Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract The village of Shakriyazi in Salmas is located in the district of Kure Sinli in Salmas. The Kure Sinli district starts from the north of Salmas and ends at the Qotor Valley in Khoy. The hardworking and active residents of this district are of Turkic descent from Azerbaijan and practice the Shafi'i school of thought. In terms of historical formation, customs, and traditions, while sharing some similarities with other regions of Azerbaijan, they also have certain unique ceremonies that are remnants of very ancient times. This article discusses the history of the Kure Sinli people, as well as the culture and customs of the village of Shakriyazi in Salmas..**********
Şəkəriyazi kəndi Salmas şəhərinin Kürəsinli rayonunda yerləşir. Kürəsinli rayonu Salmasın şimal hissəsindən başlayaraq Xoyun Qotur dərəsinə qədər uzanır. Bu rayonun çalışqan və fəal əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət olub, Şafii məzhəbinə mənsubdurlar. Tarixi formalaşma, adət-ənənələr baxımından ümumi Azərbaycan mədəniyyəti ilə oxşar cəhətlərə malik olsalar da, qədim dövrlərdən qalma bəzi özünəməxsus mərasimlərini qoruyublar. Bu məqalədə Kürəsinli əhalisinin tarixi və Salmasın Şəkəriyazi kəndinin mədəniyyəti və adət-ənənələri araşdırılır.**********
Şekeryazi Köyü, Salmas'ın Küresinli bölgesinde yer almaktadır. Küresinli bölgesi, Salmas'ın kuzeyinden başlayarak Hoy'un Kotur Vadisi'ne kadar uzanır. Bu bölgenin çalışkan ve aktif sakinleri, Azerbaycan Türklerinden oluşmakta ve Şafii mezhebine mensupturlar. Tarihsel oluşum, gelenek ve görenekler açısından genel Azerbaycan kültürüyle benzerlikler taşısalar da, çok eski dönemlerden kalma kendilerine özgü bazı törenleri korumaktadırlar. Bu makalede, Küresinli halkının tarihi ve Salmas'ın Şekeryazi Köyü'nün kültürü ile gelenekleri ele alınmıştır.

Abstract Shah Ismail I, the founder of the Safavid dynasty, brought about a fundamental transformation in the history of Azerbaijan. He not only seized political power in this region but also shaped its social life as a Sufi leader. By emphasizing the philosophy of Sufism, he established Twelver Shia Islam as the official religion in Azerbaijan and took on the spiritual leadership of the community. This spiritual leadership was the result of a transformation that had begun with Sheikh Safi al-Din Ardabili, the founder of the Safavid order, and continued thereafter. Sufi values such as asceticism, piety, secrecy, obedience, and submission enabled Shah Ismail to establish a powerful dynasty and gather his followers around him. The spiritual and philosophical dimensions of Sufism were also clearly evident in Shah Ismail's leadership. This article aims to examine some aspects of the spiritual functions of Sufism during Shah Ismail's era and some common terms in the Sufi discourses of that time. Our goal in this article is not to delve into the depth and nature of Sufism but rather to explore the political, social, and spiritual dimensions of Shah Ismail's emotional connection with his disciples through the symbols and concepts of Sufi mysticism and to better understand the historical processes related to it.