Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract This article examines the artifacts unearthed from Hasanlu Hill in the Sulduz Plain, with a 
particular focus on the Golden Cup of Hasanlu. It analyzes the figures depicted on the cup and 
compares these motifs to Sumerian Gods, including Bilqamish, providing explanations for their 
significance******* Bu makalede Sulduz Ovası'ndaki Hasanlı tepesinden keşfedilen eserler, özellikle de 
Hasanlı'nın Altın Kupası ele alınmakta ve içinde yer alan karakterlerden bahsedilmektedir. 
Daha sonra bu motifler Gılgamış'in de aralarında bulunduğu Sümer tanrılarıyla 
karşılaştırılarak açıklanır. ***** Bu yazıda Sulduz düzündəki Həsənli təpəsindən tapılan əsərlərdən, xüsusən də Həsənlinin 
Qızıl qabından və qabın içindəki motivlərdən bəhs edilir. Bu motivlər daha sonra Şumer 
tanrıları, o cümlədən Gilqamış ilə müqayisə edilərək izah edilir.

Abstract The historical novel "Babak" by Jalal Bargoshad, published in Baku in 1981, aims to propagate Mazdakism with the mentality of the communist era and has placed the general atmosphere of the novel at the service of Zoroastrian rituals and rites. Stalin's doctrine was to introduce Mazdaks as historical communists. In the sense that the liberation and anti-occupation movement was considered eternal and Babak was considered a defender of Zoroastrianism, which at that time by pass of  two centuries ,since the fall of the Sasanian monarchy, could have been reactionary due to it's extreme classism. This article  cticis this book.********** 1981-ci ildə Bakıda çapdan çıxan Cəlal Bərguşadın qələmə aldığı “Babək” tarixi romanı kommunist dövrünün təfəkkürü ilə məzdəkiliyi təbliğ etmək məqsədi daşıyır və romanın ümumi ab-havası zərdüştilik ayin və mərasimlərinin xidmətinə verib. Stalinin doktrinası Məzdakiləri tarixi kommunistlər kimi tanıtmaq idi. O mənada ki, azadlıqpərəstlik və işğala qarşı hərəkat Cavidan və Babəki o zaman Sasanilər sülaləsinin süqutundan iki əsr keçəndən sonra ifrat sinifiliyinə görə mürtəce sayılan zərdüştiliyin müdafiəçisi hesab edirdi. Bu məqalə bu kitabı nəzərdən keçirir.****** Celal Barguşad'ın 1981 yılında Bakü'de yayımlanmış tarihi roman "Babek", komünist dönem zihniyetiyle Mazdakizmi tanıtmayı amaçlamış ve romanın genel atmosferi Zerdüşt ayin ve ritüellerinin hizmetine verilmiştir. Stalin'in doktrini Mazdakianları tarihi komünistler olarak tanıtmaktı. Özgürlük veren ve işgal karşıtı hareket, Cavidan ve Babek'i, o zamanlar Sasani hanedanının çöküşünün üzerinden iki yüzyıl geçtikten sonra Zerdüştlüğün savunucuları olarak görmesi anlamında, aşırı sınıf ayrımı nedeniyle gerici bulmaktaydı. Bu makale bu kitaba yönelik eleştirileri gözden geçirmektedir.

Abstract This article begins by discussing the history of the Turks in the Khorasan region, followed by 
explaining the prominent Turkic groups in the erea. Finally, the names of the various historical 
Turk-Turkmen tribes in the Khorasan are explained. ****** Bu məqalədə əvvəlcə Xorasan bölgəsindəki türklərin tarixindən bəhs edilir, daha sonra bölgədəki görkəmli türk qrupları izah edilir. Sonda Xorasan bölgəsindəki müxtəlif tarixi türk-türkmən boylarının adlarından bəhs edilir.******* Bu makalede öncelikle Horasan bölgesindeki Türklerin tarihi ele alınmakta, ardından bölgede öne çıkan Türk grupları anlatılmaktadır. Sonunda Horasan bölgesindeki farklı tarihi Türk-Türkmen boylarının isimleri anlatılıyor.

