دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 History of education and written language of Azerbaijani Turkish in Iranian Azerbaijan تاریخچه آموزش و زبان نوشتاری ترکی در آذربایجان 1 22 247472 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article The article reviews the history of the Turkish language and literature in Azerbaijan from the Khanates period to the end of Pahlavi rule. During the Safavid and Qajar eras, Turkish served as the language of the court, the army, and the general public. After World War I, Persian-centric nationalist movements gained ground. Key milestones include Rashidiyya's Turkish-medium schools, the Constitutional Revolution, and the autonomous government in South Azerbaijan in 1945. Under Reza Shah, forced Persianization led to the official ban on Turkish. Despite continued restrictions under Mohammad Reza Shah, literary efforts by poets like Shahriar and Sehend, and publications such as the Dede Qorqud epic, helped preserve the language. Following the 1979 revolution, relative cultural freedom emerged, yet Turkish still lacks official status in Iran's educational system. مقاله به پیشینه تاریخی زبان و ادبیات ترکی در آذربایجان از دوران خانات تا پایان حکومت پهلوی می‌پردازد. زبان ترکی در دوره‌هایی چون صفویه و قاجار، زبان دربار، ارتش و بخش بزرگی از مردم بود و شاعران برجسته‌ای به آن سرودند. با آغاز جنگ جهانی اول و ظهور جریان‌های فارس‌گرا، هویت ترکی به چالش کشیده شد. تأسیس مدارس ترکی توسط رشدیه، جنبش مشروطه و سپس حکومت خودمختار آذربایجان در سال ۱۳۲۴ از نقاط عطف این زبان هستند. با روی کار آمدن رضاشاه، سیاست فارسی‌سازی اجباری در مدارس و ادارات اجرا شد و زبان ترکی ممنوع گردید. پس از شهریور ۱۳۲۰ و سپس در دوران پهلوی دوم، اگرچه محدودیت‌ها ادامه یافت، اما فعالیت‌های ادبی و فرهنگی چون سرودن اشعار ترکی توسط شهریار و سهند، چاپ کتاب دده قورقود و تأسیس نشریاتی چون وارلیق، نشان‌دهنده تداوم هویت زبانی است. با وجود آزادی‌های نسبی پس از انقلاب اسلامی، هنوز آموزش رسمی زبان ترکی در مدارس ایران وجود ندارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247472_5222cea7806280f128af7140c6ce4a3a.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 Etymology of "Sulduz" and "Naqadeh" وجه تسمیه سولدوز و نقده 23 346 247473 FA فرهاد جوادی یکان سعدی زبانشناسی و محقق فولکلور آذربایجان Journal Article This article examines the etymology and naming origins of two significant toponyms in West Azerbaijan: Sulduz and Naqadeh. Employing an interdisciplinary approach—drawing upon mythology, historical linguistics, ancient astronomy, and ethnography—the author critiques the popular and folkloric interpretations of these names and traces their older roots to the mythological and cosmological layers of Proto-Turkic peoples. In the first section, the name "Sulduz" is analyzed not as meaning "watery plain" (Sulu Düz), but rather as a mythological compound of the components "Su/Şu" (light, radiance, water-deity) and "Ulduz/Duz" (star, cosmic origin). The author associates it with the concept of the "Shepherd's Star" or "Water Star" (Mercury) and emphasizes its connection to sun-worship and star-cults among the Saka and Oghuz Turks. In the second section, the name "Naqadeh" is introduced as an evolved form of the ancient Turko-Sumerian goddess "Anahita/Inanna" (goddess of water, fertility, and the planet Venus). Citing phonetic evidence, the author regards Naqadeh as a survival of forms like "Nahida" or "Naqida" and compares it with the ancient city of Naqada in Egypt and the Hasanlu Tepe in Sulduz to