************* Safevi Hanedanı, Azerbaycan tarihine yeni bir soluk getirirken, kurucusu Şah İsmail sadece siyasi iktidarı ele geçirmiş olmakla kalmamış, aynı zamanda bir sufi mürşidi olarak da toplumsal hayata yön vermiştir. Tasavvuf felsefesini temel alan Şah İsmail, Azerbaycan'da On İki İmamiye Şiiliği'ni resmî mezhep haline getirmiş ve toplumun manevi liderliğini üstlenmiştir. Şah İsmail'in tasavvufi liderliği, Safevi tarikatının kurucusu Şeyh Safiüddin Erdebili'nden bu yana süregelen bir dönüşümün sonucudur. Zühd, takva, sır, itaat ve teslimiyet gibi tasavvufi değerler, Şah İsmail'in hem güçlü bir hanedan kurmasına hem de müritlerini bir araya getirmesine imkan sağlamıştır. Tasavvufun manevi ve felsefi boyutları da Şah İsmail'in liderliğinde belirgin bir şekilde ortaya çıkmıştır. Bu makale, Şah İsmail dönemi tasavvuf anlayışının bazı yönlerini ve bu dönemdeki tasavvufi söylemlerde kullanılan bazı terimleri incelemeyi amaçlamaktadır. Amacımız, tasavvufun derinliklerine inmek değil, Şah İsmail'in müritleriyle kurduğu duygusal bağın siyasi, sosyal ve manevi boyutlarını tasavvufi semboller ve kavramlar üzerinden açıklamak ve bu bağlamdaki tarihsel süreçleri daha iyi anlamaktı.************ Səfəvi xanədanı Azərbaycan tarixinə yeni bir nəfəs gətirərkən, qurucusu Şah İsmayıl yalnız siyasi hakimiyyəti ələ keçirməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda bir sufi mürşidi olaraq da ictimai həyata istiqamət vermişdir. Təsəvvüf fəlsəfəsini əsas götürən Şah İsmayıl, Azərbaycanda On iki imamiyyə şiəliyini rəsmi məzhəb halına gətirmiş və cəmiyyətin mənəvi liderliyini öz üzərinə götürmüşdür. Şah İsmayılın təsəvvüfi liderliyi, Səfəvi təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiüddin Ərdəbilidən bu yana davam edən bir transformasiyanın nəticəsidir. Zühd, təqva, sirr, itaət və təslimiyyət kimi təsəvvüfi dəyərlər, Şah İsmayılın həm güclü bir xanədan qurmasına, həm də müridlərini bir araya gətirməsinə imkan yaratmışdır. Təsəvvüfün mənəvi və fəlsəfi ölçüləri də Şah İsmayılın liderliyində güclü bir şəkildə ortaya çıxmışdır. Bu məqalə qarşısına Şah İsmayıl dövrü təsəvvüf anlayışının bəzi istiqamətlərini və bu dövrdəki təsəvvüfi deyimlərdə istifadə edilən bəzi terminləri araşdırmaq məqsədi qoymuşdur. Məqsədimiz təsəvvüfün dərinliklərinə enmək deyil, Şah İsmayılın müridləri ilə qurduğu emosional bağın siyasi, sosial və mənəvi ölçülərini təsəvvüfi simvollar və anlayışlar üzərindən izah etmək və bu kontekstdəki tarixi prosesləri daha yaxşı anlamaq idi.  

Abstract In the modern world, geographical names (toponyms) are key documents for studying a nation’s historical background of a nation  in a perticular territory. Analyzing these names and discovering their hidden truths is recognized as a science, and many academic theses today focus on toponyms. Comparing names and examining their linguistic connections resolves ambiguities and reveals deeper meanings. The second factor is their historical depth. Some names may date back over 1,000 years, while others originate from 2,000 or even 3,000 years ago. Understanding them requires familiarity with historical languages and linguistic evolution. The term “Van” in Old Turkic signifies prosperity and abundance. This article compiles a list of “Van”-based geographical names globally, particularly in Turkic regions.***********************
Müasir dünyada bir millətin müəyyən bir ərazidə tarixi köklərini araşdırmaq üçün coğrafi adlar (toponimlər) əsas sənədlərdən biridir. Bu adların tədqiqi və içindəki həqiqətlərin üzə çıxarılması elm kimi tanınır və bu gün universitet dissertasiyalarının çoxunun mövzusu toponimlərdir.
Coğrafi adları təhlil etmək üçün onları bir-biri ilə müqayisə etmək və dil əlaqələrini nəzərə almaq əsas üsuldur. Bu yanaşma qeyri-müəyyənlikləri aradan qaldırır və gizli mənaları açır. İkinci faktor isə bu adların tarixi dərinliyidir. Bəzi adlar 1000 ildən çox, digərləri isə 2000-3000 il əvvəl yaranmış ola bilər. Onları anlamaq üçün tarixi dillər və dil inkişafları ilə tanışlıq tələb olunur.
“Van” sözü qədim türk dilində rifah və bolluq mənasını daşıyır. Bu məqalədə dünyada və Türk dünyasında “Van” əsaslı coğrafi adların siyahısı təqdim olunur.*************** Günümüzde coğrafi isimler (toponimler), bir milletin belirli bir bölgedeki tarihî köklerini araştırmak için temel belgelerden biridir. Bu isimleri incelemek ve içlerindeki gerçekleri ortaya çıkarmak bir bilim dalı olarak kabul edilir. Bugün birçok akademik tezin konusu toponimlerdir. Coğrafi isimleri analiz etmek için onları karşılaştırmak ve dilsel bağlantıları incelemek temel bir yöntemdir. Bu yaklaşım belirsizlikleri giderir ve gizli anlamları açığa çıkarır. İkinci faktör, bu isimlerin tarihî derinliğidir. Bazı isimler 1000 yıldan, diğerleri ise 2000-3000 yıl öncesine dayanabilir. Bunları anlamak için tarihî diller ve dil evrimi hakkında bilgi sahibi olmak gerekir. “Van” kelimesi Eski Türkçede refah ve bolluk anlamına gelir. Bu makalede, dünya genelinde ve Türk coğrafyasında “Van” temelli coğrafi isimlerin bir listesi sunulmaktadır.  

Abstract Based on the results of the War of 1877-1878, the Ottoman army was forced to retreat from the "Three Provinces," and these territories were ceded to Russia as war reparations. A 40-year period of Russian occupation began in Batumi, Kars, Akhalkalaki, Ardahan, Aghbaba, and Çıldır, encompassing a large part of southwestern Caucasus. With the onset of World War I in 1914, conflicts between the Tsarist Russia and the Ottoman Empire reignited, turning into a great fire that engulfed the region. After the Bolshevik Revolution on November 7, 1917, the new Russian government came to power. Local Turks were compelled to organize themselves against the relentless attacks of the Russians, Armenians, and Georgians. Their hard but honorable struggle led to the establishment of the Southwestern Caucasus Republic (Southwestern Caucasus Republic), which was formed through local Soviet governments (Soviet councils) for self-defense. The Turkish army retreated from Kars on January 25, 1919. The Southwestern Caucasus government, which declared itself the successor to the National Council government, quickly formed an army of 8,000 consisting of soldiers and volunteer officers remaining from the Turkish army and local youth. The British military governor, Temple, recognized the Democratic Republic of Azerbaijan and the Southwestern Caucasus Republic. After repeated battles, territorial changes, and waves of death and plunder, this region was finally liberated by the Turkish army. On November 17, 1920, the Armenians agreed to join peace negotiations. The negotiations in Gyumri resulted in the signing of the Treaty of Gyumri (Gyumri Anlaşması) on December 2-3, 1920. According to this treaty, the territories lost in the Russo-Turkish War (1877-1878), including Kars, Sarıkamış, Kulp, Kağızman, and Iğdır (Surmely), which had been ceded to Russia by Iran after the Treaty of Turkmenchay, were returned to Turkey. Turkey signed the Moscow Treaty (Moskova Anlaşması) on March 16, 1921, under which Batumi, Akhalkalaki, and Adjara were ceded to Russia. Nakhchivan was established as an autonomous region under the governance of Azerbaijan, while a significant portion of Aghbaba remained under Russian control. The loss of the strategic Aghbaba region dealt a severe blow to its inhabitants. During a year of population exchange, dozens of Aghbaba villages were completely evacuated, and hundreds of families from more than thirty villages migrated to Turkey.************ Osmanlı Ordusu 93 Harbinin (1877-1878) sonuçlarına göre Elviye-yi Selase`den çekilmek zorunda kaldı ve bu topraklar savaş tazminatı olarak Ruslar`a bırakıldı. Güneybatı Kafkasya`nın büyük bir kısmını kaplayan Batum, Kars, Ahıska, Ardahan, Ağbaba ve Çıldır’da 40 yıllık Rus esareti devri başladı. 1914 I Dünya Savaşıyla yeniden başlayan Çar Rusya`sı-Osmanlı çatışmaları aralıklarla güçlenerek yöreyi yakan büyük ateşe dönüştü. 7 Kasım 1917`de Rusya`da ihtilal yolu ile yönetimi Bolşevikler ele geçirdiler. Saldırılar dinmek bilmiyordu, Rus, Ermeni ve Gürcü saldırılarına karşı yerli Türkler örgütlenmek zorundaydı. Türkler yerli Şura Hükumetleri şeklinde kendini savunan birliklerden Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyeti`nin kurulmasına kadar zorlu, cefalı ama şerefli bir yol geçti. Türk ordusu 25 Ocak 1919`da Kars`tan çekildi. