Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract Bu məqalə Arazın şimalinda yaşayan azərbaycanlılar arasında Azərbaycan ədəbiyyatını müzakirə və tədqiq edir, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin, Firidun bəy Köçərlinin erkən və görkəmli roluna işarə edir. Məqalənin davamında o, bolşeviklərin hakimiyyəti altında olan Azərbaycanın ədəbi vəziyyətindən bəhs edir və Bağırovun ölümündən sonra baş verən dəyişiklikləri təsvir edir. Müəllif Hüseyn Cavidin, “Füyuzat” jurnalının, Cəfər Cabarlının yaradıcılığını xatırladır və müstəqillik əldə etdikdən sonra Azərbaycan ədəbiyyatının sürətli inkişafını vurğulayır.////// This article, while discussing and examining Azerbaijani literature among the Azerbaijanis of North Ars, points to the early and prominent role of Yusif Vezir Chamanzaminli and Fereydon Bei Kocherli. In the rest of the article, he refers to the literary situation of Azerbaijan under the rule of the Bolsheviks and describes the changes after Bakhirov's death. He mentions the works of Hossein Javed, Fayuzat magazine and Jafar Jabarli and emphasizes the rapid development of Azerbaijani literature after independence.

Abstract Azerbaijan has been a stage for profound social and cultural transformations over the past two centuries. These changes have not only impacted the region's historical identity but have also raised fundamental questions about its society and culture. Central authorities' efforts to divide the region geographically and undermine social identity, particularly by disregarding the Turkic language—a cornerstone of Azerbaijani identity—have exacerbated existing challenges. These policies, which have significantly influenced the region's social and cultural fabric, have led to the assimilation and isolation of segments of the Azerbaijani population. From philosophical and historical sociological perspectives, these developments compel us to reflect on the concepts of identity and society. Is identity a fixed and unchanging entity, or does it evolve in tandem with social changes? These questions necessitate in-depth research into Azerbaijani identity and the factors influencing it. This article aims to examine some of the reasons and factors contributing to the assimilation process in Azerbaijani society. Drawing on personal experiences and available data, it seeks to sound an alarm for the society and draw attention to the serious challenges that contemporary Azerbaijan faces. Evidently, overcoming this crisis requires a comprehensive and pragmatic approach from all segments of society. Such an approach can help preserve and strengthen Azerbaijan's cultural and social identity, fostering a space for constructive dialogue and rebuilding social bonds.//////                                                                               Son iki əsrdə Azərbaycan dərin sosial və mədəni dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu dəyişikliklər təkcə bölgənin tarixi kimliyinə təsir etməyib, həm də cəmiyyət və mədəniyyət haqqında fundamental suallar ortaya qoyub. Mərkəzi hakimiyyətlərin coğrafi bölgülərə ayırma və xüsusilə Azərbaycan kimliyinin əsas sütunlarından biri olan türk dilini inkar etmə siyasəti bu sahədə ciddi problemlərə səbəb olub. Bu siyasətlər açıq-aşkar olaraq regionun sosial və mədəni strukturuna təsir edərək, Azərbaycan xalqının bir hissəsinin assimilyasiyası və sosial ayrılığına gətirib çıxarıb. Fəlsəfi və tarixi sosiologiya baxımından bu dəyişikliklər bizi kimlik və cəmiyyət anlayışları üzərində düşünməyə məcbur edir. Kimlik sabit və dəyişməz bir şeydirmi, yoxsa sosial dəyişikliklərlə birlikdə dəyişirmi? Bu suallar Azərbaycan kimliyi və ona təsir edən amillər barədə daha dərin tədqiqatların zəruriliyini göstərir. Bu məqalənin məqsədi Azərbaycan cəmiyyətində assimilyasiya prosesinə təsir edən bəzi səbəb və amilləri araşdırmaqdır. Bu məqsədlə şəxsi təcrübələrə və mövcud məlumatlara əsaslanaraq, cəmiyyəti xəbərdar etmək və müasir Azərbaycanın həddən artıq tanış olduğu ciddi problemlərə diqqəti cəlb etmək istəyirik. Şübhəsiz ki, bu böhrandan çıxmaq üçün bütün sosial təbəqələrin iştirakı ilə hərtərəfli və praktik bir yanaşma lazımdır. Bu yanaşma Azərbaycanın mədəni və sosial kimliyinin qorunmasına və inkişafına kömək edə bilər və konstruktiv dialoq və sosial əlaqələrin bərpası üçün şərait yarada bilər.////// Son iki yüzyılda Azerbaycan, derin sosyal ve kültürel dönüşümlerin yaşandığı bir coğrafya olmuştur. Bu dönüşümler sadece bölgenin tarihsel kimliğini etkilemekle kalmamış, aynı zamanda toplum ve kültür hakkında temel soruları da gündeme getirmiştir. Bu bağlamda, merkezi yönetimlerin coğrafi bölünme ve özellikle Azerbaycan kimliğinin temel taşlarından biri olan Türkçe dilini görmezden gelme politikaları, bu alanda ciddi sorunlara yol açmıştır. Bu politikalar, bölgenin sosyal ve kültürel yapısını açıkça etkileyerek, Azerbaycan halkının bir kısmının asimilasyonuna ve toplumsal olarak yalıtılmasına neden olmuştur. Felsefi ve tarihsel sosyoloji perspektifinden bakıldığında, bu dönüşümler bizi kimlik ve toplum kavramları üzerinde düşünmeye zorlamaktadır. Kimlik sabit ve değişmez bir şey midir, yoksa sosyal dönüşümlerle birlikte değişir mi? Bu sorular, Azerbaycan kimliği ve onu etkileyen faktörler hakkında daha derin araştırmaların gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu makalenin amacı, Azerbaycan toplumunda asimilasyon sürecindeki bazı neden ve faktörleri incelemektir. Bu amaçla, kişisel deneyimlere ve mevcut verilere dayanarak, topluma bir uyarı çanını çalmak ve günümüz Azerbaycanının aşina olduğu ciddi sorunlara dikkat çekmek amaçlanmıştır. Şüphesiz ki, bu krizden çıkmak için tüm sosyal kesimlerin katılımıyla kapsamlı ve pratik bir yaklaşım gereklidir. Bu yaklaşım, Azerbaycan’ın kültürel ve sosyal kimliğinin korunmasına ve geliştirilmesine katkıda bulunabilir ve yapıcı diyalog ve sosyal bağların yeniden kurulması için bir ortam sağlayabilir.

