Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract The Kurdistan Democratic Party of Iran announced and prepared in advance to hold an armed meeting in Naqadeh - one of the cities of Azerbaijan - on Friday, April 20, 1979, and called its supporters (despite the previous written and verbal opposition of the residents of Naqdeh) to carry it out in The location of the sports stadium (located in the Turkish-populated area of Naqadeh ). During the event, suddenly the sound of gunfire was heard in a house located south of the stadium, and sometime later, the sound of gunfire from outside, tensed the crowd of thousands of armed Kurds present in the sports stadium. The Kurdish army left the mentioned place in a hurry with aerial shooting. At the beginning of the incident, armed Kurdish operatives killed a number of street vendors and residents of Naqdeh in the streets around the stadium, and also took a group hostage in the weekly market (Jamah Bazar) and other neighborhoods. Even though the Turks announced through loudspeakers until 2:00 pm that armed people must leave the city to avoid war and fratricide, the leaders of the Democratic Party did not accept this and demanded the surrender of the Turks. As a result, at 5:00 PM, the conflict officially started and after three days of conflict and bloody war, at dawn on Monday 23/2/1979, the armed attackers were forced to flee from Naqdeh and the war ended.*******
İran Kürdüstan Demokratik Partiyası 1979-ci il aprelin 20-də Azərbaycanın şəhərlərindən biri olan Nəqədədə Türklərin məskunlaşdığı idman stadionunda silahlı toplantı keçirəcəyini elan etdi və tərəfdarlarını (əvvəlki yazılı və şifahi müxalifətə baxmayaraq) meydana çağırdı.
 Tədbir zamanı qəfildən stadionun cənubunda yerləşən evdən atışma səsi eşidilib və bir müddət sonra çöldən gələn silah səsləri idman stadionunda olan minlərlə silahlı kürddən ibarət izdihamı gərginləşdirib. Silahlı kürdlər havadan atəş açaraq sözügedən yeri tələsik tərk ediblər. Hadisənin əvvəlində silahlı kürd əməliyyatçılar stadionun ətrafındakı küçələrdə bir sıra küçə satıcılarını və Nəqədə sakinlərini öldürüb, həmçinin həftəlik bazarda (Cuma Bazar) və digər məhəllələrdə bir qrupu girov götürüblər. Türklər gecə saat 2:00-a qədər səsgücləndiricilər vasitəsilə silahlı insanların müharibədən və qardaş qırğından qaçmaq üçün şəhəri tərk etmələrini bildirsələr də, Demokrat Partiyasının rəhbərləri bunu qəbul etməyib, türklərin təslim olmasını tələb ediblər. Nəticədə, saat 17:00-da qarşıdurma rəsmi olaraq başladı və üç günlük qarşıdurma və qanlı müharibədən sonra, 23/3/1979 bazar ertəsi səhər tezdən silahlı hücum edənlər Nəqadədən qaçmağa məcbur oldular və müharibə başa çatdı.******

Abstract Umay is a female deity in the beliefs of turks who is related to the role of production and reproduction. umay also has similarities with simorgh in avesta and shahnameh. for the first time hossein feizollahi vahid pointed out these similarities and introduced simorgh as umay. but his opinion was criticized by sajjad aydenloo. we have examined in this article the similarities between these two mythical creatures, and considering the similarities between these two creatures in being birds and especially their relationship with the eagle, we came to the conclusion that these two mythical creatures are an embodiment of fairies, which were creatures related to the role of production and have appeared in the form of a bird. and umay, which actually, is the homa bird, as well as the simorgh, just two of the incarnations of these fairies. in the following, we have examined the various forms in which fairies are embodied, and we have presented examples of them in the beliefs of the turks and in the shahnameh.***********
Umay, Türk inançlarında üretim ve üreme rolüyle ilişkili bir kadın tanrıdır. Umay, Avesta ve Şehname'deki Simurg ile de benzerlikler taşır. Hüseyin Feyzollahi Vahid ilk kez bu benzerliklere dikkat çekmiş ve Simurg'u Umay olarak tanıtmıştır. Ancak onun görüşü Sajjad Aydenloo tarafından eleştirilmiştir. Bu makalede bu iki efsanevi yaratık arasındaki benzerlikleri inceledik ve bu iki yaratığın kuş olmaları ve özellikle kartalla olan ilişkileri açısından benzerliklerini göz önünde bulundurarak, bu iki efsanevi yaratığın üretim rolüyle ilişkili yaratıklar olan ve kuş biçiminde ortaya çıkan perilerin birer temsili olduğu sonucuna vardık. Aşağıda, perilerin çeşitli temsil biçimlerini inceledik ve bunların Türk inançlarında ve Şehname'de örneklerini sunduk.********
Umay türklərin inanclarında istehsal və çoxalma rolu ilə bağlı olan qadın tanrıdır. umay da avestada və şahnamədə simurqla oxşarlıqlara malikdir. ilk dəfə hossein feizollahi vahid bu oxşarlıqlara diqqət çəkmiş və simurğu umay kimi təqdim etmişdir. lakin onun fikri sajjad aydenloo tərəfindən tənqid edildi. biz bu məqalədə bu iki mifik məxluq arasındakı oxşar cəhətləri araşdırdıq və bu iki məxluqun quş olmaları və xüsusən də qartalla əlaqəsi baxımından oxşarlıqları nəzərə alaraq belə nəticəyə gəldik ki, bu iki mifik varlıq pərilərin təcəssümüdür.ki istehsal rolu ilə bağlı məxluqlar olub, quş şəklində meydana çıxmışlar. və əslində homa quşu olan umay, həmçinin simurq, bu pərilərin təcəssümlərindən yalnız ikisidir. aşağıda pərilərin təcəssüm olunduğu müxtəlif formaları araşdırdıq və türklərin inanclarında və şahnamədə onlardan nümunələr təqdim etdik.

