دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 "Dilmaqan, the Center of the Salmas Province during the Qajar Era"******* Dilməqan – Qacarlar Dövründə Səlmas Vilayətinin Mərkəzi" دیلمقان/ دیلمان مرکز ولایت سلماس دوره قاجاریه 1 17 251176 FA توحید ملک زاده دیلمقانی محقق تاریخ و فرهنک آذربایجان 0000-0002-2850-8194 Journal Article This article examines the historical-geographical status of the town of Dilmaqan (also known as Dilman) as the administrative center of the Salmas Province during the Qajar period. Following the destructive Safavid-Ottoman wars and the ruin of Old Salmas, the region lacked any urban settlement until the early Qajar era. The Lak tribe was relocated there to ensure security and demographic balance. With the establishment of stability under the Donboli Khans, a township named Dilmaqan emerged. In the second half of the 12th century AH (18th century AD), Ahmad Khan Donboli fortified it with walls and turned it into the governmental seat of Salmas. The name Dilmaqan is of Turkic origin, likely meaning "possessor of language" or "interpreter." The town possessed a strong fortification with five gates, a moat, and watchtowers, playing a crucial defensive role against multiple invasions, including the assaults of Simitqu. Its economy thrived on trade with neighboring states (the Ottoman Empire and Russia) and agriculture. Citing historical sources, travelogues, linguistic, and archaeological evidence, the author rejects the theory that the modern-day "Kohneh Shahr" (Old Town) is the same as ancient Salmas. He emphasizes that Dilmaqan was the Qajar-era administrative and political center of Salmas, whereas ancient Salmas was a distinct city with a history of over 1,700 years. Dilmaqan was completely destroyed by the devastating earthquake of 1930. Subsequently, the new town of Shahpur (later renamed Salmas) was built at another location. Drawing on Ottoman documents, local memoirs, foreign travelers' accounts, and historical texts, the article presents a comprehensive picture of Dilmaqan's position, identity, and fate, while firmly distinguishing it from both ancient Salmas and the present-day Kohneh Shahr. این مقاله به بررسی تاریخی‑جغرافیایی شهر دیلمقان (معروف به دیلمان) به عنوان مرکز ولایت سلماس در دوره‌ی قاجار می‌پردازد. پس از جنگ‌های صفوی‑عثمانی و تخریب سلماس قدیم، منطقه تا اوایل قاجار فاقد شهر بود و ایل‌لک برای تأمین امنیت و توازن جمعیتی به آنجا کوچانده شد. با برقراری امنیت در دوران خوانین دنبلی، قصبه‌ای به نام دیلمقان پدید آمد که در نیمه‌ی دوم سده‌ی دوازدهم قمری، با تلاش احمدخان دنبلی حصارکشی شده و به مرکز حکومتی سلماس تبدیل گردید. نام دیلمقان ریشه‌ی ترکی دارد و احتمالاً به معنی «صاحب زبان» یا مترجم است. این شهر دارای حصاری مستحکم با پنج دروازه، خندق و برج‌های دیده‌بانی بود و در برابر حملات متعدد (از جمله تهاجم سیمیتقو) نقش دفاعی مهمی ایفا کرد. اقتصاد آن بر پایه‌ی تجارت با کشورهای همسایه (عثمانی و روسیه) و کشاورزی استوار بود و از رونق بالایی برخوردار بود. نویسنده با استناد به منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و شواهد زبانی و باستان‌شناختی، نظریه‌ی یکی‌دانستن کهنه‌شهر امروزی با سلماس قدیم را رد می‌کند و تأکید دارد که دیلمقان مرکز اداری و سیاسی سلماس در دوره‌ی قاجار بوده، در حالی که سلماس باستانی شهری دیگر با قدمتی بیش از ۱۷۰۰ سال بوده است. شهر دیلمقان در زلزله‌ی ویرانگر ۱۳۰۹ شمسی به کلی تخریب شد و پس از آن شهر جدید شاهپور (که بعدها سلماس نامیده شد) در مکانی دیگر ساخته شد. مقاله با استفاده از اسناد عثمانی، خاطرات محلی، گزارش‌های سیاحان خارجی و متون تاریخی، تصویری جامع از جایگاه، هویت و سرنوشت دیلمقان ارائه می‌دهد و بر تمایز آن از سلماس قدیم و کهنه‌شهر امروزی پای می‌فشارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251176_7e083ddf5e5cbc68f53e9bc135b26e47.