Abstract Summary
"Sahah ul-Ajam" The first Azerbaijani Turkish dictionary in front of Persian and Pahlavi words
"Sahah ul-ajam" is the first book of Azerbaijani Turkish dictionary. Just like "divan gügat türk" is the first dictionary of the Turkish world that brings together different dialects of the Turkish language. "Sahah ul-Ajam" is the first dictionary written in the literary language of Azerbaijani Turkish, which belongs to the western branch of Oghuz Turkish, and it is possible to say that this book is the first prose written in Turkish after Deda Gorgud. According to Professor Beydili, according to the characteristics of the book "Sahah ul-Ajam", this book can be compared with the similar book "Divan lugat Turk" and "Hilyet ul-Insan ve Helavet ul-Lisan" written by Ibn Muhanna. This work was written by Fakhreddin Hindushah Ibn Sanjar Nakhjavani, who was a scholar and statesman in Tabriz in the month of Zilhajja 677 AH (May 1, 1279).
The Saha ul-Ajam book, in terms of its explanation of all Pahlavi, Persian and sometimes Arabic words in Turkish, proves that Azerbaijani Turkish, which was considered a common language at that time, is a very rich language in terms of vocabulary. This book includes more than 4,700 words that are also used in Turkish. . The Turkish words used were practically the most commonly used common words and sentences among the people and writers of that time.
Unfortunately, at the time when the famous Iranian scholar Dehkhoda wrote his dictionary, Shuubism and Aryanism were so strongly propagated by the Pahlavis that the authors, either because of their adherence to that belief or because of the fear of the authorities, despite knowing this book, and in this book Because of the existence of Turkish dictionaries, they did not want to introduce it, and they avoided being injured as a source in their writings.
However, this book was a pioneer in finding the roots of Turkish words, especially idiomatic words in Azerbaijan, and on the other hand, it was also the main source of Persian dictionary books written several centuries later.
Fearing that they might have done a service to the Turkish language, they deprived the Persian language of one of its main sources, and this caused many words and their main meanings to be invisible.///////// "Səhahül-əcəm" Azərbaycan türkcəsi lüğətinin ilk kitabıdır. Necə ki, "Divanü lüğət-it türk" türk dünyasının ilk sözlüyü olaraq türk dilinin müxtəlif dialektlərini bir araya gətirən ilk lüğətdir. "Səhahül-əcəm" də oğuz türkcəsinin qərb qoluna aid olan Azərbaycan türkcəsinin ədəbi dilində yazılmış ilk lüğət kitabıdır və bu kitabın Dədə Qorquddan sonra türk dilidə yazılan ilk nəsr yazısı olduğunu da söyləmək mümkündür. Professor Bəydilinin fikrincə, “Səhahül-əcəm” kitabı özəlliklərinə görə, əmələn ona oxşar "Divanü lüğət-it türk" və ibn Mühənnanın yazdığı "Hilyət ül-insan və həlavət ül-lisan" kitabıyla eynidir. Bu əsər hicri 677-ci il Zilhəccə ayında (1 may 1279-cu il) Təbriz`də ədib və dövlət xadimi olan Fəxrəddin Hinduşah İbn Səncər Nəxcəvani tərəfindən yazılmışdır. “Səhahül-əcəm” kitabı, onun bütün pəhləvi, fars və bəzən də ərəb sözlərini türk dilində izah etməsi baxımından o dövrdə ortaq dil sayılan Azərbaycan türkcəsinin lüğət tərkibi olaraq çox zəngin bir dil olduğunu təsdiq edir. Bu kitaba 4700-dən çox türk dilində işlənən söz daxildir. İstifadə olunan türkcə sözlər o dövrün adamları və yazıçıları arasında nəzəri olaraq ən çox işlənən yayğın söz və cümlələr idi./////////// Sahahül-Ecem, Azerbaycan Türkçesinin söz varlığının ilk kitabıdır. Tıpkı Divanü lüğet-it türk`ün Türk dilinin farklı lehçelerini bir araya getiren Türk dünyasının ilk sözlüğü olması gibi. Sahahül-Ecem, aynı zamanda Oğuz Türkçesinin batı kolu olan Azerbaycan'da edebi ve ortak Türkçe dilinde yazılan ilk sözlüktür. Oğuz Türkçesinin batı kolu sayılan Azerbaycan Türkçesinin özellikleriyle hazırlanan Sahahül-Ecem'in Dede Korkut'tan sonra yazılan ilk Türkçe nesir olduğu söylenebilir. Profesör Begdali'ye göre Sahahül-Ecem kültürünün özelliklerine göre Mahmud Kaşgari'nin Divanü lüğet-it türk`ü ve İbn Mahanna'nın Haliya al-İnsan ve Halawat al-Lsan gibi benzer kültürlerle eşdeğer olduğu iddia edilebilir. Bu eser, Tebrizli yazar ve kamu görevlisi Fahraddin Hindushah İbn Sencer Nahcavani tarafından hicri Zilhicce 677 (1 Mayıs 1279) ayında yazılmıştır.. Sahahül-Ecem'in kültürü, Pehlevi, Farsça ve bazen de Arapça kelimelerin tamamını Türk dilinde açıklamış olması açısından, o dönemde yaygın olan Azerbaycan Türkçesinin çok zengin bir kültürünün oluşmasına neden olmuştur. Bu sözlük 4700'den fazla kelime içermektedir. Kullanılan Türkçe kelimeler, o dönemin insanları ve yazarları arasında neredeyse en yaygın ve yaygın olarak kullanılan kelime ve cümlelerdi..

Abstract First time has shared with the author with my dear friend Mehdi Hasani Ardabilli and also he has gave me the address of the tablets for reading In fact Babak name is like Yamakshid>Jamshid, Zamsba < Jamasba, etc., which were later included in the legends of the writings of Khodanameh and Ferdowsi’s poems, although the name Babak was never included in Khodanameh and poets’ poems. It has entered the name-system of after Elamite.  Babak can be seen at the intersection of the Parthian and Sasanian eras in the narration of “Babak”, the religious scholar who supported Ardeshir Babakan, who attributed Ardeshir to him as “Ardeshir Babakan”, and also Babak, a chieftain in the Sasanian era, which all show It survived until the Parthian era and was transferred to the Sassanid era. We believe that this name was a kind of title and position and was even popular until the era of the Abbasid caliphs, as in the story of “Babak”, the leader of the Abbasids era in the second century and contemporary with Imam Reza (As), Harun and Ma’mun Abbasi, In fact This Babak is who his original name was mentioned by A-Masoudi: “Hasan”.  The other person we are considering with the name “Baybak: Baibak” in Arabic texts is the contemporary of the 14th Abbasid caliph “Al-Muhtadi Bellah, son of Al-Wathiq Bellah” in the third century Hijri.  It was also mentioned that he was originally from the Eastern Turks, in fact later the use of this word, instead of being used in a position, continued as a name for men and reached our era.  Babak Khan in the Elamite era also had an important position and he had the supervision of affairs. In the mentioned Elamite inscriptions, we see this name written in two forms, Ba/ula-ba-ik and Ba/ula-ba, where the word Khana means, to khan: Beh Khan and also attached to it, and it is a sign of his government position, considering the things he has, including the delivery of supplies, etc., which we have tried to explain in the table below both cuneiform writings///////// Elam yazılarında Babək adının olması ilk dəfə əziz dostum professor Mehdi Hüsnü Ərdəbilli tərəfindən müəlliflə paylaşılmış və lövhələrin ünvanını oxumaq üçün ona göndərmiş, (sonradan daxil olmuş Cəmşid, Zəmsba >Cəmasb və s. Xudanəmə və Firdovsi şeirlərinin yazılarına dair əfsanələrə baxmayaraq, Babək adı heç vaxt Xudanəmə və şairlərin şeirlərində yer almasa da) elamlılardan sonra adlar sisteminə daxil olmuşdur. “Babək” rəvayətində Parfiya və Sasani dövrlərinin kəsişməsindəki Babək sözü; Ərdəşiri ona “Ərdəşir Babakan” kimi aid edən Ərdəşir Babakanı dəstəkləyən din alimi, eləcə də Sasanilər dövründə Babək Sərdarini görmək olar ki, bütün bunlar onun Parfiya dövrünə qədər yaşamasına və Sasanilər dövrünə keçməsinə dəlalət edir. Biz hesab edirik ki, bu ad bir növ ləqəb və vəzifə olub və hicri ikinci əsrdə Abbasilərə qarşı müxalifətin lideri olan “Babək” hekayəsində olduğu kimi hətta Abbasi xəlifələri dövrünə qədər məşhur olmuşdur. İslam Ensiklopediyasının müəllifləri tərəfindən Məsudindən sitat gətirilən “Həsən”in də adı çəkilən Harun və Məmun Abbasinin müasiri haqqında bəhs etdiyimiz başqa bir şəxs 3-cü əsr ərəb mətnlərində “Baybak: Baybak” adlanır. Hicri, 14-cü Abbasi xəlifəsinin müasiri, bu Babək tərəfindən yazılan “Əl-Muhtədi Bəallah, Əl-Vatiq Bəallah” xəlifə öldürülmüş və tarixdə “Baybək ət-Türki” adı ilə qeyd edilmişdir "demək ki, o, əslən Şərq türklərindəndir. Əslində, sonralar bu termin vəzifə mənasında deyil, kişi adı kimi işlədilmiş və dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əslində, Elam dövrünün Babək xanı da mühüm bir məmur idi və işlərə nəzarət edirdi: Xan da ona bağlıdır və bu, onun tədarükün çatdırılması və s. mixi yazıların hər ikisini aşağıdakı cədvəldə izah etməyə çalışdıq./////// Babek isminin varlığı ilk kez sevgili dostum Mehdi Heseni Erdebilli bey yazarla paylaşılmış ve tabletlerin adresini de bana vermiştir. Aslında Babek adı başka Elam adlarına benzer (Daha sonra Hudaname ve Firdevsi’nin şiirlerinin yazılarının efsanelerinde yer alan Yamakşid>Jamşid, Zamsba <Jamasba vb., ancak Hudaname ve şairlerin şiirlerinde Babak adı hiçbir zaman yer almamıştır) Elam’dan sonraki isim sistemine girmiştir.. Babak, adını Partlar çağı Ardeşir Babakanı destekleyen din alimi “Babak” ile Sasani döneminde reis olan Babak’ın anlatımında Part ve Sasani dönemlerinin kesişme noktasında görülmektedir.  Bunların hepsi Part dönemine kadar varlığını sürdürdüğünü ve Sasani dönemine aktarıldığını gösteriyor.  Bu ismin bir tür unvan ve mevki olduğunu ve hatta ikinci yüzyılda Abbasi döneminin lideri olan ve İmam Rıza (As) ile çağdaş olan “Babak” hikâyesinde olduğu gibi Abbasi halifeleri Harun ve Me’mun Abbasi dönemine kadar popüler olduğunu düşünüyoruz.. Masudin’in Bu Babekin asıl adını “Hasan” söylemiş. Arapça metinlerde “Baybak: Baibak” ismiyle ele aldığımız diğer kişi ise 14nci Abbasi halifesi “El-Mathidi Bellah’ın oğlu Al-Vatik Bellah”ın Hicri üçüncü yüzyıldaki çağdaşıdır.  Bu kişi Aslen Doğu Türklerinden olduğu da zikredilmiş, aslında daha sonra bu kelimenin bir mevkide kullanılmak yerine kullanımı erkek ismi olarak devam etmiş ve çağımıza kadar ulaşmıştır.  Elam döneminde Babak Han da önemli bir konuma sahipti ve işlerin denetimi ondaydı.  Adı geçen Elam yazıtlarında bu ismin Ba/ula-ba-ik ve Ba/ula-ba-ik olmak üzere iki biçimde yazıldığını görüyoruz.  Ba/ula-ba, Khana kelimesinin “hana” anlamına geldiği: ve aynı zamanda ona bağlı ve sahip olduğu şeyler dikkate alındığında, erzak teslimatı v b. de dahil olmak üzere, onun hükümet pozisyonunun bir işaretidir.  Aşağıdaki tabloda her iki çivi yazısını açıklamaya çalıştık