illustrate the cultural-mythological links between ancient civilizations. Ultimately, the article emphasizes the key role of mythological and cosmological thought among the ancient Turks in shaping the toponymic system of Azerbaijan, and deems purely historical or political interpretations of these names as insufficient and misleading. مقاله حاضر به بررسی ریشه‌شناسی و وجه تسمیه دو توپونیم مهم در آذربایجان غربی، یعنی سولدوز و نقده، می‌پردازد. نویسنده با رویکردی میان‌رشته‌ای و با تکیه بر اسطوره‌شناسی، زبان‌شناسی تاریخی، اخترشناسی باستانی و مردم‌نگاری، تفسیرهای رایج و عامیانه از این نام‌ها را نقد کرده و ریشه‌های کهن‌تر آن‌ها را در لایه‌های اسطوره‌ای و کیهان‌شناختی اقوام پروتوترک جستجو می‌کند. در بخش نخست، نام سولدوز نه به معنای «دشت پرآب» (سولو دوز)، بلکه ترکیبی اسطوره‌ای از مؤلفه‌های «سو/شو» (نور، روشنایی، ایزد آب) و «اولدوز/دوز» (ستاره، آغاز کیهانی) تحلیل شده است. نویسنده آن را با مفهوم «ستاره چوپان» یا «ستاره آب» (عطارد/تیر) مرتبط می‌داند و بر پیوند آن با آیین‌های خورشیدپرستی و کیش ستارگان در میان ترکان ساکا و اوغوز تأکید می‌کند. در بخش دوم، نام نقده به صورت تحول‌یافته‌ای از نام الهه کهن ترکی-سومری «آناهیتا/اینانا» (ایزدبانوی آب، باروری و سیاره زهره) معرفی می‌شود. نویسنده با استناد به شواهد آوایی، نام نقده را بازمانده صورت‌هایی چون «ناهیدا» یا «ناقیدا» می‌داند و آن را با شهر باستانی نقده (Naqada) در مصر و تپه حسنلو در سولدوز مقایسه می‌کند تا پیوندهای فرهنگی-اسطوره‌ای تمدن‌های کهن را نشان دهد. مقاله در نهایت بر نقش کلیدی تفکر اسطوره‌ای و کیهان‌شناختی ترکان باستان در شکل‌گیری نظام نام‌گذاری جغرافیایی آذربایجان تأکید کرده و تفسیرهای صرفاً تاریخی یا سیاسیِ متأخر از این نام‌ها را ناکافی و گمراه‌کننده می‌داند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247473_c5dc1191bdf723344254a75c58c84016.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 My Father's Memoirs of the Jiluluq Tragedies in Salmas خاطرات پدرم از فجایع جیلولوق در سلماس 347 363 247474 FA علی اصغر غفوری نیا محقق تاریخ آذربایجان Journal Article This writing is a bitter and documented narrative of a survivor of the historical catastrophe known as "Jiloluq" (the massacre of Azerbaijani Turks by immigrant Assyrians and Armenians) in the Salmas and Urmia region during the final years of World War I (1918 AD / 1297 SH). The narrator, relying on the oral memoirs of his father—who was an eyewitness to these events—recounts how the Jilo groups, who had previously taken refuge in Azerbaijan from the Ottoman Empire, carried out mass killings, looting, and displacement of the unarmed Turkic and Muslim population of the region, instigated by Western missionaries and Russian forces. The narrative depicts, moment by moment, the genocide in the villages of "Ayan" and "Kohneh Shahr," the terrified flight of families, the hunger, thirst, and wandering of children and women, local betrayals, and the life-saving role of "Ehsan Nouri Pasha" and the "Army of Islam" in containing this tragedy and restoring relative security. In the background of these memories lies a bitter critique of the colonial policies of the West and Russia, as well as the negligence of the then-government (Qajar) regarding border security and the lives of its people. Emphasizing the value of "remembrance" and "recording local history," the narrator considers these memoirs not merely a personal account, but the voice of an oppressed nation and a living document of betrayal, suffering, and the plight of people who were sacrificed in the vortex of the great powers' interests. این نوشته، روایت تلخ و مستند یک بازمانده از فاجعه‌ی تاریخیِ موسوم به «جیلولوق» (کشتار ترکان آذربایجانی توسط آشوریان و ارامنه‌ی مهاجر) در منطقه‌ی سلماس و ارومیه در سال‌های پایانی جنگ جهانی اول (۱۲۹۷ شمسی/۱۹۱۸ میلادی) است. راوی، با تکیه بر خاطرات شفاهی پدر خود که خود شاهد عینی این وقایع بوده، شرح می‌دهد که چگونه گروه‌های جیلو که پیش‌تر از عثمانی به آذربایجان پناهنده شده بودند، با تحریک مبلغان غربی و نیروهای روسی، دست به کشتار جمعی، غارت و آوارگیِ مردم غیرنظامیِ ترک‌تبار و مسلمانِ منطقه زدند. روایت، لحظه‌به‌لحظه‌ی قتل‌عام در روستاهای «عیان» و «کهنه‌شهر»، فرارِ وحشت‌زده‌ی خانواده‌ها، گرسنگی، تشنگی و سرگردانیِ کودکان و زنان، خیانت‌های محلی، و نیز نقشِ نجات‌بخشِ «احسان‌نوری پاشا» و «ارتش اسلام» را در مهارِ این فاجعه و بازگرداندنِ نسبیِ امنیت، به تصویر می‌کشد. در پس‌زمینه‌ی این خاطرات، انتقاد تلخی از سیاست‌های استعماری غرب و روسیه و نیز غفلتِ حکومتِ وقت (قاجار) از امنیتِ مرزها و جانِ مردم دیده می‌شود. راوی، با تأکید بر ارزشِ «یادآوری» و «نوشتنِ تاریخِ محلی»، این خاطرات را نه فقط یک روایتِ شخصی، بلکه صدایِ یک ملتِ مظلوم و سندِ زنده‌ای از خیانت، مظلومیت و رنجِ مردمانی می‌داند که در گردابِ منافعِ قدرت‌های بزرگ، قربانی شدند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247474_3af5e51218626f203d5c80afe7888253.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 Tehran – Turan طهران- طوران 364 375 247475 FA اسدالله امیری محقق تاریخ Journal Article Tehran, as the two-hundred-year-old capital of Iran, represents different things to different people: for some, a place of work and income; for others, a hub of opportunities including education and medical services; for some, traffic and pollution; and for a number of social activists, a site of wealth accumulation and the core of center-periphery thought. تهران به عنوان پایتخت دویست ساله ایران برای عده ای محل کار و درآمد، برای بعضی دیگر محل امکانات اعم از تحصیل و خدمات پزشکی و ...، برای برخی ترافیک و آلودگی و برای تعدادی از کنشگران اجتماعی محل انباشت ثروت و تشکیل دهنده هسته تفکر مرکز- پیرامون است. این نوشته بنا دارد تهران را از منظر بوم شناسی مورد تحقیق قرار دهد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247475_ce2535fe9990a28047ee56eef9c7d46c.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 Activities of Armenians and Nestorians in the Urmia Region and Its Surroundings (1917-1918) فعالیت های ارامنه و نستوری ها در منطقه اورمیه و حوالی آن (1917-1918) 376 410 247476 FA باریش متین عضو هیئت علمی دانشگاه اوشاک ترکیه Journal Article Following the Bolshevik Revolution of October 1917, Russia withdrew from the war. This situation gave German and Turkish forces the upper hand in World War I on Iranian territory, which had been a scene of conflict between Russia, Britain, the Ottoman Empire, and Germany. During this period, Ottoman forces were attempting to reach the Caucasus region through Iran. Britain, meanwhile, was trying to take control of areas in Iran that Russia had vacated. Although Britain wanted to occupy northern Iran before the Ottoman forces, it did not have sufficient military forces for this purpose. Therefore, Britain made it a priority to support the Armenians and Nestorians who were gradually gathering in Urmia and its surroundings. The Armenians and Nestorians, in turn, attacked both the Ottoman forces and the unarmed Muslim civilian population of the region, killing many of them. بعد از انقلاب بلشویکی اکتبر 1917، روسیه خارج از جنگ مانده بود. این وضعیت باعث شد تا در جنگ جهانی اول در سرزمین های ایران که صحنه ی درگیری و نزاع بین کشورهای روسیه، انگلیس، دولت عثمانی و آلمان بود، نیروهای آلمان و تُرک برتری داشته باشند. در دوران ذکر شده، قوای عثمانی در تلاش بودند تا از طریق ایران به منطقه ی قفقاز برسند. انگلیس هم تلاش می کرد تا کنترل نقاطی از ایران که روسیه خالی کرده است را در اختیار بگیرد. علیرغم اینکه انگلیس می خواست قبل از قوای عثمانی شمال ایران را اشغال کند، ولی برای این کار نیروی {نظامی} کافی در اختیار نداشت. به همین دلیل انگلیس حمایت از ارامنه و نستوری هایی که اندک اندک در اورمیه و حوالی آن جمع می شدند، را دستور کار خود قرار داد. ارامنه و نستوری ها هم به قوای عثمانی و مردم مسلمانان غیرنظامی ساکن این منطقه حمله می کردند و بسیاری از آنها را به قتل می رساندند.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247476_60a62adea911141491f2d29b68f64e19.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 The Principle of Justice in the Creative Works of Nizami Ganjavi اصل عدالت در آثار نظامی گنجوی 388 410 247477 FA پاشا صفروف عضو کالج وکلای جمهوری آذربایجان و انجمن حقوق بین الملل Journal Article This text examines the principle of justice in the works of Nizami Ganjavi, the great 12th-century Persian poet. Living amidst the religious and political tensions of his era, Nizami transcended bigotry to promote justice. Despite criticism for his love for a Kipchak slave girl named Afaq and for writing in Persian, he overcame these controversies through his enduring literary masterpieces. In Nizami's thought, the principle of justice manifests as both a general philosophical and legal principle and in its specific dimensions (such as criminal and constitutional law). During the reigns of the Shirvanshahs and Atabegs (Eldenizids), Islamic law (Sharia) coexisted with Christian legal codes like Mkhitar Gosh's "Law Code." Nizami rejected all legal discrimination, portraying justice across three domains: sovereignty, love, and other social contexts. The most extensive embodiment of this principle is found in his two major works, "The Treasury of Mysteries" and "Khosrow and Shirin." In "The Treasury of Mysteries," through chapters like "The King's Care for the People and Justice," he advises rulers towards justice and compassion, warning that justice brings prosperity while oppression leads to ruin. In the romantic epic "Khosrow and Shirin," he utilizes the love story to articulate his ideals of justice. By praising King Hormuz for punishing his own son for violating the law, Nizami asserts the principle of equality before the law, criticizing the injustices of his time. He demonstrates how justice brings happiness to the people, frees the innocent, and fosters loyalty towards the ruler. Justice, for Nizami, is the only virtue that endures beyond death. The influence of Nizami's justice-seeking principle is clearly discernible in the works of later philosophers and writers, including Spinoza, Kant, Voltaire, and notably William Shakespeare, who explored themes of justice in plays like "Othello" and "King Lear." این متن به بررسی اصل عدالت در آثار نظامی گنجوی، شاعر بزرگ قرن دوازدهم، می‌پردازد. نظامی در فضای پرتنش مذهبی و سیاسی عصر خود، با دیدگاهی فراتر از تعصبات، به ترویج عدالت پرداخت. او که به خاطر عشق به کنیز قفچاقی خود، آفاق، و نیز سرودن اشعارش به زبان فارسی مورد نقد بود، با خلق آثار ماندگار خود بر تمامی این حاشیه‌ها غلبه کرد. اصل عدالت در اندیشه نظامی، هم به عنوان یک اصل کلی فلسفی و حقوقی و هم در ابعاد خاص آن (مانند حقوق کیفری و قانون اساسی) تجلی یافته است. او در دوران حکمرانی دولت‌های شیروانشاهان و اتابکان (الدنز) می‌زیست که شریعت اسلامی در کنار حقوق مسیحی (مانند قانون نامه مخیتار گوش) بر جامعه حاکم بود. نظامی با رد هرگونه تبعیض حقوقی، عدالت را در سه حوزه حاکمیت، عشق و سایر امور اجتماعی به تصویر کشیده است. مهم‌ترین تجسم این اصل در دو اثر بزرگ او، "مخزن الاسرار" و "خسرو و شیرین" دیده می‌شود. در "مخزن الاسرار"، او با فصولی چون "پند شاه در باب عدالت" و "نصیحت به شاه"، حاکمان را به عدالت و مهرورزی نسبت به رعیت فرامی‌خواند و ظلم را ویرانگر می‌داند. در "خسرو و شیرین"، نظامی داستان عشق را به بستری برای ارائه آرمان‌های عدالت خواهانه تبدیل می‌کند. او با اشاره به قصاص پسر ظالم توسط شاه هرمزد، بر برابری همگان در برابر قانون تأکید می‌کند و از زبان شیرین، شاهان را به عدالت و دانش دعوت می‌نماید. نظامی نشان می‌دهد که عدالت موجب آبادانی کشور و محبوبیت حاکم می‌شود و حتی از مرگ نیز ماندگارتر است. تأثیر این اصل عدالت خواهانه در اندیشه فیلسوفان و نویسندگان پس از او مانند اسپینوزا، کانت، ولتر و به ویژه ویلیام شکسپیر به وضوح قابل مشاهده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247477_a490a49c10cf50225e5346c6279582d6.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 The metaphorical image of the fir tree in the work of Kiyan Khiyav The fir tree is the national tree of the Turks... تصویر استعاری درخت سنجد در آثار کیان خیاوی: درخت سنجد، درخت ملی ترک‌هاست 411 440 247530 FA اسمیرا فواد پژوهشگر ارشد بخش ادبیات آذربایجان جنوبیِ مؤسسه‌ی ادبیات به نام نظامی گنجویِ آکادمی ملی علوم آذربایجان (AMEA)، دکترای علوم فیلولوژی، دانشیار Journal Article With ten poems, countless poems, dozens of stories and dramas, Kiyan Khiyav is one of the artists who has created his own page in the history of contemporary Azerbaijani literature. He is one of the heroes of words who contributed to the art of words not only of South Azerbaijan, but also of the entire Azerbaijani language and developed literature, one of the productive writers of South and North Azerbaijan, as well as the entire Turkic world, with a comprehensive philosophical thought... The poet, who highlights the issues of human rights and freedoms violated by the Persian regime of the people of South Azerbaijan, national identity, struggle for mother tongue, and resistance for freedom in his works, brings this resistance to the literary level through the different images he creates. The metaphorical image of the incense tree, which he loves, holds a special place among these artistic images. کیان خیاوی با ده‌ها منظومه، شمار بی‌شماری شعر، و ده‌ها داستان و اثر نمایشی ــ نمایشنامه ــ از جمله هنرمندانی است که در تاریخ ادبیات معاصر آذربایجان برای خود جایگاهی ویژه آفریده است. او نه‌تنها از چهره‌های برجسته‌ی ادبیات آذربایجان جنوبی، بلکه از سخنورانی است که به هنر واژه در سراسر آذربایجانِ یکپارچه ــ در هر دو سوی ارس ــ یاری رسانده و موجب بالندگی ادبیات شده‌اند؛ نویسنده‌ای پُرکار با اندیشه‌ای گسترده و فلسفی که در تاریخ ادبیات آذربایجان جنوبی ارس و شمال ارس و همچنین در جهان ترک جایگاهی شایسته دارد… شاعر، با برجسته ساختن موضوعاتی چون حقوق و آزادی‌های انسانیِ پایمال‌شده‌ی مردم آذربایجان جنوب ارس توسط سیستم شوونیستی، هویت ملی، مبارزه برای زبان مادری و مقاومت در راه آزادی، این مسائل را به محور اصلی آثار خود تبدیل کرده است. او این مقاومت را از طریق شخصیت‌ها و تصاویر گوناگونی که آفریده، به عرصه‌ی ادبیات وارد می‌کند. در میان این تصاویر هنری، تصویر استعاریِ درخت سنجد که شاعر دلباخته‌ی آن است، جایگاهی ویژه و ممتاز دارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247530_b7abe76c8c55ca193458429cd81fe66c.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 "The State of Azadistan, established under the influence of the Republic of Azerbaijan, and its ideologue Mirza Taghikhan Rafat." دولت آزادیستان، برآمده از تأثیر جمهوری آذربایجان و ایدئولوگ آن، میرزا تقی‌خان رفعت 441 445 247531 FA علی شامیل آکادمی علوم آذربایجان Journal Article On June 24th, 1920 a new state called Azadistan was established in Tabriz that is believed to be a consequence and impact of Azerbaijan Democratic Republic (1918-1920). One of the leaders of newly founded National Government Mirza Taghikhan Mahammad Tabrizi well known as Rafet was a creator of simple prose (sheire-nou) and put in a great deal of effort to make renovations in literature. Literary school founded by him was called “Rafetisepti”. He taught different subjects such as literature, geography, geometry, art and French language in Trabzon (Turkey) madrasah “Naseh” and in Tabriz (Iran)madrasah “Mahammadiyye”. He worked as an editor of newspaper “Tajaddud” and journal“Azadistan”. Mirza Taghikhan, whose poems written in Turkish, Persian and French had great novelty value for Iran literature, fell victim to political struggle and died very young in 1920. متاثر از جمهوری آذربایجان (۱۹۱۸-۱۹۲۰)، در ۲۴ ژوئن ۱۹۲۰ اعلام شد که دولت جدیدی به نام «آزادیستان» در تبریز تشکیل شده است. یکی از رهبران این دولت ملی جدید، میرزا تقی‌خان محمد اوغلو تبریزی (رفعت)، به عنوان یکی از پیشگامان شعر نو در ایران و مبارزی در راه نوگرایی ادبی شناخته می‌شود. مکتب ادبی که او بنیان نهاد، اغلب «سبک رفعت» نامیده می‌شود. وی در مدارس «ناصح» (ترابزون، ترکیه) و «محمدیه» (تبریز، ایران) به تدریس ادبیات، جغرافیا، هندسه، نقاشی و زبان فرانسوی پرداخت و سردبیری روزنامه «تجدد» و مجله «آزادیستان» را بر عهده داشت. میرزا تقی‌خان که با اشعار و مقالات ادبی-انتقادی خود به زبان‌های ترکی، فارسی و فرانسوی، نوآوری‌های چشمگیری در ادبیات ایران ایجاد کرد، در سال ۱۹۲۰ و در جوانی، قربانی مبارزات سیاسی شد. Azərbaycn Cümhuriyətinin(1918-1920) təsiri ilə Təbrizdə 1920-ci ilin iyunun 24-də Azadıstan adlı yeni bir dövlətin qurulduğu elan edilmişdir. Yeni qurulan Milli Hökumətin liderlərindən Mirzə Təqixan Məhəmməd oğlu Təbrizi Rəfət həm də İranda sərbəst şeirin (şeire-nou) yaradıcılarından biri və ədəbiyyatın yeniləşməsi uğrunda mübariz kimi tanınır. Onun yaratdığı ədəbi məktəb çox vaxt “Rəfət səpti” adlandırılır. Trabzondakı (Türkiyə) “Naseh”, Təbrizdəki (İran) Məhəmmədiyyə mədrəsələrində ədəbiyyat, coğrafiya, həndəsə, rəssamlıq və fransız dili fənlərindən dərs demişdir. “Təcəddüd” qəzetinin və “Azadistan” jurnalının redaktoru olmuşdur. Türk, fars, fransız dillərində yazdığı şeirləri və ədəbi-tənqidi məqalələri ilə İran ədəbiyyatına yenilik gətirən Mirzə Təqixan çox gənc yaşlarında 1920-ci ildə siyasi mübarizənin qurbanı olmuşdur.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247531_fbd4bc4b72633552917ebc2146cc6b38.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 The Issue of Common Vocabulary and Terminology Among Turkic Tribes موضوع فرهنگنامه واژگان مشترک و اصطلاح‌شناسی در قبایل ترک 486 503 247532 FA سیف الدین آلتایلی استاد دانشگاه آوراسیا- باکو Journal Article This article emphasizes that the preparation of a comparative dictionary of the Turkic peoples, a topic whose initial steps were regrettably neglected, is one of the most crucial issues for the Turkic world. For example, the languages of the Oghuz-speaking communities in Azerbaijan and Anatolia, which existed until the 13th century, began to gradually diverge from that time onward. After the 16th century, the languages in both brotherly homelands developed into two dialects, Eastern Oghuz and Western Oghuz, and