Abstract In Azerbaijan, a great deal of work has been done in the collection and publication of folkloric texts. However, little research has been conducted on the  Azerbaijan first folklorists and their artistic activities. Although extensive studies have been carried out regarding the scientific and artistic creativity of Baba Kuhi Bakuvi, his folkloric activities have been overlooked for some reasons. Nonetheless, his works can be regarded as  the earliest examples of Azarbaijan folkloric studies. Although these works were written in Arabic, Baba Kuhi Bakuvi collected folkloric texts professionally, providing extensive information about the narrators and sometimes indicating the history of the texts he gathered and wrote. An example his  works is  "Badayat hal al-Hallaj(Al_Hallaj's Innovations)," from which we know that Baba Kuhi Bakuvi narrated the  righteousnessof the great Sufi, Mansur Hallaj, (858-921) while he was in the city.  Narrations collected by Baba Kuhi Bakuvi are among the earliest and most valuable sources about Mansur Hallaj. This work is significant from the perspective of our folklore history because it contains details about who collected it, where, and when.***** Azerbaycan'da folklor metinlerinin bulunması, pasaportlanması ve yayınlanması alanında birçok çalışma yapılmıştır. Ancak ilk folklorcularımız ve faaliyetleri hakkında çok az araştırma yapılmıştır. Baba Kuhi Bakuvi'nin bilimsel ve sanatsal çalışmaları kapsamlı bir şekilde araştırılmış olmasına rağmen folklor faaliyetleri bazı nedenlerden dolayı gözden kaçırılmıştır. Ancak onun pek çok eseri folklor çalışmalarımızın ilk örnekleri sayılabilir. Bu eserler Arapça yazılmış olmasına rağmen Baba Kuhi Bakuvi, metinleri bir halkbilimci profesyonelliğiyle toplamış, anlatıcılar hakkında geniş bilgiler vermiş, bazen de derleyıp yazdığı tarihi de göstermiştir. Bunun bir örneği de “Bedayet hal el-Hallac-Hallac'ın hayatı ve ölümü” adlı eseridir. Buradan Baba Kuhi Bakuvi Hallac Mansur (858-921) hakkında Şuşter şehirdeyken büyük mutasavvıf düşünürün oğlu Hamd'ın dilinden yazdığını öğreniyoruz. Baba Kuhi Bakuvi'nin derlediği rivayetler, Hallac Mansur'la ilgili bilim dünyasında ilk ve çok değerli kaynak olarak kabul edilmektedir. Bu eserde kim tarafından, nerede ve ne zaman derlendiğine dair notlar bulunması nedeniyle folklor tarihimiz açısından değerlidir.**** Azərbaycanda folklor mətnlərinin topanması, pasportlaşdırılması və nəşri sahəsində xeyli iş görülüb. Lakin ilk folklorşünaslarımız, onları fəaliyyəti haqqında çox az araşdırmalar aparılıb. Baba Kuhi Bakuvinin elmi və bədi yaradıcılığı haqqında geniş araşdırılmalar aparılsa da onun folklorşünaslıq fəliyyəti nədənsə diqqətdən kənar qalıb. Halbuki onun əsərinin bir çoxunu folklorşünaslığımızın ilk nümunələri saya bilərik. Bu əsərlər Ərəb dilində yazılsa da Baba Kuhi Bakuvi bir folklorşünas peşəkarlığı ilə mətinləri toplamış, söyləyicilər haqqında geniş bilgi vermiş, bəzən də topladığı və yazıya aldığı tarixi də göstərmişdir. Buna nümunə kimi onun “Bədayət hal əl-Həllac-Həllacın həyatı və ölümü” əsərini göstərmək olar. Oradan öyrənirik ki, Baba Kuhi Bakuvi Həllac Mənsur (858-921) haqqında rəvayətləri Şuştər şəhərində olarkən böyük sufi mütəfəkkirinin oğlu Həmdin dilindən yazıya alıb. Baba Kuhi Bakuvinin topladığı rəvayətlər elm aləmind Həllac Mənsur haqqında ilk və olduqca dəyərli qaynaq sayılır. Bu əsər folklorşünaslıq tariximiz baxımından ona görə dəyərlidir ki, kimdən, harada və nə vaxt toplandığı haqqında qeydlər var.