Abstract      The gradual change and erasure of the linguistic and cultural identity of nations and ethnic groups through the change of population structure has been and is one of the major challenges and harms of human societies throughout history; Whether these changes and gradual disappearance were forced and imposed or soft and in the form of cultural invasion and population influx; In both cases and in the long term and in the case of neglect and indifference, to erase the linguistic and cultural identity of the defeated, condemned and attacked communities by immigrants; will lead The most obvious contemporary example of the effect of changes in the demographic structure in the gradual change and disappearance of the language and culture of society is the transfer of Akrad and Afaghene and their settlement and permanent residence in the western cities of Azerbaijan and the eastern and central plateau of Iran, which today clearly and tangibly witnesses the complications. We are caused by something that has been customary during the past hundred years, generally in the geography known as Iran, and especially in the west of Azerbaijan and in the scope of the research of the upcoming article (geography of the cities of Bijar Gros, Qorveh and subordinate cities) and is  Analyzing the causes, methods and policies of changing the demographic structure and as a result of the linguistic and cultural changes of the studied cities in the past one hundred years, citing and relying on reliable historical sources, including "The National Geographical Culture of the Turks of Iranzmin" by Dr. Mahmoud Panahian and "Geography Bijar region of Gros, Qorveh and Diwandre” by Faraj Elah Mahmoudi and the book "Gross changes during the First World War" written by Mohammad Marivani and other historical books and documents and newspaper and press reports reflecting the news and sidelines of the migration of displaced people.///////// Nüfus yapısının değişmesi yoluyla ulusların ve etnik grupların dil ve kültürel kimliklerinin kademeli olarak değişmesi ve silinmesi, tarih boyunca insan toplumlarının en büyük zorluklarından ve zararlarından biri olmuştur ve olmaya devam etmektedir; Bu değişimler ve kademeli yok oluşlar zorla ve dayatılarak mı, yoksa yumuşak bir şekilde ve kültürel istila ve nüfus akışı şeklinde mi gerçekleşti; Her iki durumda da ve uzun vadede, ihmal ve ilgisizlik durumunda, göçmenler tarafından yenilgiye uğratılan, kınanan ve saldırıya uğrayan toplulukların dil ve kültürel kimliğinin silinmesi; liderlik edecek Demografik yapıdaki değişikliklerin toplumun dilinin ve kültürünün kademeli olarak değişmesi ve kaybolması üzerindeki etkisinin en açık çağdaş örneği, Akrad ve Afaghene'nin nakledilmesi ve bunların Azerbaycan'ın batı şehirleri ile doğu şehirlerine yerleşip daimi ikamet etmeleridir. Bugün açıkça ve somut olarak sıkıntılara sahne olan İran'ın merkez platosu, genel olarak İran olarak bilinen coğrafyada ve özellikle Azerbaycan'ın batısında ve son yüz yıldır adet haline gelmiş bir şeyden kaynaklanıyor. gelecek makalenin araştırması (Bicar Gros, Qorveh ve bağlı şehirlerin coğrafyası)  İncelenen şehirlerin son yüz yıldaki dil ve kültürel değişimleri sonucunda demografik yapıdaki değişimin nedenlerini, yöntemlerini ve politikalarını analiz etmek, "Türklerin Ulusal Coğrafya Kültürü" de dahil olmak üzere güvenilir tarihi kaynaklardan alıntı yapmak ve bunlara dayanmak. Dr. Mahmud Panahian'ın "İranzmin'in" adlı kitabı ve Faraj Elah Mahmudi'nin "Gros, Korve ve Divandre'nin Coğrafyası Bicar bölgesi" ve Muhammed Marivani'nin yazdığı "Birinci Dünya Savaşı Sırasında Büyük Değişiklikler" kitabı ve diğer tarihi kitap ve belgeler ile gazete ve basın yerinden edilmiş kişilerin göçüne ilişkin haberleri ve olayları yansıtan raporlar.//////// Əhali strukturunun dəyişməsi ilə millətlərin və etnik qrupların dil və mədəni kimliyinin tədricən dəyişməsi və silinməsi tarix boyu bəşər cəmiyyətlərinin əsas problemlərindən və zərərlərindən biri olmuşdur və belədir; Bu dəyişikliklərin və tədricən yoxa çıxmanın məcburi yoxsa yumşaq və mədəni işğal və əhalinin axını şəklində olub-olmaması; Hər iki halda və uzunmüddətli perspektivdə və etinasızlıq və laqeydlik halında, mühacirlər tərəfindən məğlub, qınanan və hücuma məruz qalan icmaların dil və mədəni kimliklərini silmək; rəhbərlik edəcək Demoqrafik strukturda baş verən dəyişikliklərin cəmiyyətin dilinin və mədəniyyətinin getdikcə dəyişməsinə və yoxa çıxmasına təsirinin ən bariz çağdaş nümunəsi Akrad və Afaqenelərin köçürülməsi və onların Azərbaycanın qərb şəhərləri ilə şərq bölgələrində yerləşərək daimi məskunlaşmalarıdır. İranın mərkəzi yaylasında bu gün fəsadların açıq-aydın şahidi oluruq, bizə son yüz ildə, ümumiyyətlə, İran adlanan coğrafiyada, xüsusən də Azərbaycanın qərbində və s. adət halına gəlmiş səbəblərdən qaynaqlanır. Bu məqalənin tədqiqi (Bicar Gros, Qorve və tabe şəhərlərin coğrafiyası) və son yüz ildə tədqiq olunan şəhərlərin demoqrafik strukturunun dəyişməsinin səbəblərini, üsullarını və siyasətlərini və linqvistik və mədəni dəyişiklikləri nəticəsində mötəbər tarixi mənbələrə, o cümlədən “Türklərin milli coğrafi mədəniyyəti” Mahmud Pənahianın "İranzmin" və "Coğrafiya Bicar bölgəsi Qros, Qorve və Divandrə”, Fərəc Elah Mahmudi və Məhəmməd Mərivaninin yazdığı "Birinci Dünya Müharibəsi zamanı kobud dəyişikliklər" kitabı və digər tarixi kitablar və sənədlər, qəzet və mətbuat köçkünlərin miqrasiyasının xəbərlərini və kənarlarını əks etdirən hesabatlardır.