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 "A Study of the Meanings of the Geographical Names Yekan and Dürgə" Abstract************** "Yekan və Dürgə coğrafi adlarının mənalarının araşdırılması" Azərbaycan Ədəbiyyatı və Folkloru Tədqiqatçısı یکان و سولدوزون «دورگه Dürg » کندی سؤزونه بیر آچیقلاما 18 26 251177 FA بهرام اسدی بازنشسته آموزش و پرورش Journal Article This article examines the etymology and meaning of two geographical names in Azerbaijan: "Yekan" (a village in the Marand district of East Azerbaijan) and "Dürgə" (a village in the Sulduz district, south of Lake Urmia). The author first rejects the view that "Yekan" has Persian roots and is the plural of "Yek" (one), citing historical evidence that Persian-speaking peoples never lived in this region. Then, drawing on historical Turkic linguistics, he presents two meanings for "Yekan": First Meaning: "Yek/Yeg" in Turkic means "good," and "-an" is an ancient plural suffix in Turkic languages. Thus, "Yekan = Yeg + an" means "the good ones" or "place of the good ones." Second Meaning: "Kan/Ken/Gan" in ancient Turkic means "village," "settlement," or "habitation." Therefore, "Yekan = Ye (good) + Kan (village)" means "good village" or "fine settlement." In the second part, he traces the root of the name "Dürgə." Referring to a couplet by Ashig Gurbani (a 16th-century Azerbaijani poet and ashug): "The diver goes deep and roams / There is a deep, a Dürgə, and a shallow" He concludes that "Dürgə" means "mid-water," a place that is neither deep nor shallow. Given the geographical location of this village between two settlements called "Göl" (Lake) and "Ada" (Island) near Lake Urmia, it appears that the lake's waters once reached this area. As the waters receded, "Dürgə" emerged as a zone of medium depth and was named accordingly. این مقاله به بررسی ریشه‌شناسی و معنای دو نام جغرافیایی در آذربایجان می‌پردازد: «یکان» (از توابع مرند در آذربایجان شرقی) و «دورگه» (از توابع سولدوز در جنوب دریاچه ارومیه). نویسنده ابتدا این دیدگاه را که «یکان» ریشه‌ای فارسی دارد و جمع «یک» است، به دلایل تاریخی رد می‌کند؛ چراکه در این منطقه هیچ‌گاه فارسی‌زبانان سکونت نداشته‌اند. سپس با استناد به زبان‌شناسی تاریخی ترکی، دو معنا برای «یکان» ارائه می‌دهد: معنای اول: «یک/یئگ» در ترکی به معنای «خوب» است و «ان» پسوند جمع باستانی در زبان‌های ترکی می‌باشد. بنابراین «یئکان = یئگ + ان» به معنای «خوبان» یا «مکان خوبان» است. نویسنده برای اثبات این معنا به اشعار مولانا فضولی، نسیمی و کاربرد «یئگ» در متون کلاسیک ترکی اشاره می‌کند. معنای دوم: «کان/کن/گن» در ترکی باستان به معنای «کند»، «آبادانی» و «سکونت‌گاه» است. بنابراین «یئکان = یئ (خوب) + کان (کند)» به معنای «کند خوب» یا «آبادی نیک» خواهد بود. نویسنده با ذکر نمونه‌هایی چون «خاساوان»، «باشوان»، «ائیوان»، «یئکاوا» و «گییان‌تپه» این قاعده را در توپونیمی آذربایجان اثبات می‌کند. در بخش دوم، به ریشه‌یابی نام «دورگه» می‌پردازد. نویسنده با اشاره به بیتی از آشیق قوربانی (شاعر و عاشیق قرن دهم/شانزدهم میلادی): غواص اولان گیرر درینده گزر / بیر درین وار بیر دورگه وار بیر دایاز نتیجه می‌گیرد که «دورگه» به معنای «میان‌آب»، «محل نه عمیق نه کم‌عمق» است. با توجه به موقعیت جغرافیایی این کند بین دو آبادی «گؤل» و «آدا» در کنار دریاچه ارومیه، چنین برمی‌آید که زمانی آب دریاچه تا این منطقه می‌رسیده و با پس‌نشینی آب، «دورگه» به عنوان منطقه‌ای با عمق متوسط شکل گرفته و نامگذاری شده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251177_162598724245da4e706dda69c7ca59fd.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 My name is Ashig Hossein Javan**** Adım Aşıq Hüseyn Cavandır نامم عاشق حسین جوان است 27 44 251178 FA رضا همراز محقق ادبیات و تاریخ آذربا یجان Journal Article This writing provides an overview of the life, works, and cultural-historical significance of Ashig Hossein Javan, one of the prominent figures of Azerbaijani oral literature and ashig tradition in the 20th century. Ashig Hossein Javan was born in 1916 (1295 SH) in the village of "Otu" in the Qaradagh region (East Azerbaijan). From adolescence, relying on his innate talent and love for music and poetry, he joined the ranks of ashigs. During the period of the National Government of Azerbaijan (1945–1946), he was an active cultural and artistic figure, and through establishing music and vocal ensembles in Tabriz, he played a significant role in elevating ashig culture. Ashig Hossein Javan, in