Abstract The region and city of Avajik, located in the northwest of Azerbaijan, belongs to the city 
of Chaldaran in the province of West Azerbaijan. The existence of old monuments such as 
the historical cemetery of Pirahmad Kandi, which is 2800 years old, indicates the existence 
of a dynamic civilization in this region. Being located on the Silk Road, this area has been 
a place of traffic and trade in the past, and the remains of two historical customs offices 
(Pirahmad Kandi and Soufali Customs) are still standing. This area is the settlement of 
Ayrım Turks who played a significant role in the history of the area. Among the other 
famous tribes, some of whose survivors still live in the Avajik region, are the Qara-Papaqs, 
who are known locally as Tarkameh. This article introduces the region of Avajik, the 
ancient places and the elders of this region ************** Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən Avacık rayonu və şəhəri Qərbi Azərbaycan 
əyalətinin Çaldiran şəhərinə aiddir. 2800 il yaşı olan Pirəhməd Kandinin tarixi 
qəbiristanlığı kimi köhnə abidələrin mövcudluğu bu bölgədə dinamik sivilizasiyanın 
mövcudluğundan xəbər verir. İpək Yolu üzərində yerləşən bu ərazi keçmişdə nəqliyyat 
və ticarət məkanı olub və iki tarixi gömrük idarəsinin (Pirəhməd Kandi və Soufali 
Gömrük) qalıqları hələ də ayaqdadır. Bu ərazi onun tarixində mühüm rol oynamış Ayram 
türklərinin məskənidir. Avacık bölgəsində hələ də yaşayan digər məşhur tayfalar arasında 
yerli olaraq Tərəkəmə kimi tanınan Qara-Papaqlar da var. Bu məqalədə Avacık bölgəsi, 
bu bölgənin qədim əsərləri və ağsaqqalları təqdim olunur ******** Azerbaycan'ın kuzeybatısında yer alan Avacık bölgesi ve şehri, Batı Azerbaycan ilinin 
Çaldaran şehrine aittir. 2800 yıllık Pirahmed Köyünün tarihi mezarlığı gibi eski 
eserlerin varlığı bu bölgede dinamik bir medeniyetin varlığına işaret etmektedir. İpek 
Yolu üzerinde yer alan bu bölge geçmişte trafik ve ticaretin merkezi olup iki tarihi 
gümrük idaresinin (Pirahmed Kendi ve Soufali Gümrüğü) kalıntıları halen ayaktadır. 
Bu bölge, bölgenin tarihinde önemli rol oynayan Ayrım Türklerinin yerleşim yeridir. 
Avacık bölgesinde yaşayan diğer ünlü kabileler arasında yerel olarak Terekeme olarak 
bilinen Kara-Papaklar da var. Bu makalede Avacık bölgesi, bu bölgenin antik eserleri 
ve yaşlıları tanıtılmaktadır 

Abstract “Oyunum-oyunum”, Azerbaycanlı araştırmacı, dilbilimci, yazar ve romancı Nasir 
Manzuri'nin Mart 2023'te Tahran'da yayımlanan dördüncü romanıdır. Kendisi esas 
olarak dil, özellikle “ses-anlam” üzerine yaptığı özgün çalışmalarıyla ünlüdür. Son 
romanı, Gürcistan'ın Tiflis kentinde oyunculuk ve yönetmenlik eğitimi alan merhum 
Azerbaycanlı aktör Mirza Baghir Hacizada hakkında M. Farzana ile konuşurken not 
aldığı anılardan yola çıkılarak yazılmıştır. Mirza Baghir Hacizada, Tebriz'in en zengin 
tüccarlarından birinin oğluydu. Babası onu doktor olmaya zorlamıştı ama o, Tiflis'teki 
kariyerinde başarılı olmak için hayallerinin peşinden gitti. Babasının ciddi hastalık 
haberi, o zamanlar SSCB'ye dönmesi yasaklanmış olmasına rağmen, sevgili karısı 
Maria'yı orada bırakmak zorunda kaldı. Memleketine geri döndü ve oyunculuk 
kariyerini Tebriz'de sürdürmeye çalıştı. Ancak o zamanlar Türkçe (Azerbaycan 
Türkçesi) oyunculuk tamamen yasaktı. Bu yüzden hayallerinin peşinden gitmek için 
Tahran'a taşınmak zorunda kaldı. Ancak hayatının çoğunu hapishanelerde geçirdi. N. 