Abstract In this article, the territorial and ethnic nature of ancient Azerbaijan is discussed and the claims related to the name and meaning of the word Azerbaijan are discussed. According to the records and the customary practice in Azerbaijan, where the names of places are mainly based on ethnic names, the word Azerbaijan is derived from Aces. In this article, there are references to historical Azerbaijan BC and AD.//////////// Bu makalede eski Azerbaycan'ın bölgesel ve etnik yapısı ele alınarak, Azerbaycan kelimesinin adı ve anlamı ile ilgili iddialar tartışılmaktadır. Yer adlarının ağırlıklı olarak etnik isimlere dayandığı Azerbaycan'da kayıtlara ve örf ve adete göre Azerbaycan kelimesi As'tan türemiştir. Bu yazıda tarihi Azerbaycan'dan M.Ö. ve M.S.'ye atıflar bulunmaktadır.///////// Bu məqalədə qədim Azərbaycanın ərazi-etnik təbiətindən bəhs edilir və Azərbaycan sözünün adı və mənası ilə bağlı iddialar müzakirə edilir. Yer adlarının əsasən etnik adlara əsaslandığı Azərbaycanda qeydlərə və adət-ənənələrə görə, Azərbaycan sözü as sözündən götürülüb. Bu məqalədə eramızdan əvvəl və eramızdan sonraki tarixi Azərbaycana istinadlar var.

Abstract The massacre of 150,000 Qashqai’s during the occupation of Iran by the Allies would have erased the Qashqai clan from the scene of the times and put the Qashqai name on the pages of history. Time was passing quickly; military planes were full of explosives and the armed forces under the command of Marshal Jahanbani were ready to encircle the Qashqai’s. A moment of delay was enough to change the fate of one of the Turkish clans. To prevent the massacre, Jamal Hassanu Tarai suggested to the British ambassador in Tehran that we can settle the Qashqai’s in Turkey. But for some reason, this proposal was rejected, and a military attack was put on the agenda. The Turkish ambassador prevented this huge tragedy from happening due to his close relations with Marshal Jahanbani and some officials, as well as persuading Khosro Khan Qashqai to compromise with the British ambassador. In 1963, the Turkish ambassador wrote his memoirs under the title "Hidden Leaf of Contemporary History" in Cumhuriyet newspaper. What you will read ahead is an unknown page of Qashqai history and of course a brief description of the political situation in Iran in 1943.///////// İranın müttəfiqlər tərəfindən işğalı zamanı 150 min qaşqayın qətlə yetirilməsi Qaşqay tayfasını zamanın səhnəsindən silib, Qaşqay adını tarix səhifələrinə yazdıra bilərdi. Vaxt sürətlə keçdi, hərbi təyyarələr partlayıcılarla dolu idi və general-leytenant Cahanbaninin komandanlığı altında olan silahlı qüvvələr qaşqayları mühasirəyə almağa hazır idi. Bir anlıq gecikmə türk tayfalarının birinin taleyini dəyişməyə kifayət edə bildi. Qətliamın qarşısını almaq üçün Camal Husnu Tarai İngiltərənin Tehrandakı səfirinə təklif etdi ki, biz qaşqayları Türkiyədə məskunlaşdıra bilərik. Amma bəzi səbəblərdən bu təklif rədd edildi və hərbi hücum gündəmə gətirildi. Türkiyə səfiri general-leytenant Cahanbani və bəzi məmurlarla yaxın münasibətləri, habelə Xosrov Xan Qaşqayı Britaniya səfiri ilə güzəştə getməyə razı salması sayəsində bu böyük faciənin qarşısını aldı. Türkiyə səfiri 1963-cü ildə “Cümhuriyyət” qəzetində “Yaxın tarixdən gizli qalmış bir yarpaq” adı ilə xatirələrini yazıb. Qarşıda oxuyacağınız yazı Qaşqay tarixinin naməlum səhifəsi və təbii ki, 1943-cü ildə İrandakı siyasi vəziyyətin qısa təsviridir.  