addition to his masterful improvisations, composed dozens of poetic epics, ballads, and social, patriotic, and romantic songs that became popular among the people. Among his notable works are the epic "Sattar Khan," the stories "Qaradagh Safari," "Kolbejar Khatirleri," and "Ashig Hossein Javan and Sarvenaz." In his poetry, with simple, passionate, and impactful language, he defended freedom, justice, and patriotism while criticizing oppression and tyranny, earning him the title "Khalq Artist" (People's Artist). Following the fall of the autonomous government, he was repeatedly persecuted, and a portion of his works was destroyed during a raid on his home. Hossein Javan passed away in 1986 (1365 SH) in Ganja (Republic of Azerbaijan), where he was laid to rest. His literary legacy continues to inspire subsequent generations of ashigs and stands as a remarkable example of the unbreakable bond between ashig art, national identity, and popular struggles. این نوشتار، مروری بر زندگی، آثار و جایگاه فرهنگی‑تاریخی عاشیق حسین جوان، از مشاهیر و چهره‌های شاخص ادبیات شفاهی و عاشیق‌خوانی آذربایجان در سده بیستم میلادی است. عاشیق حسین جوان در سال ۱۲۹۵ شمسی (۱۹۱۶ میلادی) در روستای «اوتو» از توابع قره‌داغ (آذربایجان شرقی) زاده شد و از نوجوانی با تکیه بر استعداد ذاتی و عشق به موسیقی و شعر، به جرگه عاشیق‌ها پیوست. او در دوران حکومت ملی آذربایجان (۱۹۴۵‑۱۹۴۶) از چهره‌های فعال فرهنگی و هنری بود و با ایجاد گروه‌های ساز و آواز در تبریز، نقش مهمی در اعتلای فرهنگ عاشیقی ایفا کرد. عاشیق حسین جوان، افزون بر اجرای بداهه‌پردازی‌های ناب، سراینده ده‌ها داستان منظوم، تصنیف و ترانه‌های اجتماعی، میهنی و عاشقانه است که در میان مردم رواج یافته‌اند. از آثار برجسته او می‌توان به منظومه «ستارخان»، داستان‌های «قره‌داغ سفری»، «کلبه‌جر خاطیرلری» و «عاشیق حسین جوان و سرو ناز» اشاره کرد. وی در شعرهای خود، با زبانی ساده، پرشور و تأثیرگذار، به دفاع از آزادی، عدالت، وطن‌پرستی و نقد ظلم و استبداد پرداخته و به‌عنوان «خالق آرتیستی» (هنرمند خلق) شناخته شده است. پس از سقوط حکومت خودمختار، بارها مورد تعقیب و آزار قرار گرفت و بخشی از آثارش در یورش به خانه‌اش نابود شد. حسین جوان سرانجام در سال ۱۳۶۵ شمسی در گنجه (جمهوری آذربایجان) درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. میراث ادبی او همچنان الهام‌بخش نسل‌های بعدی عاشیق‌ها و نمونۀ برجسته‌ای از پیوند ناگسستنی هنر عاشیقی با هویت ملی و مبارزات مردمی است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251178_60c90b6d93f2f288776978f288c68cb6.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 An Examination of the Causes and Circumstances of the Imposed War of Naqadeh on April 20, 1979**** بررسی چگونگی و علل وقوع جنگ تحمیلی نقده در 31 فروردین 1358 45 68 251179 FA عیسی یگانه محقق تاریخ Journal Article : On Friday, April 20, 1979, the Democratic Party of Iranian Kurdistan, with prior announcement and preparation, held an armed rally in Naqadeh and summoned its supporters (despite the prior written and verbal opposition of the Naqadeh residents). The rally took place at the sports stadium (located in the Turk-populated area of Naqadeh). During the event, gunfire was suddenly heard from a house south of the stadium, and shortly after, a shot from outside further agitated the thousands of armed Kurds present at the stadium. They fired into the air and hastily left the venue. Initially, armed Kurdish elements in the streets surrounding the stadium killed a number of shopkeepers and local residents of Naqadeh, and also took hostages at the weekly market (Friday Bazaar) and other neighborhoods. Although the Turks, using loudspeakers, announced until 2:00 PM that armed individuals should leave the city to avoid war and fratricide—leading those Kurds who had not come for war to depart—and despite the fact that Naqadeh elders requested the leaders of the Democratic Party to have the remaining armed elements also leave the city to prevent conflict, the party leaders refused and instead demanded the surrender of the Turks. Consequently, at 5:00 PM, the clashes officially began. After three days of bloody conflict, at