Abstract Following the occupation of Iran by Soviet and British forces in September 1940 and the subsequent exile of Reza Shah, political forces in Azerbaijan  became increasingly active. In September 1945, they established a party in Azerbaijan known as the Democratic Party. The party aimed to revive the principles of constitutionalism, including the reinstatement of "provincial and local assemblies," which had been abolished by Reza Shah. In accordance with these constitutional principles, elections for the Azerbaijani National Assembly were held, resulting in the election of Ahmad Baradaran Ahangari from Salmas. The following memoirs are excerpts from his writings.***
1941-cu ildə sovet və ingilis qüvvələri tərəfindən İranın işğalından və Rza şahın sürgün edilməsindən sonra siyasi qüvvələr fəallaşaraq 1945-cü ildə Şəhrivərdə Azərbaycan üzrə Demokrat Partiyası adlı bir partiya yaratdılar. Bu partiyanın məqsədi məşrutəçilik prinsiplərini, o cümlədən Rza şah tərəfindən ləğv edilmiş “dövlət və əyalət birlikləri” prinsipini dirçəltmək idi. Məşrutəçilik prinsiplərinə görə Azərbaycan Milli Məclisinə seçkilər keçirilib və Əhməd Baradaran Ahəngəri adlı şəxs Salmas seçki dairəsindən deputat seçilib və bu xatirələr onun yazılarının bir parçasıdır.****
1941 yılında İran'ın Sovyet ve İngiliz kuvvetleri tarafından işgal edilmesi ve ardından Rıza Şah'ın sürgüne gönderilmesinden sonra siyasi güçler harekete geçti ve 1945 yılında Şehrivar'da Azerbaycan'da Demokrat Parti adında bir parti kuruldu. Bu partinin amacı, Rıza Şah tarafından kaldırılan "devlet ve eyalet birlikleri" ilkesi de dahil olmak üzere, meşrutiyet ilkelerini yeniden canlandırmaktı. Meşrutiyet ilkelerine göre Azerbaycan Milli Meclisi seçimleri yapılmış ve Salmas'ın seçim bölgesinden Ahmad Baradaran Ahangari adında bir kişi millet vekili seçilmiştir ve bu anılar onun yazılarının bir parçasıdır.

Abstract  The belief in the sacredness and totemism of the wolf among the Turks has been a long-standing issue, and in fact, it is common among all nations. As the famous mythologist Mircea Eliade believes: <<After a racial destruction, this is an animal associated with the moon that appears in the role of the "great ancestor of the people" and revives it. >> This happened to the female wolf "Asena: Ashina" among the Turks, and in fact, this name has entered the Turkic mythology as one of the names associated with the wolf and the moon. Addressing the issue of the antiquity of the wolf in Azerbaijan is something that can be examined through several lenses: archaeological discoveries, place names, proper names, literary works, and folklore, which we will discuss below.**** Türkler arasında kurdun kutsallığına ve totemizmine olan inanç uzun zamandır devam eden bir konudur ve aslında tüm uluslar arasında yaygındır. Ünlü mitolojist Mircea Eliade'nin inandığı gibi: <<Irksal bir yıkımdan sonra, bu, "halkın büyük atası" rolünde beliren ve onu canlandıran ay ile ilişkilendirilen bir hayvandır. >> Bu, Türkler arasında dişi kurt "Asena: Ashina"nın başına geldi ve aslında bu isim, kurt ve ay ile ilişkilendirilen isimlerden biri olarak Türk mitolojisine girmiştir. Azerbaycan'da kurdun antikliği konusunu ele almak, birkaç mercekten incelenebilecek bir şeydir: arkeolojik keşifler, yer adları, özel adlar, edebi eserler ve folklora bağlı aşağıda açıklamamız .**** Türklər arasında qurdun müqəddəsliyinə, totemizminə inam çoxdan davam edən bir mövzudur və əslində bütün xalqlar arasında geniş yayılmışdır.  Məşhur mifoloq Mirça Eliadenin inandığı kimi: <<İrqi dağıntıdan sonra bu, "xalqın ulu əcdadı" rolunda görünən və onu canlandıran Ayla əlaqəli bir heyvandır.  >> Bu, türklər arasında "Asena: Aşina" dişi canavarının başına gəldi və əslində bu ad türk mifologiyasına qurd və ayla bağlı adlardan biri kimi daxil oldu.  Azərbaycanda canavarın qədimliyi məsələsinə toxunmaq bir neçə prizmadan baxmaq olar: aşağıda izahatımız arxeoloji tapıntılar, yer adları, xüsusi adlar, ədəbi əsərlər və folklor əsasındadır.

Abstract Hajj Mohammad Karim Khan Kashkuli was a representative of the Qashqai tribe in the second 
term of the Iranian National Assembly (the second term of the parliament after the Constitutional 
Revolution) from 14 November 1929 to 2 January 1931. He approached the Ottoman embassy 
to accept 20 Qashqai students to study in Ottoman schools. Subsequently, the Ottoman embassy 
informed the Ministry of Foreign Affairs of the request of the Qashqai representative in a letter. 
Following the aforementioned letter, the Ministry of Foreign Affairs accepted Mohammad Karim 
Khan's request, while referring to the Qashqai being Turks.
In this article, the letters exchanged between the Ottoman embassy in Tehran and the Ottoman 
Ministry of Foreign Affairs are presented as attachments. The original letters are in the Ottoman 
style with the Arabic alphabet, which have been converted to the Latin alphabet without any 
interference. ****
Kaşqylı Hacı Məhəmməd Kərim Xan 1909-ci il noyabrın 14-dən 1911-ci il dekabrın 1-dək İran 
Milli Məclisinin ikinci dövründə (Məşrutə İnqilabından sonra Məclisin ikinci dövrü) Qaşqay 
tayfasının nümayəndəsi idi. O, Osmanlı səfirliyinə 20 qaşqay tələbəsini Osmanlı məktəblərində
oxumağa dair müraciət edir. Daha sonra Osmanlı səfirliyi məktubla Qaşqay nümayəndəsinin tələbi 
barədə Xarici İşlər Nazirliyinə məlumat verib. Yuxarıda adı çəkilən məktubdan sonra Xarici İşlər 
Nazirliyi Qaşqayların türk olduğunu qeyd etməklə yanaşı, Məhəmməd Kərim Xanın tələbə sayını 
10-a endirərək xahişini qəbul edib.
Bu yazıda Osmanlının Tehrandakı səfirliyi ilə Osmanlı Xarici İşlər Nazirliyi arasında mübadilə
edilən məktublar əlavə olaraq təqdim olunur. Orijinal hərflər heç bir müdaxilə olmadan latın 
əlifbasına çevrilmiş ərəb əlifbası ilə Osmanlı üslubundadır****
Kaşkaylı Haj Mohammad Karim Khan, 14 Kasım 1909'den 1 Aralık 1911'e kadar İran Ulusal 
Meclisi'nin ikinci döneminde (Meclis'in Anayasa Devrimi'nden sonraki ikinci dönemi) Kaşkay 
kabilesinin temsilcisiydi. Osmanlı okullarında okumak üzere 20 Kaşkay öğrencinin kabul 
edilmesi için Osmanlı elçiliğine başvurdu. Daha sonra Osmanlı elçiliği, Kaşkay temsilcisinin 
talebini bir mektupla Dışişleri Bakanlığı'na bildirdi. Söz konusu mektubun ardından Dışişleri 
Bakanlığı, öğrenci sayısını 10'a düşürerek Mohammad Karim Khan'ın talebini kabul etti ve 
Kaşkayların Türk olduğunu belirtti.
Bu makalede, Tahran'daki Osmanlı elçiliği ile Osmanlı Dışişleri Bakanlığı arasında yazışmalar 
ekte sunulmaktadır. Orijinal mektuplar, hiçbir müdahale olmaksızın Latin alfabesine çevrilmiş 
olan Arap alfabesiyle Osmanlı stilindedir.

Abstract This article begins by  discusses the Ashiq tradition in Azerbaijan, then It discusses  the Azerbaijani music and poetry school.  Among the Anatolian and Azerbaijani Ashiq environments,  Urmia has a very old and deep-rooted school of Ashiq that still continues in the form of the Ozan-Ashiq tradition and the master-student relationship. This article discusses the performance style, stories, music, and poems of the Ashiqs of Urmia.**** Bu yazıda əvvəlcə Azərbaycandakı aşıqlıq ənənəsindən, daha sonra Azərbaycan aşıq məktəbinin musiqi və poeziyasından danışılacaqdır. Urmiyada Anadolu və Azərbaycan aşıq mühitləri arasında ozan-aşıq ənənəsi və ustad-şagird münasibəti şəklində hələ də davam edən çox qədim və köklü bir aşıq məktəbi var. Bu yazıda Urmiya aşıqlarının ifası, dastanları, musiqisi və şeirlərindən bəhs edilir.**** Bu makalede öncelikle Azerbaycan''''''''daki âşıklık geleneğinden bahsedilecek, daha sonra Azerbaycan ekolünün müziği ve şiiri ele alınacaktır. Anadolu ve Azerbaycan Âşık çevreleri arasında yer alan Urmiye''''''''de ozan-âşık geleneği ve usta-çırak ilişkisi şeklinde halen devam eden çok eski ve köklü bir Âşık ekolü bulunmaktadır. Bu makalede Urmiye aşıklarının icrası, hikâyeleri, müziği ve şiirlerinden bahsedilmektedir.