Abstract In this article, we talk about the Damghas of the Turks throughout history, which have a life as long as the life of the Turks. The use of ancient Turkish tombs everywhere in the Iranian plateau and the ancient civilizations of the region shows their active presence in the thinking of "ancient Turks" and its transfer to other places and among other ethnic groups, which is a strong proof of the active presence of "Turks" in the Iranian plateau. and Azerbaijan and other regions". The discovery of signs of the beginning of the conversion of Damghas into writing can be seen in the ancient works of Azerbaijan, as well as Sumerian and Elamite discoveries. In this article, the historical course of the transformation of Damghas into the Orkhon alphabet is discussed.////// Bu yazıda türklərin ömrü qədər ömrü olan türk tarixi damğalarından bəhs edirik. İran yaylasının və bölgənin qədim sivilizasiyalarının hər yerində qədim türk məzarlarından istifadə edilməsi onların “qədim türklər” təfəkküründə fəal iştirakını və onun başqa yerlərə və başqa etnik qruplar arasında köçürülməsini göstərir ki, bu da onun fəallığının güclü sübutudur. İran yaylasında və Azərbaycan və digər bölgələrdə “türklərin” olmasına dəlildir. Damğasın yazıya çevrilməsinin başlanğıcının əlamətlərinin aşkar edilməsini Azərbaycanın qədim əsərlərində, eləcə də Şumer və Elam kəşflərində görmək olar. Bu yazıda Damğasın Orxon əlifbasına çevrilməsinin tarixi gedişatından bəhs edilir./////// Bu yazımızda tarih boyunca Türklerin ömrü kadar uzun bir ömrü olan Türk Damgalarından bahsediyoruz. İran platosunun her yerinde eski Türk mezarlarının kullanılması ve bölgedeki eski uygarlıkların "eski Türkler" düşüncesinde etkin bir şekilde varlık göstermesi, başka yerlere ve diğer etnik gruplara aktarılması da bu etkin varlığın güçlü bir kanıtıdır. İran platosunda, Azerbaycan'da ve diğer bölgelerde "Türklerin" varlığı. Damghas'ın yazıya dönüşmeye başladığına dair işaretlerin keşfi, Sümer ve Elam keşiflerinin yanı sıra Azerbaycan'ın eski eserlerinde de görülebilir. Bu makalede Damgas'ın Orhun alfabesine dönüşümünün tarihsel seyri ele alınmaktadır.

Abstract With the outbreak of the First World War and the withdrawal of the Russians from Iran and Azerbaijan, the politicians of Azerbaijan north of Aras declared their independence and named the country the Republic of Azerbaijan. Naming the republic after Azerbaijan met with a negative reaction from Tehran. After the end of the war, the warring countries meet in Paris to discuss peace matters. The delegation of Iran and Azerbaijan will stay in Istanbul and during this stay, 4 talks will be held between the heads of the two countries. In one of these conversations, the Iranian government proposed the union of the two countries, which was important. This article deals with the negotiations between the heads of the two delegations.///// Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması və rusların İran və Azərbaycandan çıxarılması ilə Arazın şimalındakı Azərbaycan siyasətçiləri müstəqilliklərini elan etdilər və ölkəni Azərbaycan Respublikası adlandırdılar. Respublikaya Azərbaycanın adının verilməsi Tehranın mənfi reaksiyası ilə üzləşib. Müharibə bitdikdən sonra müharibə edən ölkələr sülh məsələlərini müzakirə etmək üçün Parisdə toplaşırlar. İran və Azərbaycan nümayəndə heyəti İstanbulda qalacaq və bu səfər zamanı iki ölkə başçıları arasında 4 görüş keçiriləcəkdi. Bu söhbətlərin birində İran hökuməti iki ölkənin birliyini təklif etdi ki, bu da vacib idi. Bu məqalə iki nümayəndə heyətinin rəhbərləri arasında aparılan danışıqlardan bəhs edir.////// Birinci Dünya Savaşı'nın çıkması ve Rusların İran ve Azerbaycan'dan çekilmesiyle Aras'ın kuzeyindeki Azerbaycan siyasetçileri bağımsızlıklarını ilan ederek ülkeye Azerbaycan Cumhuriyeti adını verdiler. Cumhuriyete Azerbaycan'ın adının verilmesi Tahran'dan olumsuz tepki aldı. Savaşın bitiminden sonra savaşan ülkeler barış meselelerini görüşmek üzere Paris'te buluşuyor. İran ve Azerbaycan heyeti İstanbul'da kalacak ve bu ziyaret sırasında iki ülke başkanları arasında 4 görüşme gerçekleştirilecekti. Bu görüşmelerin birinde İran hükümeti iki ülkenin birleşmesini önerdi ki bu da önemliydi. Bu makale iki heyet başkanları arasındaki müzakereleri ele almaktadır.

Abstract The book "Kurd and His Racial and Historical Connection" is written by Gholamreza Rashid Yasmi, who wrote it in 1316 at the request of the Ministry of Culture of Iran. As the title suggests, the subject of the book is related to the history and issues of descent and race of the Kurdish people. During the reign of Reza Shah, the cultural apparatus of the government, based on a strong and mysterious desire, commissioned Gholamreza Rashid Yasmi, Mardukh Kurdestani and Vladimir Minorski to compile the history and determine the racial origin and prove the Iranianness of this people. In his studies, the author has not come across a convincing point about the causes of this desire. As a major possibility, it can be believed that this strong desire of the racist and Aryanist Pahlavi government to prove the racial identity of some ethnic groups living in Iran with the Persian speakers is the root of this government's interest in recruiting non-Turkish Iranian ethnic groups to plan It has been claimed that the population of Persian-speaking people and their ethnic brothers is superior to the Turkish population. Perhaps a forward-looking purpose to raise land claims against the Kurdish lands of neighboring countries was also involved in this desire. The land claim against the Ottoman Kurdish lands in the declaration of land restitution submitted to the Paris Peace Conference by the Iranian delegation in March 1919 and the emphasis on the Iranian-race and Iranian-language of this people is another evidence, which strengthens this suspicion. As the authors of the three mentioned projects, in exchange for receiving wages, documents and research facilities, the authors compiled Kurdish history based on the principles and criteria set by the Pahlavi government and created a confused and fake history for the said people. The basis of the work in compiling this history is to prove that Akrad is Iranian based on the special definition of the government elites of the concept of being Iranian, to prove that Kurds are Aryans and the racial commonality of Kurds and Persians, to prove the presence of Kurds everywhere on the Iranian plateau, to integrate Kurds into Aryan and Persian society. Putting the Kurdish language under the Persian group, attributing some dynasties of the kingdom of Iran to the Ekrads, and finally attributing the Kurds to the Median dynasty or civilization was based. The writing of the book "Kurd and His Racial and Historical Connection" was completed in the conditions of cultural vacuum and lack of written works on the mentioned subject, and the contents of this book, despite many flaws and errors, were widely accepted in the shadow of propaganda and editing by others. Unfortunately, in the shadow of the Pahlavi government's cultural authorities' abuse of the special historical situation and cultural vacuum to compile written works based on their Aryan-oriented and Persian-oriented principles and interests, and the subsequent efforts of the cultural institutions of this government to put history on the throne self-made and artificial works and the continuation of this practice in the era after the Islamic Revolution, such non-scientific and non-documented writings sit in the place of reference books and have shaped the intellectual and attitudinal structure of the intellectual and academic society of Iran and become sources They became their subject for the compilation of subsequent books.////////////// “Kürd və onun irqi-tarixi davamlılığı” kitabı 1316-cı ildə İran Mədəniyyət Nazirliyinin sifarişi ilə Qulamrza Rəşid Yasmi tərəfindən yazılmışdır. Adından da göründüyü kimi, kitabın mövzusu kürd xalqının tarixi, soy və irq məsələləri ilə bağlıdır. Rza şah dövründə hökumətin mədəni aparatı güclü və müəmmalı bir istək əsasında Qulamrza Rəşid Yasmi, Mərdux Kurdestani və Vladimir Minorskiyə tarixi tərtib etməyi, irqi mənşəyini müəyyənləşdirməyi və bu xalqın iranlılığını sübut etməyi tapşırdı. Müəllif araşdırmalarında bu istəyin səbəbləri ilə bağlı inandırıcı bir məqama rast gəlməmişdir. Böyük ehtimal kimi, irqçi və arianist Pəhləvi hökumətinin İranda yaşayan bəzi etnik qrupların farsdillilərlə irqi kimliyini sübut etmək üçün türk olmayan iranlı etnikləri öz sıralarına cəlb etmək marağının kökündə dayandığına inanmaq olar. Qrupların planlaşdırılması Farsdillilərin və onların etnik qardaşlarının əhalisinin türk əhalisindən üstün olduğu iddia edilmişdir. Ola bilsin ki, bu arzuda qonşu ölkələrin kürd torpaqlarına qarşı torpaq iddiaları qaldırmaq kimi perspektivli bir məqsəd də var idi. İran nümayəndə heyətinin 1919-cu ilin martında Paris Sülh Konfransına təqdim etdiyi torpaqların geri qaytarılması bəyannaməsində Osmanlı kürd torpaqlarına qarşı torpaq iddiası və bu xalqın iranlı və irandilli olmasının vurğulanması da bu şübhəni gücləndirən bir dəlildir. Adı çəkilən üç layihənin müəllifi olaraq əmək haqqı, sənəd və tədqiqat imkanları müqabilində Pəhləvi hökumətinin qoyduğu prinsip və meyarlar əsasında kürd tarixini tərtib edən müəlliflər sözügedən insanlar üçün saxta tarix yaratmışlar. Bu tarixin tərtibində işin əsasını hökumət elitasının iranlılıq anlayışına verdiyi xüsusi tərifə əsaslanaraq Ekradın iranlı olduğunu sübut etmək, kürdlərin ari olduğunu və kürdlərlə farsların irqi ümumiliyini sübut etmək, İran yaylasının hər yerində kürdlərin olması, kürdlərin ari və fars cəmiyyətinə inteqrasiyası, kürd dilinin fars qrupuna daxil edilməsi, İran krallığının bəzi sülalələrinin Ekradlara aid edilməsi və nəhayət, kürdlərin Midiya xanədanlığına və ya sivilizasiyasına aid edilməsi əsaslanırdı. “Kürd və onun irqi-tarixi davamlılığı” kitabının yazılması mədəni boşluq və qeyd olunan mövzuda yazılı əsərlərin olmaması şəraitində başa çatdırılmış və bu kitabın məzmunu bir çox nöqsan və xətalara baxmayaraq, ictimaiyyətdə geniş şəkildə qəbul edilmişdir. Təəssüf ki, Pəhləvi hökumətinin mədəniyyət orqanlarının xüsusi tarixi vəziyyətdən və mədəni boşluqdan sui-istifadə edərək öz ari və fars yönümlü prinsip və maraqları əsasında yazılı əsərlər tərtib etməsi və bu hökumətin mədəniyyət müəssisələrinin sonrakı səyləri kölgəsində tarixi taxt-taca çıxarmaq üçün öz istehsalı və süni əsərlər və bu təcrübənin İslam İnqilabından sonrakı dövrdə də davam etdirilməsi, bu cür qeyri-elmi və sənədsiz yazılar istinad kitablarının yerində oturub, fikri və münasibət quruluşunu formalaşdırmışdır. Kitab İranın intellektual və akademik cəmiyyətinin mənbəyinə çevrilir və sonrakı kitabların tərtibi üçün onların mövzusuna çevrilir.