dawn on Monday, April 23, 1979, the invading armed elements were forced to flee Naqadeh, and the war came to an end. حزب دمکرات کردستان ایران در روز جمعه 31 فروردین ماه سال 1358 با اعلام و آمادگی قبلی برگزاری میتینگ مسلحانه در نقده و فراخوانی هواداران خود (با وجود مخالفت قبلی کتبی و شفاهی اهالی نقده) اقدام به انجام آن در محل استادیوم ورزشی (واقع در منطقه ترک‌نشین نقده) نمود و در حین برگزاری، ناگهان صدای تیراندازی در منزلی واقع در جنوب استادیوم شنیده شد و نیز مدتی بعد صدای تیری از خارج، اجتماع هزاران کرد مسلح حاضر در استادیوم ورزشی را متشنج نمود و اینان با تیراندازی هوایی، سراسیمه محل یاد شده را ترک نمودند و در ابتدای امر، عوامل مسلح کردی در خیابان‌‌های اطراف استادیوم، عده‌ای از کسبه دوره‌گرد و از اهالی شهر نقده را کشته و نیز جمعی را در محل بازار هفتگی (جمعه بازار) و سایر محله‌ها به گروگان گرفتند و با آنکه ترک‌ها با بلندگوها تا ساعت 2 بعد از ظهر اعلام نمودند که برای پرهیز از جنگ و برادرکشی، افراد مسلح، شهر را ترک کنند و در نتیجه آن دسته از کردهایی که برای جنگ نیامده بودند شهر را ترک کردند و با وجود آنکه معتمدین نقده از سران حزب دمکرات خواستند برای اجتناب از درگیری، بقیه افراد مسلح نیز شهر را ترک نمایند، سران این حزب این امر را نپذیرفته و تسلیم شدن ترک‌ها را درخواست نمودند و در نتیجه ساعت 5 بعد از ظهر، درگیری رسماً آغاز شد و بعد از سه روز کشمکش و جنگ خونین، در سحرگاه روز دوشنبه 3/2/1358 افراد مسلح مهاجم، مجبور به فرار از نقده شده و جنگ پایان یافت.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251179_46bc642dc4f2f3299dc0bc72953795bb.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 Etymology and Naming Origin of Khoy**** "Xoy" Sözünün Etimologiyası və Adlanma Səbəbi ریشه شناسی و وجه تسمیه خوی 69 78 251180 FA مهران بهاری محقق Journal Article The city of Khoy, one of the oldest Turkic cities in West Azerbaijan, is also called "Khoy Chokhuru" due to its location in a low-lying plain. Khoy holds exceptional significance in the history of Turkey, the Turkic world, and the Alevi-Qizilbash faith. Its name is closely linked to major historical events such as the Seljuk campaigns against Byzantium, and to prominent figures like Abdal Musa (founder of the Bektashi order), Akhi Evren (founder of the Akhi brotherhood), and poets such as Pir Sultan Abdal and Jahan Shah Qaraqoyunlu. Additionally, the first Azerbaijani Turkish poetic dictionary, Tohfe-ye Hosam, was written by Hosam Khoyi in this city. Etymologically, the name "Khoy" is of Turkic origin, related to ancient Turkic words such as "Qoy/Quy" (meaning valley, lowland, depression) and "Quyu" (well, pit). It is also connected to "Qoyaq" (deep valley between mountains), "Qoytu" (secluded, shaded place), and "Qoyun" (lap, bosom). In Northeastern Turkic languages, forms like "Kuy" (cave) and "Xuy" (bottom of a valley) appear. Some scholars associate the name with ancient toponyms mentioned in Assyrian and biblical texts, such as "Olkhu," "Huyehveh," and "Huyileh." Official and incorrect interpretations that derive Khoy from Persian (from "Khay" meaning sweat), Kurdish (meaning salt marsh), or Armenian (meaning ram) lack scientific basis, as the people of Azerbaijan have never spoken these languages, and such claims contradict historical, linguistic, and cultural realities. Consequently, "Khoy" is an authentic Turkic word meaning "low-lying valley" or "wind-sheltered place," which perfectly corresponds to the region's natural geography—surrounded by high mountains and situated in a low-altitude plain. شهر خوی، یکی از کهن‌ترین شهرهای ترک‌نشین آذربایجان غربی، به دلیل استقرار در منطقه‌ای پست، «خوی چوخورو» نیز نامیده می‌شود. این شهر از جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ترکیه، جهان ترک و مذهب علوی-قزلباشی برخوردار بوده و نام آن با رویدادهای مهم تاریخی همچون لشکرکشی سلجوقیان به بیزانس، ظهور شخصیت‌هایی چون عبدالموسی (بانی طریقت بکتاشیه)، احی اورن (بنیان‌گذار اخوت)، و نیز شاعران و عارفانی همچون پیرسلطان عبدال و جهانشاه قراقویونلو پیوند خورده است. همچنین نخستین لغت‌نامه منظوم ترکی آذربایجانی، تحفه حسام، توسط حسام خویی در این شهر نوشته شده است. از