هم به عنوان امام و هم به عنوان قهرمان حماسی ترک دیده شود. Xalqşünaslıqda Həzrəti Əlinin mətnlərdə türk dastan qəhrəmanı obrazı mövzusu çox işlənilməmişdir. Xalqşünaslıq mətnlərində Həzrəti Əli adətən Dədə Qorqud, Oğuz Xaqan, Manas, bəzən də Koroğlu və s. kimi türk dastan qəhrəmanlarının xüsusiyyətləri ilə təsvir edilməkdədir. Qəhrəmanımızın nərə çəkməsi, gücü, əsəbi halları, kəramətləri, atı və qılıncı ilə bir bütöv təşkil etməkdədir. Bir çox cəhətdən işlənilməsi mümkün olan bu mətnlərdə Həzrəti Əli dastan qəhrəmanı tipi olaraq araşdırılmamışdır. Məqaləmizin vəzifəsi Həzrəti Əli haqqındakı mətnlərin bir qismini incələmək, türk dastan qəhrəmanlığı ənənəsini əsas götürərək müqayisə aparıb Həzrəti Əlinin xalqşünaslıq mətnlərində imam kimi deyil, daha çox türk dastan qəhrəmanı kimi təsvir edildiyini göstərməkdir. Bu sayədə məqaləmiz Həzrəti Əliyə baxış bucağını dəyişdirərək ona həm də türk dastan qəhrəmanı kimi baxılmasını təmin edəcəkdir. Məqaləni yazarkən axtarış-tarama və müqayisə metodlarından istifadə etdik. Bu sayədə bir çox mətnə çatmaq şansı əldə edə bildik. Məqaləmizi yazarkən yalnız Azərbaycandan toplanmış mətnləri deyil, Türkiyədən toplanmış cəngnamələri də əsas götürdük. Lakin düzgün müqayisə apara bilmək üçün türk dastanlarına, Həzrəti Əli haqqında yazılmış cəngnamələrə, elmi məqalələrə də müraciət etdik.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247314_00269fa0f9875bef358be7c4484b89a5.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 THE SCREEN WRITER'S HOMELAND LOVE وطن پرستی سناریونویس 88 97 247316 FA عباسعلی احمداوغلو مؤسس آموزشگاه زبانهای خارجی سهند، خوی، ایران Journal Article This essay analyzes Atabay, a groundbreaking film in Iranian cinema created by Hadi Hejazifar, an Azerbaijani screenwriter and actor from Khoy. Through the story of Atabay and his nephew Aydın, the film explores themes of homeland, identity, linguistic oppression, generational trauma, and the illusion of love. The narrative highlights the sociocultural struggles of Azerbaijani Turks, including discrimination, loss of cultural heritage, and the drying of Lake Urmia. Symbolic elements—such as Atabay chasing an empty plastic bag “up and down the hills to no avail” and the repeated mispronunciation of “Aydın”—underscore the film’s critique of cultural alienation. The essay further examines the film’s cinematography, use of Azerbaijani architecture and folklore, and its portrayal of paradoxes within modern Azerbaijani identity. Ultimately, it argues that Atabay is a post‑modern realist work rooted in national consciousness, reflecting both the beauty and the tragedy of a homeland under pressure. این نوشتار به تحلیل فیلم پیشگامانهٔ «آتابای» می‌پردازد؛ اثری از هادی حجازی‌فر، فیلم‌نامه‌نویس و بازیگر آذربایجانی اهل خوی. داستان آتابای و خواهرزاده‌اش، آیدین، بستری است برای بررسی مفاهیمی چون وطن، هویت ملی، تبعیض زبانی، زخم‌های نسل‌ها و سراب عشق. فیلم چالش‌های اجتماعی و فرهنگی ترک‌های آذربایجان را بازتاب می‌دهد؛ از جمله تبعیض، از دست‌رفتن میراث فرهنگی و فاجعهٔ خشک‌شدن دریاچهٔ ارومیه. نمادهایی مانند تعقیب کیسهٔ پلاستیکی توسط آتابای که «باد آن را تا آسمان می‌برد» و تلفظ نادرست نام «آیدین» نشان‌دهندهٔ بیگانگی فرهنگی هستند. این مقاله همچنین به فیلم‌برداری، معماری و فولکلور آذربایجانی در فیلم و پارادوکس‌های هویتی شخصیت‌ها می‌پردازد. در نهایت، «آتابای» به‌عنوان اثری پست‌مدرن و واقع‌گرا معرفی می‌شود که از دلِ اندیشهٔ هویت ملی برآمده و زیبایی و تراژدی وطن را هم‌زمان به تصویر می‌کشد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247316_2d888de32def27ca18e90344208ed243.