///////// "Kürd və onun ırki-tarixi davamlılığı" kitabı, 1316    yılında İran Kültür Bakanlığı'nın isteği üzerine Gulamrıza Raşid Yasmi tarafından yazılmıştır. Adından da anlaşılacağı gibi kitabın konusu Kürt halkının tarihi, soy ve ırk meseleleriyle ilgilidir. Rıza Şah'ın hükümdarlığı sırasında, hükümetin kültürel aygıtı, güçlü ve gizemli bir arzuya dayanarak, Gulamrıza Raşid Yasmi, Mardukh Kurdestani ve Vladimir Minorski'yi tarihi derlemek, ırksal kökenini belirlemek ve bu halkın İranlılığını kanıtlamakla görevlendirdi. Yazar, çalışmalarında bu arzunun nedenleri konusunda ikna edici bir noktaya rastlamamıştır. Büyük bir olasılık olarak, ırkçı ve Aryanist Pehlevi hükümetinin, İran'da yaşayan bazı etnik grupların Farsça konuşanlarla ırksal kimliğini kanıtlamaya yönelik bu güçlü arzusunun, bu hükümetin Türk olmayan İran etnik gruplarını askere alma konusundaki ilgisinin kökeni olduğuna inanılabilir. Grup planlaması Farsça konuşan halkların ve onların etnik kardeşlerinin nüfusunun Türk nüfusundan üstün olduğu iddia edildi. Bu arzunun içinde belki de ileriye dönük olarak komşu ülkelerin Kürt topraklarına yönelik toprak iddialarını gündeme getirme amacı da vardı. İran heyetinin Mart 1919'da Paris Barış Konferansı'na sunduğu toprak iadesi beyanında Osmanlı Kürt topraklarına karşı toprak iddiası ve bu halkın İran ırkına ve İran diline vurgu yapılması bu şüpheyi güçlendiren bir başka delildir. Adı geçen üç projenin yazarları olarak yazarlar, aldıkları maaş, belge ve araştırma olanakları karşılığında Pehlevi hükümetinin belirlediği ilke ve kriterlere göre Kürt tarihini derleyerek adı geçen halk için karışık ve sahte bir tarih yarattılar. Bu tarihin derlenmesindeki çalışmanın temeli, hükümet elitlerinin İranlılık kavramının özel tanımından yola çıkarak Akrad'ın İranlı olduğunu kanıtlamak, Kürtlerin Aryan olduğunu ve Kürtlerle Farsların ırksal ortaklığını kanıtlamak, Kürtlerin İran platosunun her yerinde bulunması, Kürtlerin Aryan ve Fars toplumuna entegre edilmesi, Kürt dilinin Fars grubuna dahil edilmesi, İran krallığının bazı hanedanlarının Ekradlara atfedilmesi ve son olarak Kürtlerin Medyan hanedanına veya medeniyetine atfedilmesi. dayanıyordu. "Kürt ve ırksal ve tarihi devamlılığı" kitabının yazımı, kültürel boşluk ve söz konusu konuda yazılı eserlerin bulunmaması koşullarında tamamlanmış ve bu kitabın içeriği, birçok kusur ve hataya rağmen, geniş çapta kabul görmüştür. Ne yazık ki, Pehlevi hükümetinin kültür otoritelerinin özel tarihi durumu ve kültürel boşluğu kötüye kullanarak Aryan odaklı ve Fars odaklı ilke ve ilgi alanlarına dayalı yazılı eserler derlemesi ve bu hükümetin kültür kurumlarının müteakip çabaları gölgesinde tarihin kendi kendine yapılan ve yapay eserlerle tahtına oturtulması ve bu uygulamanın İslam Devrimi sonrasındaki dönemde de devam etmesi, bu tür bilimsel olmayan ve belgelenmemiş yazıların referans kitaplarının yerini alması, entelektüel ve tutumsal yapıyı şekillendirmiştir. Kitap İran'ın entelektüel ve akademik toplumunun kaynakları haline geldi ve sonraki kitapların derlenmesine konu oldu.

Abstract Ashug art has became a rules and traditions based form creativ space by  continuing past centuries experience and having unique singing style. Along with the music Ashugs have created various forms of folk poetry syllable poems. This al-variegation also changed due to the environment, genres which were efficient in some environment has not been effcient in other environment. Garayli, goshma and tajnis was efficient in all time and environment. One of the creative ashugs in Aghbaba-Childir ashug environment was ashug Nasib. He  has lived  at the end of XIX - beginning of XX century. Including the legends seven genres were observed in Ashug Nasib's creativity. In our opinion,  there are two main reason: first,  poetic heritage of ashug was not gathered in a timely manner, therefore most of them disappeared. Secondly, Aghbaba-Childir ashug environment differs from other ashug environment  for being closer to Anatolia ashug school  in terms of performance tradition. However, all the major genres of poetry are available in Aghbaba-Childir ashug environment. Genres such as bayati, goshma, garayli, tajnis, mukhammas, divani, masterpiece of literature (ustadname), epos, legend have been used widely, simply,types of poetry such as mustazad, jighali and qosayarpaq tajnis, dodaqdeymez, dildonmez  have not been so efficient. هنر عاشیقی در طول قرن ها تجربه پالایش یافته و به عرصه ای خلاقانه با سبک اجرا، فرم و قواعد خاص خود بر اساس سنت تبدیل شده است. عاشیق ها علاوه بر موسیقی، اشعاری در قالب های مختلف شعر عامیانه نیز خلق کردند. این تنوع با توجه به محیط نیز تغییر کرده است، ژانرهایی که در برخی محیط ها کار می کنند در محیط های دیگر چندان قابل اجرا نیستند. در همه دوره ها و محیط ها بیش از این قافیه ها، دوبیتی ها ، گرایلی و تجنیس ها به کار رفته است. یکی از این عاشقان خلاق، عاشیق نصیب، نماینده استاد محیط عاشقان آق بابا-چیلدیر بود. او در اواخر قرن نوزدهم - اوایل قرن بیستم زندگی و خلق کرد. در آثار عاشیق نصیب هفت ژانر مختلف از جمله داستان های عاشقانه وجود دارد. به نظر ما دو دلیل مهم برای این امر وجود دارد: اول اینکه بیشتر میراث شعری عاشیق به دلیل جمع‌آوری نشدن به موقع از بین رفته است. ثانیاً، محیط عشیق آغ بابا-چیلدیر از نظر ژانر با سایر محیط‌های عاشیقی متفاوت است، زیرا از نظر بیان و سنت‌های اجرا به مکتب عاشیقی آناتولی نزدیک‌تر است. با این حال، تمام ژانرهای اصلی شعر عاشقانه در محیط عاشقانه آق بابا-چیلدیر وجود دارد. ژانرهایی مانند بایاتی، کوشمه، گرایلی، تجنیس، مخمس، دیوانی، داستان و نقالی در اینجا بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما برخی از انواع شعر پیچیده‌تر مانند تجنیس مستزاد، جیقلی و قوشایاپرپاق تجنیس، دوداق دیمز، خیلی موثر نبودند