نظر ریشه‌شناسی، نام «خوی» ریشه‌ای ترکی دارد و با واژگان کهن ترکی چون «قوی» (به معنی دره، بستر وادی، جای پست) و «قویو» (چاه، گودال) هم‌خانواده است. این نام همچنین با «قویاق» (وادی بزرگ میان کوه‌ها)، «قویتو» (جای خلوت و سایه‌گون) و «قویون» (آغوش، گودال) مرتبط است. در زبان‌های ترکی شمال شرقی، صورت‌هایی چون «کوی» (غار) و «خوی» (ته دره) دیده می‌شود. برخی پژوهشگران این واژه را با نام‌های کهن منطقه مانند «اولخو»، «حویه‌وه» و «حویله» در متون آشوری و کتاب مقدس مرتبط دانسته‌اند. تفسیرهای نادرست دولتی که نام خوی را فارسی (مشتق از «خَی» به معنی عرق)، کردی (به معنی نمکزار) یا ارمنی (به معنی قوچ) دانسته‌اند، فاقد پشتوانه علمی است؛ چرا که مردم آذربایجان هرگز به این زبان‌ها تکلم نکرده‌اند و این نام‌گذاری‌ها با واقعیت‌های تاریخی، زبانی و فرهنگی منطقه همخوانی ندارد. در نتیجه، «خوی» واژه‌ای اصیل ترکی به معنای «وادی پست» یا «جایگاه حفاظت‌شده از باد» است که با شرایط طبیعی منطقه (محصور در کوه‌های مرتفع و قرارگیری در جلگه‌ای کم‌ارتفاع) کاملاً مطابقت دارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251180_b9446931e80b6eed3b963f90a7a83824.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 AZӘRBAYCANIN ADI MÖVZUSU (OĞUZ TEORİSİ)**** موضوع نام آذربایجان (نظریه اوغوز) 79 108 251181 FA سیف الدین آلتایلی استاد دانشگاه آوراسیا- باکو Journal Article Türklәr Sarı çayın döngәsindәn Adriyatik sahillәrinә, Qıpçak bozqırlarından Sibirә vә şimali Afrikaya, hәtta şimali Amerikanın bәzi bölgәlәrinә kimi yayılmış bir millәtdir. Türklәrin yaşı tarixlә yanaşı başlamışdır. Bu fikir sadәcә olaraq hissiyyatla irәli sürülmüş bir düşüncә deyildir. Bunu arxeoloji qazıntılar, etnologiya vә folklor sübut etmişdir. Türklәrin 1071-ci ildә Malazgirt zәfәri ilә Anadoluya gәlib mәskunlaşdıqları qәrblilәrin vә onların tәsir dairәsindәkilәrin uydurduğu bir fikirdir. Türklәr millәt olaraq tarixin bilinmәyәn çağlarından etibarәn Anadolu vә qonşuluğundakı Azәrbaycan coğrafiyasını özünә yurd etmişdir. Atatürk Azadlıq hәrbi zamanında vә sonrasında siyasi, hәrbi bir düha olaraq mәnsubu olduğu millәtinә yüksәk bir ruh bәxş etmәk istәmiş vә bunu hәm hәrbi, hәm siyasi, hәm dә mәdәni mәnada başarmış bir şәxsiyyәtdir. Yaxşı türk deyilәn etnik xalq yalnızca Anadoluda yaşıyanlardan ibarәtdir dә Atatürk türk millәti ilә bağlı olaraq yalnızca onlara yeni bir ruh aşılayacaq mesajlar vermәk istәdi vә ya Anadolu türklüyü özünә mәxsus bir ictimaiyyәtdirmi, yaxın qohumları vardırmı? Qonşuluğundaki Azәrbaycan ilә etnik vә mәdәni bir rabitәsi vardırmı? İndiyә kimi bu haqda bir çox araşdırmalar aparılmış vә müxtәlif fikirlәr irәli sürülmüşdür, ancaq Azәrbaycan termini nә demәkdir, bu ad nәdәn mәnbәlәnmişdir, bu adı kim vermişdir? Әlbәttә bu mövzuda müxtәlif alimlәr araşdırmalar apararaq öz fikirlәrini irәli sürmüşdür, ancaq ortak bir mәxrәcә çatıla bilmәmişdir. Bu mәqalәdә Azәrbaycan, Anadolu vә Asiya türklüyünün etno-mәdәni birliyinin köklәri vә Azәrbaycan adının mәnşәyi mövzusu haqda araşdırmalar aparılaraq elmi faktlar irәli sürülmüşdür. ترکان مردمی هستند که از پیچ رودخانه ساری (زرد) تا سواحل آدریاتیک، از دشتهای قبچاق تا سیبری و آفریقای شمالی، و حتی برخی مناطق آمریکای شمالی پراکنده شده اند. قدمت ترکان همپای تاریخ آغاز شده است. این اندیشه صرفاً احساسی برخاسته از ذهن نیست؛ بلکه کاوشهای باستانشناسی، قومشناسی و فرهنگ عامه آن را به اثبات رسانده اند. این که ترکان با پیروزی ملازگرد در سال ۱۰۷۱ میلادی به آناتولی آمده و در آنجا ساکن شده اند، اندیشه ای است که غربیها و حوزهٔ تأثیر آنان ساخته اند. ترکان به عنوان یک ملت، از اعصار ناشناختهٔ تاریخ، آناتولی و سرزمین همجوار آن یعنی آذربایجان را وطن خود ساخته اند. آتاتورک در دوران جنگ استقلال و پس از آن، به عنوان یک نابغهٔ سیاسی و نظامی، کوشید تا به ملت خویش روحیه ای بلند عطا کند و این کار را در ابعاد نظامی، سیاسی و فرهنگی به انجام رساند. آیا «ترکِ خوب» که از آن به عنوان قومیت یاد میشود، تنها شامل ساکنان آناتولی است و آتاتورک در ارتباط با ملت ترک، تنها میخواست پیامهایی برای دمیدن روحی تازه به آنان بدهد؟ یا ترکان آناتولی جمعیتی مستقل هستند و خویشاوندان نزدیکی دارند؟ آیا با آذربایجان همجوار، پیوندی قومی و فرهنگی دارند؟ تاکنون پژوهشهای بسیاری در این باره انجام شده و نظرات گوناگونی مطرح گردیده است؛ اما عبارت «آذربایجان» به چه معناست، این نام از کجا ریشه گرفته و چه کسی آن را نهاده است؟ البته دانشمندان مختلفی در این زمینه پژوهش کرده و نظرهای خود را بیان داشتهاند، اما به یک جمعبندی مشترک دست نیافته اند. در این مقاله، دربارهٔ ریشه های وحدت قومی-فرهنگی ترکان آذربایجان، آناتولی و آسیا و نیز خاستگاه نام آذربایجان، با استناد به پژوهشها و حقایق علمی بحث شده است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251181_6e9eb84fb93ac980d4a00c4ba6bd93cb.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 Urmia, the Heart of Azerbaijan... Sea of Fire and Blood" A Brief Look at the Reports of the Tajaddod Newspaper on the Christian Invasion of Western Azerbaijan**** Urmiya, Azərbaycanın Ciyərparçası... Od və Qan Dənizi": Təcəddüd Qəzetinin Xristianların Qərbi Azərbaycana Hücumu Haqqında Məruzələrinə Qısa Bir Baxış «اورمی جگرگوشۀ آذربایجان ... دریای آتش و خون»: نگاهی اجمالی بر گزارشاتِ جریدۀ تجدد از تهاجم مسیحیان به غربِ آذربایجان 109 124 251182 FA شهرام پناهی خیاوی عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهربابک 0000-0003-4422-1051 Journal Article This article examines the invasion of Christians (Armenians, Assyrians, and Jelus) into western Azerbaijan at the beginning of the 20th century, based on reports from the newspaper *Tajaddod* (1917–1918 AD / 1335–1336 AH). Following the 1917 Russian Revolution and the withdrawal of Tsarist forces from Azerbaijan, armed Christian groups, with overt and covert support from Western powers (especially France, Britain, and the United States) and missionaries, launched a widespread offensive against the western cities of Azerbaijan, including Urmia, Salmas, Khoy, and Marand. Their goal was to seize territory, establish an independent Christian government, and ultimately Christianize the region. The newspaper *Tajaddod*, as the press organ of the Tabriz Democrats led by Sheikh Mohammad Khiyabani, continuously exposed the crimes of the invaders. According to reports, Christians, dressed in military uniforms, set homes on fire, looted property, and carried out mass killings. One report states that six thousand one hundred Turkic Azerbaijanis were brutally murdered. The central government in Tehran was indifferent and powerless toward these tragedies, and the appointed governors could not manage the situation. This incompetence laid the groundwork for Sheikh Mohammad Khiyabani's uprising in April 1920. The Democrats of Tabriz repeatedly requested help from the central government but received no response. Finally, with the arrival of Ottoman forces in May 1918, the invaders were defeated and driven back to northern Azerbaijan. However, the author emphasizes that the hostility of Christians and their Western supporters toward Azerbaijan did not end; evidence can be seen in Armenia's occupation of Karabakh (1988–1994) and the Khojaly massacre (1992). The article concludes that a thorough study of history, strengthening collective memory, and national unity are the only ways to confront historical and current threats against Azerbaijan. این مقاله به بررسی تهاجم مسیحیان (ارامنه، آشوریان و جیلوها) به غرب آذربایجان در آغاز قرن بیستم میلادی، بر اساس گزارش‌های روزنامهٔ تجدد (۱۳۳۵–۱۳۳۶ قمری / ۱۹۱۷–۱۹۱۸ میلادی) می‌پردازد. پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و خروج نیروهای تزاری از آذربایجان، گروه‌های مسلح مسیحی با حمایت آشکار و پنهان دول غربی (به‌ویژه فرانسه، انگلیس و آمریکا) و مبلغان مذهبی، دست به تهاجم گسترده‌ای به شهرهای غربی آذربایجان از جمله اورمیه، سلماس، خوی و مرند زدند. هدف آن‌ها تصرف اراضی، ایجاد حکومت مستقل مسیحی، و در نهایت مسیحی‌سازی منطقه بود. روزنامهٔ تجدد، به‌عنوان ارگان مطبوعاتی دموکرات‌های تبریز به رهبری شیخ محمد خیابانی، به‌طور مستمر جنایات مهاجمان را افشا می‌کرد. بر اساس گزارش‌ها، مسیحیان با یونیفرم‌های نظامی، خانه‌ها را آتش می‌زدند، اموال را غارت می‌کردند و دست به قتل‌عام جمعی می‌زدند. در یک گزارش، آمده است که شش هزار و یکصد ترک آذربایجانی به‌طور وحشیانه به قتل رسیدند. دولت مرکزی ایران در تهران نسبت به این فجایع بی‌تفاوت و ناتوان بود و والیان اعزامی نیز کاری از پیش نمی‌بردند. این ناکارآمدی، زمینه‌ساز قیام شیخ محمد خیابانی در آوریل ۱۹۲۰ شد. دموکرات‌های تبریز بارها از حکومت مرکزی درخواست کمک کردند، اما پاسخی دریافت نکردند.سرانجام، با ورود نیروهای عثمانی در می‌۱۹۱۸، مهاجمان شکست خورده و به شمال آذربایجان عقب رانده شدند. با این حال، نویسنده تأکید می‌کند که دشمنی مسیحیان و حامیان غربی‌شان با آذربایجان پایان نیافته و نمونهٔ آن را می‌توان در اشغال قره‌باغ توسط ارمنستان (۱۹۸۸–۱۹۹۴) و جنایت خوجالی (۱۹۹۲) مشاهده کرد. مقاله نتیجه می‌گیرد که مطالعهٔ دقیق تاریخ، تقویت حافظهٔ جمعی و اتحاد ملی، تنها راه مقابله با تهدیدات تاریخی و کنونی علیه آذربایجان است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251182_373ae70fc2264d3099a3cdb3af727a20.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 The Etymology of the Village of Balu (Balo / Balov / Bəlov), a Subordinate of Urmia City وجه تسمیه روستای بالو Balo/ بالوو Balov / بَلوو Bəlov از توابع شهر اورمیه 125 201 251322 FA فرهاد جوادی یکان سعدی زبانشناسی و محقق فولکلور آذربایجان Journal Article This article examines the etymology and origin of the name of the village of Balu (Balo / Balov / Bəlov), located in the Rozheh-Chai district of Urmia County, based on the mythology of the ancient Turks, the religious beliefs of the ancient Near Eastern peoples, and comparative etymological analysis. Through a comparative analysis of historical, mythological, and linguistic sources, the author proposes the hypothesis that the toponym *Balo (Balo / Balov)* is a mythological compound name, formed by combining the name of the god *Baʿal (Bəəl / Bəl / Bəʿel / Bel / Bal)* — who held a prominent place in the Phoenician, Canaanite, and Ugaritic mythological systems — with the component *-ov / -of* from the ancient Turkish language. In this study, in addition to examining the etymology of the village name, the historical background of this ancient settlement, the connection of its name to the mythological traditions of the ancient Near East, as well as examples and evidence found in written sources, are analyzed and evaluated through a comparative approach در این مقاله، ریشه‌شناسی و منشأ نام روستای بالو Balo / بالوُو Balov / بَلُوو Bəlov از توابع بخش روضه‌چای شهرستان ارومیه، بر پایه اسطوره ‌شناسی ترکان باستان، باورهای دینی اقوام خاور نزدیک باستان و تحلیل تطبیقی ریشه ‌شناختی مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس تحلیل تطبیقی منابع تاریخی، اسطوره ‌شناختی و زبان ‌شناختی، نگارنده این فرضیه را مطرح می‌سازد که توپونیم بالو Balo / بالوُو Balov، نامی اسطوره‌ای و مرکب است که از ترکیب نام خدای بَعَل Bəəl (بَل Bəl ، بَععِل Bə`el/ بِل Bel / بال Bal ) ــ که جایگاهی برجسته در نظام اساطیری فنیقی، کنعانی و اوگاریتی داشته است ــ با جزء اوُو / اوُف (ov / of) در زبان ترکی باستان پدید آمده است. در این پژوهش، علاوه بر بررسی ریشه ‌شناسی نام روستا، پیشینه تاریخی این سکونتگاه کهن، ارتباط نام آن با سنت‌های اسطوره‌ای خاور نزدیک باستان و همچنین نمونه‌ها و شواهد موجود در منابع مکتوب، با رویکردی تطبیقی مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته است.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251322_5abae80cfe34617f00d660468b9acafb.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 The stages of the movement of the national consciousness of the Turks of Azerbaijan and Iran from the period of the conditional revolution to the present time***** Azerbaycan ve İran Türklerinin Milli Bilinc Hareketinin Aşamaları, Meşrute Devriminden Günümüze Kadar Ve Bunun Tarihi Şahsiyetlerin Doğru Tanımlanmasına Etkisi. Örnek Olay: "Samad Behrangi" سیرِ حرکت تفکر ملّی ترکان آذربایجان و ایران از مشروطه تا کنون و تاثیر آن در شناخت شخصیتهای تاریخی، با مطالعه موردی "صمد بهرنگی" 202 228 251323 FA اسماعیل جعفرزاده (جفرلی) بازنشسته Journal Article what is its meaning of 'National thought' or 'national consciousness' under the term 'nationalism' as a product of the modern era in the current cultural and political literature? Does it have a single meaning among different nations and does it have certain elements? And if no, what are they? The article attempts to provide a brief and at the same time useful answer in this regard. The article also addresses the point why national thought is weak among the Turks of south Azerbaijan and Iran, despite the fact that such thought is very powerful in Neighboring Turkic countries as well as among neighboring nations within the country. At the same time, the article deals with the causes of this weakness and explains the role of British and Russian colonialism and the cooperation of the Shuubiye and Western Masons, and at the same time, it describes the different stages of the movement of national thought from the Qajar era to the present period, and especially emphasizes the role of "national character, & acquired national consciousness" two of the nine elements of the national thought of the Azerbaijani Turks. The article considers the lack of proper recognition of the different stages of national thought as one of the important causes of making enemies of historical figures by intellectual activists of the Azerbaijani Turks' society, and mentions two basic approaches in dealing with historical figures, and tries to diagnose it, especially by studying the case of Samad Behrangi and the famous poet Fuzuli, and in the final section, it briefly describes the most important works of Samad Behrangi تفکر ملّی ویا شعور ملّی و در زبان ترکی آذربایجانی "ملّی دوشونجه، ملّی شعور" ذیل اصطلاح ملیگرایی ویا ناسیونالیسم به عنوان محصول دوران مدرنیته در ادبیات فرهنگی سیاسی کنونی به چه معنایی بکار می رود و آیا در بین ملل مختلف معنای واحدی دارد و عناصر معینی را دارا می باشد؟ و اگر تفاوت دارد کدام های هستند؟ مقاله تلاش دارد جواب مختصر و در عین حال مفید در این زمینه ارائه دهد. مقاله در عین حال به این نکته می پردازد که چرا تفکر ملی در میان ترکان آذربایجان جنوبی و ترکان ایران ضعیف است علیرغم اینکه چنین تفکری در کشورهای همسایه تُرک و همچنین در بین ملل همسایه داخل کشور بسیار قدرتمند عمل میکند. و در عین حال مقاله به علل بوجود آمدن این ضعف می پردازد و نقش استعمار انگلیس و روس و همکاری شعوبیه و ماسونهای غربی را تشریح می کند، و در عین حال مراحل مختلف سیرِ حرکت تفکر ملی را از زمان قاجار تا دوره کنونی را بیان کرده و بویژه به نقش دو عنصر منش ملّی و آگاهی ملی اکتسابی از عناصر نُه گانه تفکر ملی ترکان آذربایجان تاکید می کند، مقاله عدم شناخت درست مراحل مختلف تفکر ملی را به عنوان یکی از علل مهم دشمن سازی از شخصیتهای تاریخی از طرف فعالان روشنفکری جامعه ترکان آذربایجان قلمداد کرده و دو رویکرد اساسی در برخورد با شخصیت های تاریخی را ذکر نموده و سعی در آسیب شناسی آن بویژه با مطالعه موردی صمد بهرنگی و در عین حال شاعر نامدار فضولی را دارد و در بخش انتهایی نمونه کارهای بسیار مهم صمد بهرنگی را به اجمال بیان می دارد.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251323_de2a64394d1a3a2395859b1d3bc564f5.pdf

دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی فصلنامه تخصصی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» ‪3041-8690 1 12 2026 08 23 Speeches and Meetings The Azerbaijan Democratic Party and Leadership of the Pishevari**** Nitqlər və mitinqlər Azərbaycan Demokrat Firqəsi və Pişəvərinin rəhbərliyi نطقلر و میتینگ لر: آذربایجان دموکرات فرقه‌سی 229 463 251325 FA علی صدیق نهر محقق Journal Article This article examines the formation of the "Azerbaijan Democratic Party" during the years 1945–1946, its goals and activities, and the leadership role of Seyyed Jafar Pishevari in this movement, based on historical documents. This movement emerged after the fall of Reza Shah, amidst Iran's sensitive political and social conditions, and demanded internal autonomy and extensive reforms for Azerbaijan. این مقاله به بررسی شکل‌گیری «فرقهٔ دموکرات آذربایجان» در سال‌های ۱۳۲۴–۱۳۲۵، اهداف و فعالیت‌های آن، و نقش رهبری سید جعفر پیشه‌وری در این جنبش، بر اساس اسناد تاریخی می‌پردازد. این جنبش پس از سقوط رضاشاه، در فضای حساس سیاسی و اجتماعی ایران شکل گرفت و برای آذربایجان خواستار خودمختاری داخلی و اصلاحات گسترده بود.

https://www.azerturkhistory.ir/article_251325_5314e09fb680c56b58eb5a3b5b7bce0c.pdf