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 THE BACKGROUND OF TURCOLOGİCAL CONGRESS TÜRKOLOJİ QURULTAY: TƏRƏNNÜMÜN ARXA PLANI پشت صحنه قورولتای ترکشناسی باکو 98 137 247319 FA علی شامیل آکادمی علوم آذربایجان Journal Article It has been one hundred years since the First Turcological Congress was held in Baku, from February 26 to March 6, 1926. Both during the days of the congress and in the following years, hundreds of articles and dozens of books on the topic were published not only in Azerbaijan but also in the former Soviet Union, Turkey, Iran, and other countries. The congress was widely discussed on radio and television, highlighting the care and attention given to the cultural development of Turkic peoples. As they say, in articles, programs, and studies, the visible aspects of the congress were brought to the forefront. The members of the First Turcological Congress were accused of nationalism and anti-Soviet propaganda, labeled as "enemies of the people," and executed in 1937, which led to the true nature of the events remaining in obscurity. After the collapse of the Soviet Union, some previously secret archives were opened, and researchers have tried to uncover the true objectives of the colonial authorities. Some of the new-generation researchers have suggested that the Soviet secret services facilitated the organization of the First Turcological Congress in order to identify nationalist and patriotic individuals and eliminate them. By carefully examining the history of the past 200 years, it becomes clear that the First Turcological Congress was not held solely to eliminate the intellectuals of the Turkic peoples. This congress was part of the assimilation policy of the Russian colonizers. During the Tsarist era, secret and subtle measures were implemented to Christianize and assimilate the peoples under Russian rule. Since the Soviet Union was based on an atheistic ideology and had promised to liberate the peoples who were under Tsarist rule, it changed the form of the assimilation policy. After dividing these people into small groups, it planned to erase their language, culture, and history and to Russify them. Documents from the archives of the Azerbaijan Communist Party and the Azerbaijan National Security Service show that arrests began two days after the congress, as there were sufficient KGB agents and informants present. The first people arrested were not the scientists and politicians who had participated in the congress, but members of the technical staff. Thus, on March 8, the scientific secretary of the congress, Ali Yusifzada-one of the young people sent abroad by the Azerbaijan Democratic Republic to study at the École Nationale d’Administration in France and who had returned to the country—was interrogated, along with Ahmed Hajinski and Dadash Hasanov. They were questioned for nearly three months. The investigators were mostly interested in conversations that took place outside the congress and in the people who participated in them. Repression and pressure began against those whose names were mentioned during the initial investigation, and by 1937, many of them living in the Soviet Union had been executed. یکصد سال از برگزاری نخستین قورولتای ترک‌شناسی می‌گذرد که از ۲۶ فوریه تا ۶ مارس ۱۹۲۶ در باکو برگزار شد. در طول روزهای برگزاری قورولتای و نیز در سال‌های پس از آن، نه تنها در جمهوری آذربایجان، بلکه در اتحاد جماهیر شوروی سابق، ترکیه، ایران و سایر کشورها صدها مقاله و ده‌ها کتاب در این زمینه به چاپ رسیده است. در رادیو و تلویزیون بسیار سخن گفته شده و توجه و عنایت به توسعه فرهنگی اقوام ترک مورد ستایش قرار گرفته است. به‌اصطلاح، در نوشته‌ها، برنامه‌ها