Manzuri biyografik-tarihsel bir kurgudan kaçınmaya çalıştı. Bunun yerine, ülkesinin 
en gözde ve popüler oyuncularından birini ağırlıklı olarak psikanalitik ve mitolojik bir 
kurgu aracılığıyla ölümsüzleştirmeye çalıştı. Onun edebi üslubu sadece eşsiz ve orijinal 
değil, aynı zamanda Türk edebiyatının eşsiz yücesidir. Bu makalenin yazarı, bu değerli 
roman üzerine ilk eleştirel makaleyi yazmaya çalıştı.********* “Oyunum-oyunum” romanı N. Mənzuri’nin 2023-də Tehranda çap olunmuş dördüncü 
romanı dır. Bir çox baxımlardan, eləcə də bədiilik baxımından zəngin olan bu dəġərli 
roman çağdaş tariximizin ən qaranlıq nöqtələrini unutdurulmağa çalışılan bir dönəmdə
yalnız öz bədii sehri ilə canlı saxlamağa çalışan bir əsər dəġil. Eyni halda çağdaş 
uyqarlıq tariximizin milli-mənəvi dəġərlərinin elçisi kimi zindanlarda çürüdülməġə
çalışılan Mirzə Bağır Hacızadə’nin simasında həm də o dəġrlərimizi, eləcə də
Mirzə’nin özünü mifləşdirən bir roman dır. Ədəbiyyatımızın parlaq ulduzlarından biri 
olan bu əsərə görə, kəsginlik’lə demək olar, birinci məqalə sayılan bu yazıda araşdırıcı 
bu romanı tekniki olaraq ədəbi elementlərini, bədiilik meyar ölçüləri açısından analiz 
etməġə çalışacaq. Araşdırmada yalnız N. Mənzuri’nin öz əsərləri ələşdirilir. 
Tutuşdurma ələşdiri tekniki olaraq bu araşdırmada işlənilməyib.****** “Oyunum-oyunum” is the fourth novel published by the Azerbaijani researcher, 
linguist, author and novelist, Nasir Manzuri in Tehran in March 2023. He is mainly 
famus for his original studies on language, especially “sound-signify”. His latest novel 
has been written based on memories which he had taken their notes while talking to 
M. Farzana about late Azerbaijani actor who studied acting and directing in Tiblisi in 
Georgia. Mirza Baghir Hajizada was the son of one of the richest merchants in Tabriz. 
His father had forced him to becom a physician, but he followed his dreams to the 
picks of success in his career in Tiblisi. The news of his father’s serius illness forced 
him to leave his beloved wife, Maria there, in spite of banning him to return to the 
USSR then. He came back to his hometown and tried to pursue his acting career in 
Tabriz. However, acting in Turki (Azerbaijani Turkic) was completely forbidden then. 
So he had to move to Tehran to follow his dreams. But he spent lots of his life in 
prisons. N. Manzuri has tried to avoid a biographical-historical fiction. Instead, he has 
tried to immortalize one of his nation’s most favorite and popular actors through a 
mainly psychoanalytical and mythological fiction. His literary style is not only unique 
and original, but also the incomparable sublime of Turkic literature. The writer of this 
paper tried to write the first critical paper on this worthy novel. 

Abstract Tarihe meraklı bir mühendis olarak, bazen bazı tarihsel tanımlamalar ve açıklamalar, 
mühendislik eğitimim ve kariyerim nedeniyle zihnimde yerleşmiş olan mühendislik 
mantığı ve vizyonuyla çelişiyor; Yerleştirildi. Bu nedenle şu yönde karar verdim; 
onlara tekrar bakın; Aksine bu sefer daha ikna edici bir açıklama veya açıklama 
bulabilirim. Bu bakış açısının herhangi bir iddiada bulunmadan bu konulara yeni bir 
pencere açmaya çalıştığı ve düşünceyi genişletmeye yardımcı olduğu açıktır.
"Yeniden Yapılanma Tarihi" makale dizisi bu araştırmanın sonucudur ve ilk bölümü 
"Urmiye'nin Üç Kubbesi" olarak adlandırılan yapıyı ele almaktadır. İran'ın 
kuzeybatısında, Azerbaycan bölgesinin Urmiye şehrinde yer alan bu yapı, H. 6. yüzyıl 
ile MS 12. yüzyıla aittir. Bugüne kadar tarihçiler tarafından bu yapıya "Üç Kubbe" 
isminin açıklanması için pek çok girişimde bulunuldu, ancak maalesef bunların hiçbiri 
yukarıda belirtilen mühendislik mantığıyla kabul edilebilir olmadı. Dolayısıyla bakış 
açısını değiştirirken bu alanda da çaba sarf edildi; Konuya farklı bir açıdan bakalım. 