this differentiation has continued until the 21st century. The era known as the Internet age now conveys an urgent message to the Turkic world, particularly in the field of language, urging swift and coordinated action. The example of Anatolian and Azerbaijani Turkish emphasizes the need for brotherly Turkic peoples to fully understand each other in all areas by speaking a single language of communication and to achieve unity in terminology. در این مقاله تأکید می‌شود که تهیه‌ی فرهنگ لغت تطبیقی اقوام ترک، که پس از گام نخست متأسفانه ادامه نیافته است، یکی از ضروری‌ترین مسائل جهان ترک به‌شمار می‌رود. به‌عنوان نمونه، زبان برادرانی که تا سده‌ی سیزدهم میلادی در جغرافیای آذربایجان و آناتولی به گویش ترکی اوغوزی سخن می‌گفتند، از این دوره به‌تدریج دچار شاخه‌شاخه‌شدن شد و پس از سده‌ی شانزدهم، زبان در هر دو سرزمین برادری به‌صورت دو گویشِ اوغوزی شرقی و اوغوزی غربی تکامل یافت و این وضعیت تا سده‌ی بیست‌یکم ادامه داشته است. اکنون دوران موسوم به عصر اینترنت، پیامی بسیار ویژه به ملت ترک، به‌ویژه در حوزه‌ی زبان، می‌دهد و بر لزوم اقدام سریع تأکید می‌کند. نمونه‌ی ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی، ضرورت درک کامل برادران ترک از یکدیگر در همه‌ی زمینه‌ها از طریق سخن گفتن به یک زبان ارتباطی واحد و نیز ایجاد وحدت در اصطلاح‌شناسی را به‌روشنی نشان می‌دهد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247532_3a1ccd5bee0fcb0864229a282ea3c3f1.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 11 2026 05 22 UZEYIR AND MALEYKAA Novel Written in Letters اوزیر حاجی بیگوف و همسرش ملیکه: رمانی که در نامه‌ها نوشته شده است 504 543 247580 FA سولماز روستم اووا توحیدی دکترای تاریخ، آکادمی علوم آذربایجان Journal Article This text explores the unknown personal life of Uzeyir Hajibeyli, the renowned Azerbaijani composer, through his intimate love letters to his wife Maleyka Khanum. Written mainly in Russian, these letters reveal a deep emotional bond, his struggle to study music in Moscow, and severe financial and family hardships. Malekeh was not only a devoted lover but also a capable manager of Hajibeyli’s large family. Throughout the correspondence, Uzeyir constantly worries about her health, encourages her to learn Azerbaijani Turkish, and shares his frustrations with the “Najat” society and his efforts to enter the Moscow Conservatory. Malekeh, in turn, patiently supports him during separations and political turmoil, including the bloody events of 1918. These documents portray a romantic, hardworking, and caring man, far from his public legend, whose ultimate goals were love, musical perfection, and family welfare. این نوشتار به بررسی ابعاد ناشناختهٔ زندگی و شخصیت عزیر حاجی‌بیلی، آهنگساز بزرگ آذربایجانی، از طریق نامه‌های عاشقانهٔ او و همسرش ملکه خانم می‌پردازد. این نامه‌ها که عمدتاً به زبان روسی نوشته شده‌اند، روابط عمیق عاطفی، تلاش برای تحصیل موسیقی در مسکو، و دشواری‌های مالی و خانوادگی را نشان می‌دهند. ملکه خانم نه تنها عاشقی وفادار، بلکه مدیری کاردان برای خانوادهٔ بزرگ همسرش بود. عزیر در این نامه‌ها، همواره نگران سلامتی همسرش است و او را به یادگیری زبان ترکی تشویق می‌کند. سفرهای کاری، مشکلات با انجمن «نجات»، و تلاش برای ورود به هنرستان مسکو، بخش دیگری از این روایت است. ملکه خانم نیز با صبر و هوش، پشتیبان اصلی عزیر در دوران دوری و بحران‌های سیاسی مانند حوادث ۱۹۱۸ میلادی بود. این نامه‌ها، تصویری انسانی، رمانتیک و واقعی از یک هنرمند بزرگ ارائه می‌دهند که فراتر از شهرت عمومی‌اش، دغدغهٔ عشق، هنر و خانواده داشته است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_247580_d095a630c65a193907d62213f128cccd.pdf