و پژوهش‌ها، وجوه آشکار و نمایان قورولتای برجسته شده است. اعدام نمایندگان نخستین قورولتای ترک‌شناسی در سال ۱۹۳۷ با اتهام‌های ملی‌گرایی و تبلیغات ضدشوروی و نامیدن آنان به عنوان «دشمن خلق»، باعث شد که ماهیت واقعی وقایع در تاریکی بماند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بخشی از اسنادی که در آرشیوها به صورت محرمانه نگهداری می‌شد، از حالت «محرمانه» خارج شد و پژوهشگرانی که از این فرصت بهره بردند، کوشیدند اهداف واقعی دولت‌های استعماری را در برگزاری قورولتای آشکار سازند. در میان بخشی از پژوهشگران نسل جدید، این نظر شکل گرفته است که دستگاه‌های امنیتی شوروی برای شناسایی و حذف افراد ملی‌گرا و میهن‌پرست، زمینه‌سازی برگزاری نخستین قورولتای ترک‌شناسی را فراهم کرده‌اند. با دقت در تاریخ دویست سال اخیر، روشن می‌شود که قورولتای ترک‌شناسی صرفاً برای نابودی روشنفکران اقوام ترک برگزار نشده بود. این قورولتای بخشی از سیاست همسان‌سازی (ذوب‌سازی) استعمارگران روسیه بوده است. روسیه تزاری برای مسیحی‌سازی و همسان‌سازی مردمان تحت سلطه خود، سیاستی پنهان و نرم را دنبال می‌کرد. شوروی‌ها سیاست ذوب‌سازی مردمان تحت سلطه دولت تزاری را در پوشش بین‌الملل‌گرایی ادامه دادند. اگرچه وعده می‌داد که ملت‌ها را از اسارت نجات خواهد داد، اما در عمل شکل سیاست ذوب‌سازی استعمارگر را تغییر داد. او پس از تکه‌تکه کردن ملت‌ها به گروه‌های کوچک، برنامه‌ریزی کرد تا زبان، فرهنگ و تاریخ آنان را به فراموشی سپرده و روسی‌سازی کند. اسناد موجود در آرشیو حزب کمونیست آذربایجان و سرویس امنیت ملی جمهوری آذربایجان نشان داد که به دلیل وجود مأموران - خبرچین‌های کافی کمیته امنیت دولتی (KGB) در قورولتای، دستگیری‌ها دو روز پس از گردهمایی آغاز شد. نخستین بازداشت‌شدگان، دانشگاهیان و سیاستمدارانی نبودند که به عنوان نماینده در قورولتای شرکت کرده بودند، بلکه اعضای کادر فنی بودند. به‌طوری که در ۸ مارس، علی یوسف‌زاده، دبیر علمی کمیته سازماندهی قورولتای و یکی از جوانانی که جمهوری آذربایجان برای تحصیل به خارج از کشور فرستاده بود - که در مدرسه عالی علوم سیاسی فرانسه تحصیل کرده و به وطن بازگشته بود - دستگیر شد و در ۱۱ مارس، احمد حاجین‌سکی و داداش حسن‌اف، رهبران حزب مساوات که به صورت مخفیانه فعالیت می‌کرد، دستگیر شدند. بازداشت‌شدگان نزدیک به سه ماه بازجویی شدند و اطلاعاتی درباره اینکه فهرست دعوت‌شدگان به قورولتای توسط چه کسانی تهیه شده، گفتگوهای خارج از گردهمایی و اطلاعاتی درباره نمایندگان و شرکت‌کنندگان به دست آمد. کسانی که در بازجویی اولیه نامشان ذکر شد، به شدت مجازات شدند و از اطلاعات به‌دست‌آمده از آنان استفاده گردید و در سال ۱۹۳۷ بسیاری از نمایندگان و شرکت‌کنندگان قورولتای ساکن در اتحاد جماهیر شوروی نابود شدند. 1926-cı ilin fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultaydan yüz il ötür. İstər qurultay günlərində, istərsə də sonrakı illərdə yalnız Azərbaycanda deyil, keçmiş Sovetlər Birliyində, Türkiyədə, İranda və başqa ölkələrdə mövzu ilə bağlı yüzlərlə məqalə, onlarca kitab çap olunmuşdur. Radio və televiziyada çox danışılmış, Türk xalqlarının mədəni inkişafına göstərilən qayğı və diqqət tərənnüm olunmuşdur. Necə deyərlər, yazılarda, verilişlərdə, araşdırmalarda qurultayın görünən tərəfləri qabardılmışdır. Birinci Türkoloji Qurultayın nümayəndələrinin 1937-ci ildə millətçilikdə, antisovet təbliğatında suçlanaraq “xalq düşməni” adlandırılıb güllələnməsi hadisələrin əsl mahiyyətinin qaranlıqda qalmasına səbəb olmuşdur. Sovetlər Birliyinin çöküşündən sonra arxivlərdə gizli saxlanılan sənədlərin bir qisminin üzərindəki “məxfi”lik götürülmüş, bundan yararlanan araşdırıcılar qurultayın keçirilməsində müstəmləkəçi dövlətlərin əsl məqsədlərini ortaya qoymağa çalışmışlar. Yeni nəsil araşdırıcılarının bir qismində belə bir fikir yaranmışdır ki, Sovet xüsusi xidmət orqanları millətçi, vətənpərvər insanları müəyyənləşdirmək və onları aradan götürmək üçün Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsinə şərait yaradıb. Son 200 ilin tarixini diqqətlə göz önünə sərdikdə aydın olur ki, Türkoloji Qurultay sadəcə Türk xalqlarının aydınlarını məhv etmək üçün keçirilməmişdi. Bu qurultay Rusiya müstəmləkəçilərinin assimilə (əritmə) siyasətinin bir parçası olmuşdur. Çar Rusiyası əsarətdə saxladığı xalqları xristianlaşdırmaq, assimilə etmək üçün gizli və yumşaq siyasət yeridirdi. Sovetlər çar hökumətinin əsarət altında saxladığı xalqları əritmək siyasətini beynəlmiləlçilik adı altında davam etdirdi. Xalqları əsarətdən xilas edəcəyini vəd etsə də əməldə müstəmləkəçinin əritmə siyasətinin formasını dəyişdi. O, xalqları kiçik qruplara parçaladıqdan sonra, onların dilini, mədəniyyətini, tarixini unutdurub ruslaşdırmağı planlaşdırdı. Azərbaycan Kommunist Partiyasının və Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin arxivindəki sənədlər onu göstərdi ki, qurultayda KQB-nin yetərincə agenti - informatoru olduğuna görə toplantıdan iki gün sonra həbslər başlanmışdır. İlk həbs edilənlər qurultayda nümayəndə kimi iştirak etmiş elm adamları və siyasətçilər deyil, texniki heyətin üzvləri olub. Belə ki, martın 8-də qurultayın Təşkilat Komitəsinin elmi katibi, Azərbaycan Cümhuriyyətinin xarici ölkələrə təhsil almağa göndərdiyi gənclərdən biri - Fransadakı Ali Siyasi Məktəbdə təhsil alıb vətənə dönmüş Əli Yusifzadə idisə, martın 11-də həbs edilən gizli fəaliyyət göstərən Müsavat Partiyasının rəhbərləri Əhməd Hacınski və Dadaş Həsənov idi. Həbs edilənlər üç aya yaxın dindirilərək, qurultaya dəvət edilənlərin siyahısının kimlər tərəfindən hazırlanması, toplantıdan kənarda gedən söhbətlər, nümayəndələr və iştirakçılar haqqında məlumat əldə edilmişdir. İlk istintaqda adı çəkilənlər sərt cəzalandırılmış, onlardan əldə edilən bilgilərdən istifadə edilmiş, 1937-ci ildə Sovetlər Birliyində yaşayan qurultay nümayəndələri və iştirakçılarının çoxu məhv edilmişdir.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247319_0d22173dcae1b74942df42bda897a538.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 A Look at the Turkish Poetry of Urmia اورمونون تورکجه شعرینه بیر باخیش****** نگاهی به شعر ترکی اورمیه 138 155 247322 FA بهرام اسدی بازنشسته آموزش و پرورش Journal Article Urmia holds an important and prominent place in the history and literature of Azerbaijan. The tumultuous and sometimes bloody history of this region has been unable to erase its rich literary heritage. Urmia was one of the important centers of Sufism and mysticism, and scholars and poets such as Husam al-Din Chalabi emerged from this region. The poetry literature of Urmia can be divided into three main sections: Ancient Poets: The remaining works from this period are scarce, and some of them are in Arabic. Poets of Divan Literature: These poets composed poems in the classical style (Qasida, Ghazal, Rubai, etc.) and compiled divans (collections of poetry). Qoshma Poets (Ashug Literature): This is the most important and dynamic branch of Urmia's poetry. Urmia's qoshmas typically consist of four stanzas and are performed in gatherings of music and recitation. This literature is the richest oral heritage of the region, preserved orally and transmitted from generation to generation, and has been documented in the recent century, although many works still remain uncollected. In the contemporary era, poets of Urmia are primarily active in two forms: syllabic poetry (Ashug) and classical metrical poetry (Aruz). There are also experiments in modern poetry forms, but this area has not yet matured or achieved a distinct position. اورمیه