Abstract Since ancient times, headgear and hat had great importance in most parts of the world and was one of the main components of men's clothing. In the Azerbaijan region, the culture of wearing a hat was seriously prevalent in different historical periods, and until the middle of the 20th century, it was an inseparable part of men's clothing, that not having a hat was considered a form of nakedness, and removing a hat from a person's head was considered a great insult. Undoubtedly, the investigation about the social and folkloric position of the hat in different historical periods in Azerbaijan can be the subject of detailed researchs that we intend to focus on the variety of men's hats and bashlyqs in Azerbaijan and introduce its common and famous types.
It should be noted that headgears are called Başlıq in Azerbaijan Turkish language, and the types of men's hats can be divided into four general categories including Boark (Börk), Arakhchyn (Araxçın), Saryq (Sarıq) and Papaq (Papaq).******
Antik çağlardan beri başı örtmek veya şapka takmak dünyanın çoğu yerinde büyük önem taşımış ve erkek giyiminin ana bileşenlerinden biri olmuştur. Azerbaycan bölgesinde şapka takma kültürü farklı tarihi dönemlerde ciddi şekilde yaygınlaşmış olup, 20. yüzyılın ortalarına kadar şapka takmak bir çeşit kıyafet sayılacak kadar erkek giyiminin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Başlıksız olmak çıplaklık gibi algılanmakta ve bir kişinin kafasından şapka çıkarmak büyük bir hakaret sayılılmaktaydı. Şüphesiz Azerbaycan'da farklı tarihi dönemlerde şapkanın sosyal ve folklorik konumunun araştırılması detaylı araştırmaların konusu olabilir, bu doğrultuda Azerbaycan'da erkek şapkalarının çeşitliliğini ele almayı, yaygın ve ünlü türlerini tanıtmayı amaçlıyoruz.
Şunu belirtmekte fayda var; Azerbaycan Türkçesinde şapka ve başörtülerine Başlıq denir ve erkek şapka çeşitleri dört genel kategoriye ayrılabilir: Börk, Arakçın, Sarıq ve Papaq.****
Qədim dövrlərdən bəri başın örtülməsi dünyanın əksər yerlərində böyük əhəmiyyət kəsb etmiş və papaq kişi geyimlərinin əsas tərkib hissələrindən biri olmuşdur. Azərbaycan bölgəsində papaq qoymaq mədəniyyəti müxtəlif tarixi dövrlərdə ciddi şəkildə üstünlük təşkil etmiş və 20-ci əsrin ortalarına qədər kişi geyimlərinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur. Papaqsızlıq çılpaqlıq kimi qəbul edilir və adamın başından papaq çıxarmaq böyük təhqir sayılırdı. Şübhəsiz ki, Azərbaycanda müxtəlif tarixi dövrlərdə papağın ictimai və folklor cəhətindən öyrənilməsi geniş tədqiqat obyekti ola bilər. Bu istiqamətdə biz Azərbaycanda kişi papaqlarının müxtəlifliyinə toxunmaq, onun ümumi və məşhur növlərini tanıtmaq niyyətindəyik.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan türkcəsində kişi baş geyimi Başlıq adlanır və bunların növlərini dörd ümumi kateqoriyaya bölmək olar: Börk, Araxçın, Sarıq və Papaq.
 

Abstract The narrative story of the city of "Sari-Qapi", which has been passed down through generation in various ways, recounts  the events of the historical city of "Fara-Aspa" within the territory of Azerbaijan (in Iran), which has acquired a mythical hue over time but has also shone in history. The city of Fara-Aspa, recognized as the government fortress of Ruin-Dej in the post-Islamic periods, shares similarities with the aforementioned narrative story in terms of its  geographical location and various commonalities of historical events. This article examines these similarities to prove these assumptions.**** Gelecek nesillere farklı zamanlarda anlatılan "Sarıkapı" şehrinin anlatı hikâyesi, zamanla büyük bir öneme sahip olan Azerbaycan topraklarındaki tarihi "Faraaspa" şehrinin olaylarının hikayesidir. Bu şehire tarih boyu efsanevi renk katılsa da ancak aynı zamanda tarihte de parladı. İslam sonrası dönemlerde Ruindej'in hükümet kalesi olarak bilinen Faraspa şehri, konum koordinatları ve çeşitli tarihi olaylar açısından yukarıda bahsedilen anlatıya benzemektedir. Bu makale, bu varsayımları kanıtlamak için bu ortak noktaları incelemektedir.**** “Sarıqapı” şəhərinin müxtəlif dövrlərdə gələcək nəsillər üçün nəql edilən povesti Azərbaycan ərazisindəki tarixi “Fərəəspa” şəhərinin hadisələrindən bəhs edir Tarix boyu bu şəhərə əfsanəvi rəng qatılsa da, tarixdə də parladı. İslamdan sonrakı dövrlərdə Ruindej’in hökumət qalası kimi tanınan Faraspa şəhəri yer koordinatları və müxtəlif tarixi hadisələr baxımından yuxarıda qeyd olunan rəvayətə bənzəyir. Bu məqalə bu fərziyyələri sübut etmək üçün bu ümumi cəhətləri araşdırır.