Bu araştırmanın sonuçları, bu yapının gerçek adının "Üç Kubbe" olmadığının 
neredeyse kesin olduğunu gösteriyor; Daha ziyade, "Sǔ Gonbad: Sǔ Günbed: 
Söyümbet " bir savaşçının mezarı anlamına gelir.********** Tarixlə maraqlanan bir mühəndis kimi bəzən bəzi tarixi təsvir və izahlar mühəndislik 
təhsilim və karyerama görə beynimdə kök salmış mühəndisliyin məntiqi və baxışı ilə
ziddiyyət təşkil edir. Ona görə də bu istiqamətdə onlara bir daha nəzər salmama qərar 
verdim. Aydındır ki, bu baxış heç bir iddia olmadan bu məsələlərə yeni pəncərə
açmağa çalışır və təfəkkürün genişlənməsinə kömək edir.
“Yenidənqurma tarixi” məqalələr silsiləsi bu araşdırmanın nəticəsidir ki, birinci 
hissəsi “Urmiyanın üç günbəzi” adlanan yerdən bəhs edir. Bu bina İranın şimalqərbində Azərbaycan bölgəsinin Urmiya şəhərində yerləşir və hicri 6-cı və miladi 12-
ci əsrlərə aiddir. İndiyə qədər tarixçilər tərəfindən bu binaya “Üç günbəz” adının 
verilməsini izah etmək üçün çox cəhdlər edilib, lakin təəssüf ki, bunların heç biri 
yuxarıda qeyd etdiyimiz mühəndislik məntiqi ilə məqbul olmayıb. Ona görə də
dünyagörüşü dəyişdirilərkən bu sahədə səylər göstərilmişdir; Gəlin məsələyə başqa 
tərəfdən baxaq. Bu araşdırmanın nəticələri göstərir ki, bu binanın əsl adının “Üç 
günbəz” olmadığı demək olar ki, dəqiqdir; Daha doğrusu, “Su Qonbəd: Suqunbəd: 
Söyümbət” döyüşçünün məzarı deməkdir.******* As an engineer interested in history, sometimes some historical descriptions and 
explanations contradict the logic and vision of engineering that has taken root in my 
mind due to my engineering education and career. Therefore, I decided to have a look 
at them again; maybe I can come up with a more convincing description or explanation. 
It is clear that this view tries to open a new window to these issues without any claims 
and help to expand thinking.
The series of articles "Reengineering History" are the result of this researches, that in 
the first part, the building of "Segonbad" is examined. This building is located in the 
city of Urmia in the Azerbaijan region and belongs to the 12th century. Many attempts 
have been made by historians to explain the name "Segonbad" that means three domes, 
but unfortunately, none of them have been acceptable with the aforementioned 
engineering logic. Therefore, by changing the view, was made effort to look at the 
problem from a different angle. The result of this research shows that, the real name of 
this building is not "segonbad" but most probably, it is "Sügonbad: Sügünbad: 
Suyumbat" which means the Tomb of a warrior. 

Abstract Bu makalede, öncelikle Azerbaycan coğrafyasında Aryan dillerinin varlığından önce 
Azari ve Azar kelimelerinin varlığı Kesrevi ve takipçileri tarafından ortaya atılan Azeri 
dili hipotezi reddedilmeye çalışılmıştır. Daha sonra bu makale, tarihi ve dilsel belgeleri 
inceleyerek Türklerin Azerbaycan ve Eski Kafkasya'da yerli ve çoğunlukta olduğunu 
kanıtlamaktadır. İslam coğrafyacılarının Azeri dili ile ilgili ortaya attıkları iddiaların 
eleştirisi, ileri sürülen gerekçelere Safetel Sefa kitabından yanıt verilmesi ve Şeyh 
Sefi'nin Türklüğüne dair delillerin ve içindeki Azerbaycan Türklerinin kültürel 
unsurlarının ele alınması, Tebriz Sefinesi ile Ruhi Unarcani'nin risalesinin Azeri diliyle 
bağlantılı oldmadığı iddiası, Kesrevi'nin Şeyh Sefi'nin Peygamber soyundan gelmediği 
yönündeki görüşünün eleştirilmesi makalenin en önemli kısımları arasında yer 
almaktadır.********* Bu məqalədə Kəsrəvi və onun ardıcıllarının irəli sürdükləri azəri dili fərziyyəsini rədd 
etməyə cəhd edilmiş, ilk növbədə Azərbaycan coğrafiyasında ari dillərinin 
mövcudluğundan əvvəl azəri sözlərinin mövcudluğuna işarə edilmişdir. Daha sonra bu 
məqalə tarixi və linqvistik sənədləri araşdıraraq Azərbaycanda və Köhnə Qafqazda 
türklərin yerli və çoxluq təşkil etdiyini sübut edir. İslam coğrafiyaçıları tərəfindən azəri 
dili ilə bağlı irəli sürülən iddiaların tənqidi, “Səfa əl-Səfa” kitabından irəli sürülən 
səbəblərə cavab və Şeyx Səfinin türklüyünə dair dəlillər və oradakı Azərbaycan 
türklərinin mədəni komponentlərindən bəhs edilməsi, Təbrizin “Səfinə”si ilə Ruhi 
Unarcaninin “Azəri dili” risaləsi arasında əlaqə iddiası, Kəsrəvinin Şeyx Səfinin 
Peyğəmbər nəslinin olmaması ilə bağlı fikirlərinin tənqidi məqalənin ən mühüm 
yerlərindəndir.********* In this article, an attempt has been made to reject the hypothesis of the Azeri language put 
forward by Kasravi and his followers, first of all, the existence of the words Azari and Azar 
before the presence of Aryan languages in the geography of Azerbaijan is pointed out. 
Then, by examining historical and linguistic documents, this article proves that Turks are 
indigenous and the majority in Azerbaijan and the Old Caucasus. Criticism of the claims 
made in relation to the Azeri language by Islamic geographers, response to the alleged 
reasons from the book Safa al-Safa and dealing with the evidence of Sheikh Safi's 
Turkishness and the cultural components of the Turks of Azerbaijan in it, criticism of the 
claim of connection between Sefineye Tabriz and Ruhi Unarjani's treatise with The Azeri 
language, criticism of Kasravi's opinion about Sheikh Safi's lack of descendants of the 
Prophet are among the most important parts of the article.  

Abstract Chroniclers of the Safavid era recorded the military campaigns of the late Safavid sheikhs in the regions of Northern Azerbaijan and parts of the Caucasus during the second half of the 9th/15th and 10th/16th centuries. Initially, the main purpose of these reports was to justify the religious approach of the aforementioned sheikhs towards non-Muslim regions beyond the borders of Azerbaijan. However, relying on this information, we can also find brief examples of issues related to ethnography and the historical geography of the mentioned regions. In this regard, the research question is: what topics do the Safavid historians' statements reveal in the field of political and human geography of Northern Azerbaijan and the Caucasus? This question leads us to the hypothesis that the geographical factor played an influential role in the historical events of that period. Consequently, the routes chosen by the Safavid sheikhs in Azerbaijan and the Caucasus became the subject of the historians' keen curiosity and scrutiny. The research method is based on "narrative and causal" explanations. The data is collected based on Safavid sources and new conventional research. The main finding of the research indicates two essential points: First, the information provided has an acceptable compatibility with the current features of Northern Azerbaijan and the Caucasus. Second, from the point of view of the mentioned historians, the geographical distribution of the regions is only important because of their role in communication networks. Therefore, this knowledge only answers a small part of our unknowns about that period.*********** Safevi dönemi tarihçileri, 10. / 16. yüzyılların ikinci yarısında Kuzey Azerbaycan ve Kafkasya'nın bazı bölgelerinde Safevi şeyhlerinin son dönem askeri faaliyetlerini kayıt altına almışlardır. Başlangıçta bu kayıtların temel amacı, söz konusu şeyhlerin Azerbaycan sınırlarının ötesindeki gayrimüslim bölgelere yönelik dini politikalarını meşrulaştırmaktı. Fakat bu bilgilere dayanarak, bahsi geçen bölgelerin etnografya ve tarihi coğrafyasıyla ilgili kısa örnekler de bulmak mümkündür. Bu çerçevede araştırma sorusu şudur: Safevi tarihçilerinin ifadeleri, Kuzey Azerbaycan ve Kafkasya'nın siyasi ve beşeri coğrafyası alanında hangi konuları aydınlatmaktadır? Bu soru bizi şu hipoteze yönlendirmektedir: Coğrafi faktör, o dönemin tarihi olaylarında önemli bir rol oynamıştır ve buna bağlı olarak Safevi şeyhlerinin Azerbaycan ve Kafkasya'da seçtikleri rotalar, tarihçilerin ilgi ve inceleme konusu olmuştur. Araştırma yöntemi, betimleyici ve nedensellik açıklamalarına dayanmakta ve veriler Safevi kaynakları ve yeni ve geleneksel araştırmalar ışığında toplanmıştır. Fakat araştırmanın temel bulgusu iki temel noktaya işaret etmektedir: Birincisi, sunulan bilgiler Kuzey Azerbaycan ve Kafkasya'nın güncel özellikleriyle uyumluluk göstermektedir. İkincisi, söz konusu tarihçiler açısından bölgelerin coğrafi dağılımı sadece iletişim ağlarındaki rollerinden dolayı önemlidir ve bu nedenle bu bilgiler, o dönemle ilgili bilmediklerimiz hakkında sadece küçük bir kısmı yanıtlamaktadır.********** Səfəvi dövrü tarixçiləri, doqquzuncu əsrin onuncu ildən onuncu əsrin on birinci ilinə (hicri) və ya on beşinci əsrin altıncı ildən on beşinci əsrin on birinci ilinə (miladi) qədər olan dövrə Səfəvi hanedanının son dövr şeyxlərinin Şimali Azərbaycan və Qafqaz bölgələrindəki hərbi fəaliyyətlərinə dair hesabatlar qeydə alıblar. İlk növbədə, hesabatların əsas məqsədi, deyilən şeyxlərin Azərbaycan sərhədlərinin ötəsindəki gayrimüsəlman yerlərlə qarşılaşdıqlarında dini yanaşmalarını ədalətləndirməkdir. Beləliklə, bu məlumatlara əsaslanaraq, deyilən bölgələrin etnoqrafiya və tarixi coğrafiyası ilə bağlı bəzi nümunələr, hər neçin ki, özətləşdirilmiş şəklində ortaya çıxır və əldə edilir. Bu bağlamda, bu çalışmanın sadə bir sualı var: Səfəvi tarixçiləri, Şimali Azərbaycan və Qafqazın siyasi və mənsəbi coğrafiyası haqqında hansı məsələləri bilir? Deyilən sual bizi bu hipotezə yönəldir: Coğrafi faktor, o dövrün tarixi hadisələri üzərində təsirli bir rol oynamışdır və Səfəvi şeyxlərinin Azərbaycan və Qafqazdakı məqsədləri və çətinlikləri, deyilən bölgələrin tarixçilərinin maraqlı və dərinliyinə layiq yerlərə qoyulmuşdur. Bu tədqiqatın araşdırma üsulu, "mənasını və səbəbini" izahlar əsasında qurulub və məlumatlar, Səfəvi dövrünün mənbələrinə və müasir ənənəvi araşdırmalara əsaslanaraq toplanıb. Lakin, araşdırmanın əsas nəticəsi iki əsas nöqtəni ortaya qoyur: Birincisi, təqdim edilən məlumatlar, hazırki Şimali Azərbaycan və Qafqazın xüsusiyyətləri ilə müvafiq uyğunluğa malikdir. İkincisi, deyilən tarixçilərin baxış açısından, bölgələrin coğrafi dağılışı, yalnız əlaqə rollarını təqdim etmək məqsədilə əhəmiyyətli olmuşdur və beləliklə, bu məlumatlar yalnız o dövrə aid bilinməzlərimizin kiçik bir hissəsini aydınlatır.

Abstract The constitutional movement in Iran was one of the most complex and profound developments that we witnessed in the contemporary history of Iran. The root of this movement, however, came from the competition between the two colonial powers, Russia and England, each of them wanted to invade and influence Iran to achieve their own goals. Azerbaijan, as one of the three main centers of the uprising for the constitution, played a strong and irreplaceable role in this movement. The main question of the present research is, what was the position of Sattar Khan in Tabriz before the constitution and what was its role and influence during the constitution? The hypothesis of the research points out that before the constitution, Sattar Khan was one of the famous personalities of Azerbaijan and during the constitutional movement, he rose in support of the people. In this research, descriptive-analytical method and library documents have been used. The results of the research showed that with the start of Sattar Khan's constitutional movement, he rose up to achieve freedom and eliminate tyranny for the Iranian people, and despite the efforts of the Russian consul to attract him to Russia, he opposed him and after the victory The constitutional movement and the seizure of power by pro-British forces. Sattar Khan, who was a patriotic and independent person, was attacked from all sides in a conspiracy in Atabak Park, and after being wounded, he stayed at home and thus It is removed from the political scene.****** İrandakı konstitusiya hərəkatı İranın müasir tarixində şahidi olduğumuz ən mürəkkəb və dərin hadisələrdən biri idi. Bu hərəkatın kökü isə iki müstəmləkəçi dövlət olan Rusiya və İngiltərə arasındakı rəqabətdən qaynaqlanır, onların hər biri öz məqsədlərinə çatmaq üçün İranı işğal etmək və təsir etmək istəyirdi. Azərbaycan konstitusiya uğrunda üsyanın üç əsas mərkəzindən biri kimi bu hərəkatda güclü və əvəzsiz rol oynadı. Hazırkı araşdırmanın əsas sualı ondan ibarətdir ki, Səttar xanın məşrutədən əvvəl Təbrizdə tutduğu mövqe və məşrutə dövründə onun rolu və təsiri necə olub? Tədqiqatın fərziyyəsində göstərilir ki, Səttar xanın məşrutədən əvvəl Azərbaycanın tanınmış şəxsiyyətlərindən biri olub və məşrutə hərəkatı zamanı xalqa dəstək olaraq ayağa qalxıb. Bu tədqiqatda analitik metoddan və kitabxana sənədlərindən istifadə edilmişdir. Tədqiqatların nəticələri göstərdi ki, Səttar xanın məşrutə hərəkatının başlaması ilə o, azadlığa nail olmaq üçün ayağa qalxmış, rus konsulunun onu Rusiyaya cəlb etmək cəhdlərinə baxmayaraq, ona qarşı çıxmış və İran xalqının ixtiyarına verilmişdir. Qələbə Məşrutə hərəkatı və ingilisyönlü qüvvələrin hakimiyyəti ələ keçirməsi vətənpərvər və müstəqil bir şəxsiyyət olan Səttar xana sui-qəsdlə Atabək parkında hər tərəfdən hücuma məruz qalmış, yaralandıqdan sonra evində qalmış və beləliklə də siyasi səhnədən uzaqlaşdırılır.***** İran'daki anayasal hareket, İran'ın çağdaş tarihinde tanık olduğumuz en karmaşık ve derin gelişmelerden biriydi. Ancak bu hareketin kökeni, her biri İran'ı işgal etmek ve kendi hedeflerine ulaşmak için etkilemek isteyen iki sömürgeci güç olan Rusya ve İngiltere arasındaki rekabetten geliyordu. Anayasa ayaklanmasının üç ana merkezinden biri olan Azerbaycan, bu harekette güçlü ve yeri doldurulamaz bir rol oynadı. Bu araştırmanın temel sorusu, Settar Han'ın anayasa öncesinde Tebriz'deki konumu neydi ve anayasa sırasındaki rolü ve etkisi neydi? Araştırmanın hipotezi, Settar Han'ın anayasadan önce Azerbaycan'ın ünlü şahsiyetlerinden biri olduğunu, meşrutiyet hareketi sırasında ise halkın desteğiyle yükseldiğini öne sürüyor. Bu araştırmada betimsel-analitik yöntem ve kütüphane dokümanları kullanılmıştır. Araştırmanın sonuçları, Settar Han'ın meşrutiyet hareketinin başlamasıyla birlikte İran halkının özgürlüğünü elde etmek ve zulmü ortadan kaldırmak için ayağa kalktığını, Rus konsolosunun kendisini Rusya'ya çekme çabalarına rağmen ona karşı çıktığını ve sonrasında İran halkının zulmünü ortadan kaldırdığını gösterdi. Meşrutiyet hareketi ve İngiliz yanlısı güçlerin iktidarı ele geçirmesi Vatansever ve bağımsız bir kişi olan Sattar Han, Atabak Parkı'nda bir komplo ile her taraftan saldırıya uğradı ve yaralandıktan sonra evinde kaldı ve böylece siyaset sahnesinden uzaklaştırılıyor.

Abstract Ali Murshidizad, a Shahid University member, published a book entitled “Azeri intellectuals and National and Ethnic Identity" in 2001. In this book, the author has tried to discuss the events and cultural, social, and political events about Azerbaijan in the eighty years leading up to the date of writing of the mentioned book and to investigate the ethnic issues in the state of Azerbaijan and its various aspects. Also, in this book, he introduced the famous Azerbaijani intellectuals in these eighty years and briefly presented their points of view about ethnic and national issues. It is regrettable to say that Mr. Morshidizad was not able to do right due to being trapped in the prison of extreme nationalist ideas and he went astray by defining dry and artificial frameworks and did not provide an analysis that is in line with fairness and justice and based on fundamental rights. In this paper, his point of view, extracted from the book " Azeri intellectuals and National and Ethnic Identity", has been studied as an example of the type of thought and literature of the Persianists and anti-Turkish school of nationalism during the Islamic Revolution. Ali Murshidizad does not have a prominent position among the contemporary Iranian anti-Turkists. Still, the contents of his book contain the most fundamental aspects of the thoughts and beliefs of Persianists and anti-Turkish nationalists in Iran, and it offers a relatively complete review of identitarian and Persianist Azerbaijani personalities to the readers of the book.********* Şahid Universitetinin professor-müəllim heyətinin üzvü Əli Mürşidizadın 2001-cu ildə “Azəri ziyalıları və milli-etnik kimlik” adlı kitabı nəşr olunub. Müəllif bu kitabda sözügedən kitabın yazıldığı tarixə qədər olan səksən il ərzində baş verən mədəni, ictimai və siyasi hadisələri və cərəyanları Azərbaycanla bağlı tədqiq etməyə, Azərbaycan dövlətində və onun dövlətində etnik məsələləri və müxtəlif aspektləri araşdırmağa çalışmışdır. Həmçinin bu kitabda Azərbaycanın bu səksən ildə tanınmış ziyalılarını tanıtmış, onların etnik və milli məsələlərlə bağlı fikirlərini qısaca təqdim etmişdir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, cənab Morşidizad bu kitabda ifrat millətçi düşüncələrin zindanında qaldığı üçün materiala haqq qazandıra bilməmiş, quru və süni çərçivələr müəyyənləşdirərək yoldan çıxarmış, bir təhlil təqdim etməmişdir. Bu çıxış da onun “Azəri aydınları və milli-etnik kimlik” kitabından götürülmüş baxışı farsçı və antitürk millətçilik məktəbi düşüncə daşıyıcılarının düşüncə növü və ədəbiyyatı nümunəsi kimi, İslam İnqilabı dövründə araşdırılıb. Əlavə etməliyəm ki, Əli Mürşidizad müasir İran antitürkçüləri arasında görkəmli bir mövqeyə malik deyil, lakin onun kitabının məzmunu İrandakı fars yönümlü və anti-türk millətçilərinin düşüncə və inanclarının ən fundamental cəhətlərini ehtiva edir. Azərbaycan və fars şəxsiyyətlərinin nisbətən dolğun icmalı kitabı oxuculara təqdim edir. ********** Shahid Üniversitesi öğretim üyesi Ali Mürşidizad, 2001 yılında "Azeri aydınları ve ulusal ve etnik kimlik" başlıklı bir kitap yayınladı. Yazar bu kitapta, söz konusu kitabın yazıldığı tarihe kadar geçen seksen yıllık olayları, kültürel, sosyal ve siyasi olayları Azerbaycan ile ilgili olarak incelemeye ve Azerbaycandaki etnik meseleleri incelemeye çalışmıştır. Ayrıca bu kitapta bu seksen yılda Azerbaycan'ın ünlü aydınlarını tanıtmış, onların etnik ve milli meselelere bakış açılarını kısaca sunmuştur.  Mürşidizad'ın bu kitapta aşırı milliyetçi düşünceler hapishanesine hapsolması nedeniyle materyalin hakkını verememiş, kuru ve yapay çerçeveler çizerek yoldan saptığını ve bu konuda bir analiz ortaya koymadığını üzülerek söylemek isteriz. Bu makalede onun "Azeri Aydınları ve Ulusal ve Etnik Kimlik" kitabından alıntılanan bakış açısı, Türk karşıtlığı taşıyıcılarının düşünce ve edebiyat türlerine örnek olarak incelenmiştir. Ali Mürşidizad'ın çağdaş İranlı Türk karşıtları arasında önemli bir konuma sahip olmadığını eklemeliyiz, ancak kitabının içeriği İran'daki Fars yönelimli ve Türk karşıtı milliyetçilerin düşünce ve inançlarının en temel yönlerini içermektedir.

Abstract The war of Atabek Park, or in other words, the tragic disaster of Atabek Park, is considered the most bitter and painful event in the history of Iran's constitutional revolution. Until now, historians and researchers of constitutional history have presented different views regarding the presence or absence of Hayder Khan Amoğlu in the Atabek Park War. Haj Ismail Amirkhizi is at the head of the historian who confirmed the presence of Hayder Khan Amoğlu in the battle of Atabek Mehr Park. But some narrations indicate that Hayder Khan Amoğlu was arrested after the assassination of Seyyed Abdullah Behbahani and was released from prison after the end of the Atabek Park War. According to the reviews that were made in relation to Amirkheizi's material and the final result was that it is most likely that the narrators and reporters of the war of Atabek Park may have told Amirkheizi the name of Hayder Khan Amoğlu instead of Hayder Khan's category (intentionally or unintentionally).*********** Atabək parkının müharibəsi, başqa sözlə, Atabək parkının faciəvi fəlakəti İranın məşrutə inqilabı tarixində ən acı və ağrılı hadisə hesab olunur. İndiyə qədər tarixçilər və konstitusiya tarixi tədqiqatçıları Heydər Xan Əmoğlunun Atabək parkı müharibəsində olub-olmaması ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Atabək parkı döyüşündə Heydər Xan Əmoğlunun olmasını təsdiq edən tarixçinin başında Hacı İsmayıl Əmirxizi dayanır. Amma bəzi rəvayətlərdə Heydər Xan Əmoğlunın Seyid Abdullah Behbəhaninin öldürülməsindən sonra həbs edildiyi və Atabək parkı müharibəsi başa çatdıqdan sonra həbsdən azad edildiyi göstərilir. Əmirxeyzinin materialı ilə bağlı edilən rəylərə görə və yekun nəticə belə oldu ki, çox güman ki, Atabək parkının rəvayətçiləri və reportyorları Əmirxeyziyə Heydər Xan dəstəsi əvəzinə Heydər Xan Əmoğlunun adını (qəsdən və ya istəmədən) demişlər.********** Atabek Parkı savaşı, diğer bir deyişle Atabek Parkı felaketi, İran'ın Meşrutiyet Devrimi tarihindeki en acı olay olarak kabul ediliyor. Şimdiye kadar tarihçiler ve Meşrutiyet tarihi araştırmacıları, Atabek Parkı Savaşı'nda Hayder Han Amoğlu'nun varlığı veya yokluğu konusunda farklı görüşler ortaya koydular. Hayder Han Amoğlu'nun Atabek Parkı savaşında varlığını doğrulayan tarihçilerin başında Hac İsmail Amirkhizi yer alıyor. Ancak bazı rivayetlerde Hayder Han Amoğlu’nun Seyyed Abdullah Behbahani suikastının ardından tutuklandığı ve Atabek Parkı Savaşı'nın bitiminden sonra hapishaneden serbest bırakıldığı belirtiliyor. Amirkheizi'nin materyalleriyle ilgili olarak yapılan incelemelere göre nihai sonuç, Atabek Parkı savaşının anlatıcıları ve muhabirlerinin Amirkheizi'ye Haider Khan'ın kategorisi yerine Hayder Khan Amoğlu’nun adını (kasıtlı olarak) söylemiş olabileceği yönündeydi.