جایگاه مهم و برجسته‌ای در تاریخ و ادبیات آذربایجان دارد. تاریخ پرتلاطم و گاه خونین این منطقه، نتوانسته است میراث غنی ادبی آن را محو کند. ارومیه یکی از کانون‌های مهم تصوف و عرفان بود و عالمان و شاعرانی همچون حسام‌الدین چلبی از این منطقه برخاسته‌اند. ادبیات شعر اورمیه را می‌توان به سه بخش کلی تقسیم کرد: ۱. شاعران کهن: آثار باقی‌مانده از این دوره کم است و بخشی از آن به زبان عربی است. ۲. شاعران دیوان‌ساز: این شاعران به سبک کلاسیک (قصیده، غزل، رباعی و...) شعر سروده و دیوان تدوین کرده‌اند. ۳. شاعران قوشماسرا (ادبیات عاشیقی): این بخش، مهم‌ترین و پویاترین شاخه شعر ارومیه است. قوشماهای ارومیه معمولاً چهار بند دارد و در محافل ساز و سخن اجرا می‌شود. این ادبیات، غنی‌ترین میراث شفاهی منطقه است که سینه‌به‌سینه و دهان‌به‌دهان حفظ شده و در قرن اخیر مکتوب گردیده است، هرچند بسیاری از آثار هنوز جمع‌آوری نشده‌اند. در دوران معاصر، شاعران ارومیه عمدتاً در دو قالب فعال‌اند: شعر هجایی (عاشیقی)، شعر کلاسیک عروضی همچنین تجربه‌هایی در قالب‌های شعر نو نیز وجود دارد، اما این حوزه هنوز به پختگی و جایگاه مشخصی نرسیده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247322_945ef737ed60c0b7b2d475b7d90e46bc.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 Forced Journey مسافرت اجباری 156 172 247325 FA بهزاد تمدن مهندس آرشیتکت Journal Article The First World War and the resulting calamities had such a profound impact on Azerbaijan, especially West Azerbaijan, that it is referred to in public memory as the "Jilloluq" (The Time of Flight). Following the Jilloluq, the southern regions of West Azerbaijan, from Salmas and Urmia to Saujbulagh (Mahabad), Saqqez, and Baneh, were occupied by the Kurds of Simko. One of the individuals who managed to document the events of this period through his own writing was Mohammad Tamaddon, a native of Urmia. His "Forced Journey" is an account of the oppression and crimes perpetrated by Simko's Kurds against him and the peace-loving people of Urmia and Azerbaijan. After the threat from the Kurds was repelled from Urmia, Mohammad Tamaddon returned to his city and vividly depicts the plundered state of the city. جنگ جهانی اول و فجایع ناشی از آن بقدری در آذربایجان خصوصا در غرب آذربایجان بازتاب دارد که در افکار عمومی مردم بعنوان جیلولوق نامیده می شود. پس از جیلولوق، مناطق جنوبی غرب آذربایجان از سلماس و اورمیه گرفته تا ساوجبلاغ ( مهاباد) ، سقز و بانه به تصرف اکراد سیمیتقو در آمد. یکی از افرادی که توانست حوادث این دوران را به قلم خود شرح دهد محمد تمدن از اهالی اورمیه می باشد. مسافرت اجباری وی شرحی است از ظلم و جنایاتی که اکراد سیمیتقو در حق ایشان و اهالی صلح دوست اورمیه و آذربایجان اعمال می کردند. محمد تمدن پس از دفع شر اکراد از اورمیه به شهر خود بازگشته و اوضاع غارت شده شهر را به خوبی تصویر می نماید.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247325_6c2f140b973466a8746b1068b63e6e39.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 Azerbaijan is the Land of the Turks آذربایجان سرزمین ترکان است 173 217 247607 FA محمدرضا باغبان کریمی محقق تاریخ و فرهنگ آذربایجان Journal Article Ancient documents discovered in recent decades and examined by contemporary scholars all emphasize the settlement of Turks in Azerbaijan. The establishment of ancient civilizations such as the Hurrians, Gutians, Mannaeans, etc., are considered Proto-Turks, and the science of linguistics has established that these civilizations, along with the Sumerians and Elamites, are also considered Proto-Turks. Contrary to some false theorists, the people of Azerbaijan did not become Turkic-speaking with the arrival of the Seljuks; rather, civilizations of Turkic origin have always inhabited this land. The presence of peoples such as the Huns, Sabirs, Kipchaks, Avars, Bulgars, Khazars, Oghuz, etc., along with the governments and powers they established, laid the foundation of civilization from pre-Christian eras, and their language has remained stable and strong to this day. Through logical linguistic changes and developments in its historical process, it has transformed into the Azerbaijani Turkish language and became the standard literary language of the people of Azerbaijan in subsequent centuries, giving rise to a rich literature in this land. The historical depth and breadth of this literature originate from the long history of peoples and civilizations with the Turkish language in the land of love and fire - Azerbaijan. This article, albeit briefly, examines the presence of the peoples mentioned above and undertakes a library-based historical study of the process of formation of the Turkish language in Azerbaijan. اسناد باستانی که در دهه‌های اخیر کشف شده و مورد بررسی‌های دانسشمندان معاصر قرار گرفته است همگی بر استقرار ترکان در آذربایجان تأکید می‌کنند. استقرار مدنیت‌های باستانی مانند هورری‌، گوتتی، ماننا و... به عنوان پروتوترکان بشمار می‌آیند و علم زبان‌شناسی این امر را مسجل ساخته است که این مدنیت‌ها بعلاوه سومریان و عیلامیان نیز پروتوترک به شمار می‌آیند. برخلاف برخی از نظریه‌پردازان دروغین، مردم آذربایجان با آمدن سلجوقیان ترک‌زبان نشده‌اند بلکه همواره مدنیت‌های ترک‌منشأ در این سرزمین ساکن بوده‌اند. حضور اقوامی چون هون‌، سابیر، قپچاق، آوار، بلغار، خزر، اوغوز و... به همراه حکومتها و قدرتهایی که پدید آوردند از دوره‌های پیش از میلاد بنای تمدن گذاشته و زبانشان تا امروز پایدار و استوار باقی مانده و با تغییرات و تحولات منطقی زبان در روند تاریخی خود، به زبان تورکی آذربایجان تبدیل گشته است و در سده‌های بعدی زبان ادبی معیار مردم آذربایجان شده است و ادبیاتی غنی در این سرزمین پدید آمده است. عمق تاریخی و گستردگی این ادبیات نشأت گرفته از تاریخ طولانی اقوام و مدنیت‌هایی با زبان تورکی در دیار عشق و آتش -آذربایجان است. این مقاله، هرچند بطور گذرا، به بررسی حضور اقوامی که در بالا نامشان برده شد پرداخته و بررسی تاریخی روندشکل‌گیری زبان تورکی را در آذربایجان بصورت کتابخانه‌ای بر عهده دارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247607_84e4ff4d369b65f5a7c588cd1bbfe5a7.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 The Ojaq of Il-e Nafar-e Khamseh A Study of the Tamgha of the Il-e Nafar Tribe in the Context of Ancient Turkic Runic Script and Alphabet اٌوجاق ایلِ نَفَرِخَمسه: بررسی تمغای ایل نفر در بستر خط و الفبای رونیک ترکی باستان 218 341 247327 FA محمدباقر ستاری لارستان محمد پورمرادی آزاد Journal Article The Il-e Nafar tribe, residing in Fars province, is one of the Turkmen tribes with a rich historical background. Like other Oghuz Turkmens, it possesses its own specific symbol or tamgha, which has various applications. These applications include carving the tamgha on the tombstones of tribe members and branding it on livestock. This practice serves to distinguish the animals of the Il-e Nafar tribe from those of neighboring tribes and facilitates the identification and return of lost animals. This research, by reviewing the Ancient Turkic (Göktürk) Empire, the Yenisei inscriptions, the ancient Turkic runic script, the Orkhon Valley inscriptions, and the Orkhon alphabet, investigates the historical background of the Oghuz Turkmens and the Il-e Nafar tribe. Finally, it analyzes the similarities and correspondences between the tamghas of the Il-e Nafar tribe and ancient Turkic symbols. ایل نفر ساکن در استان فارس، یکی از ایلات ترکمان با پیشینه تاریخی غنی، همچون سایر ترکمانان اوغوز، دارای سمبل یا تمغای خاص خود است که کاربردهای متنوعی دارد. از جمله این کاربردها حکاکی تمغا روی سنگ ‌قبر افراد ایل و داغ‌کردن آن بر احشام است ، به منظور تمایز حیوانات ایل نفر از سایر ایلات همجوار و تسهیل در شناسایی و بازگرداندن حیوانات گمشده. این تحقیق با مروری بر امپراتوری ترکان باستان (گوگ تورک)، کتیبه‌های ینی سئی، خط رونیک ترکی باستان، کتیبه‌های دشت اورخون و حروف الفبای اورخون، به بررسی پیشینه تاریخی ترکمانان اوغوز و ایل نفر می‌پردازد و درنهایت شباهت‌ها و همخوانی‌های تمغاهای ایل نفر با نمادهای ترکی باستان را تحلیل می‌کند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247327_fc45713195014d56b4f035fc9a2476b4.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 TİMURİD- MAMLUK RELATİONS SYRİA EXPEDİTİON مناسبات تیموریان و ممالیک و لشکرکشی شام******** TİMURLU-MEMLÜK İLİŞKİLERİ ve SURİYE SEFERİ 334 356 247328 FA امینه دمیرباش محقق تاریخ- دانشگاه سلجوق ترکیه Journal Article Emir Timur, the founding ruler of the Timurid State, which influenced world history for more than a hundred years, is a great Turkish sovereign who has made a name for himself with his cultural activities as well as his political activities. Sitting on the Timurid throne for 36 years, Emir Timur expanded his borders with his large-scale expeditions and influenced many countries from Anatolia to Mongolia, from Iran to India. In 1400, the Syrian campaign was one of the most important campaigns of Emir Timur. It is seen that the hostile foreign policy of the Mamluk sultans against Amir Timur was effective in the realisation of the campaign. Amir Timur, who wanted to eliminate the Mamluk trouble before marching to the Ottoman capital, entered Syria with a large army and left behind a devastation with deep effects. The civilised cities such as Aleppo and Damascus, which were occupied by Emir Timur, could not return to their former glory for many years after the withdrawal of the Timurid army. In this sense, the traces left by the Timurid ruler in Syria were recorded by the sources of the period, and Emir Timur was established in the minds of the people of the region as a destructive and cruel ruler in general.The high cultural level of the Timurid ruler became public with the Syrian campaign, and Ibn Khaldūn, one of the great scholars of the period, recorded the intellectual accumulation of the ruler in his memoirs.The information provided by the author includes both the personality of Emir Timur and the Timurid occupation of Damascus. امیر تیمور، بنیانگذار دولت تیموری که برای بیش از یک قرن بر تاریخ جهان تأثیر گذاشت، خاقان بزرگ ترک است که علاوه بر فعالیت‌های سیاسی، به دلیل فعالیت‌های فرهنگی خود نیز زبانزد خاص و عام می‌باشد. امیر تیمور که به مدت ۳۶ سال بر تخت فرمانروایی تیموریان نشست، با لشکرکشی‌های گسترده‌اش مرزهای خود را وسعت بخشید و در عصر خود سرزمین‌های بسیاری از آناتولی تا مغولستان و از ایران تا هندوستان را تحت تأثیر قرار داد. لشکرکشی شام در سال ۱۴۰۰ میلادی نیز از جمله لشکرکشی‌های مهم امیر تیمور به شمار می‌رود. آن‌طور که از منابع استنباط می‌گردد، سیاست خارجی خصمانه سلاطین مملوک در قبال امیر تیمور در وقوع این لشکرکشی مؤثر بوده است. امیر تیمور که پیش از حرکت به سوی پایتخت عثمانی قصد دفع غائله مملوکان را داشت، با سپاهی عظیم وارد سرزمین شام شد و ویرانی‌ای به جا گذاشت که تأثیرات عمیقی در پی داشت. مراکز تمدنی چون شهرهای حلب و دمشق که مورد تهاجم تیمور قرار گرفتند، مدت‌ها پس از خروج سپاه تیموری نتوانستند به روزگار پیشین خود بازگردند. به این معنا، تآثیرات به جای مانده از فرمانروای تیموری در سرزمین شام در منابع آن دوره ثبت شده و امیر تیمور به طور کلی به عنوان فرمانروایی ویرانگر و ستمگر در اذهان مردم منطقه نقش بسته است. با لشکرکشی به شام، سطح بالای فرهنگ فرمانروای تیموری آشکار گشت و ابن خلدون، از دانشمندان بزرگ آن عصر، دانش والای این فرمانروا را در خاطرات خود ثبت نمود. اطلاعات ارائه شده توسط ابن خلدون، حاوی جزئیات مهمی درباره شخصیت امیر تیمور و نیز تصرف دمشق توسط تیموریان می‌باشد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247328_ec4f43e03d5c06a18f74584a27277379.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 10 2026 02 20 The Ayrumlu Tribe: Historical Roots, Tribal Structure, and Its Role in the History ایل آیرملو: ریشه های تاریخی، ساختار قبیله ای و نقش آن در تاریخ ترکان آذربایجان و ایران 357 375 247329 FA پرویز آیرملو انجمن فرهنگ و ادب آذربایجان Journal Article The Ayrumlu tribe, as a branch of the Oghuz Turkish tribes and related to the Rumlu tribe—one of the seven main Qizilbash tribes of the Safavids—is today dispersed across three countries: Iran, Turkey, and Azerbaijan. It has played a key role in the political and military developments of Azerbaijan and Iran. This article, adopting a historical-analytical approach and based on primary sources (such as Ottoman Tahrir Defters, Russian AKAK documents, and Persian texts like *Ahsan al-Tawarikh*) and secondary sources (works by Faruk Sümer, Fahrettin Kırzıoğlu, and others), examines the historical roots (migration from Anatolia to Azerbaijan after 1301 AD and the evolution of the name from Rumlu to Ayrumlu), tribal structure (a confederation of four clans: Dashlu, Akıncı, Aghsaqlo, and Shams al-Dinlu), culture and language (the Ayrum dialect as one of the recognized dialects of Azerbaijani Turkish in northwestern Azerbaijan), and their role during the Safavid (border-guarding in Chokhur-e Sa'd and border battles), Afsharid, and Qajar periods (establishment of the Shorayel Sultanate, conflicts with the Russians, migration after the Treaty of Turkmenchay, settlement in Somay and Margavar of Urmia, ethnic challenges, and their role in border security). Findings indicate that the Ayrumlu were not merely a subordinate tribal unit, but a driving force in consolidating the eastern borders of the Safavids and the northern borders of the Qajars, which led to the fading of a Rumlu-centric identity and the establishment of an independent Ayrumlu identity. This research emphasizes the importance of preserving the cultural heritage of this tribe and offers suggestions for future research. ایل آیرملو به عنوان شاخه ای از طوایف ترک اوغوز و مرتبط با ایل روملو یکی از هفت ایل اصلی قزلباش صفویه که امروزه در سه کشور ایران ترکیه و آذربایجان متفرق هستند ، نقش کلیدی در تحولات سیاسی نظامی آذربایجان و ایران ایفا کرده است. این مقاله با رویکرد تاریخی تحلیلی و بر اساس منابع اولیه) مانند دفاتر تحریر عثمانی اسناد AKAK روسی و متون ایرانی مانند احسن التواریخ ) و ثانویه آثار (فاروق سومر، فخر الدین کیرزی اوغلو و دیگران) به بررسی ریشه های تاریخی( مهاجرت از آناتولی به آذربایجان پس از ۱۳۰۱ م. و تحول نام از روملو به آیرملو)، ساختار قبیله ای (کنفدراسیون چهار اویماقی داشلو، آکنجی آقساقلو و شمس الدینلو)، فرهنگ و زبان گویش آیروم به عنوان یکی از گویش های شناخته شده ترکی آذربایجانی در شمال غربی آذربایجان و نقش در دوره های صفویه (مرزبانی در چخور سعد و نبردهای مرزی)، افشار و قاجار (تأسیس سلطان نشین شوراگول درگیری با روسها و کوچ پس از ترکمانچای ، اسکان در صومای مرگور اورمیه، چالشهای قومی و نقش در امنیت مرزی) می پردازد. یافته ها نشان می دهد که آیرملوها نه تنها یک واحد ایلی پیرو ، بلکه نیروی محرکه در تثبیت مرزهای شرقی صفویه و شمالی قاجار بوده اند که منجر به کمرنگ شدن هویت روملو-محور و تثبیت هویت مستقل آیرملو شد. این پژوهش بر اهمیت حفظ میراث فرهنگی این ایل تأکید دارد و پیشنهادهایی برای تحقیقات آینده ارائه میکند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247329_07635d7cccf4e679281aef05f2585044.pdf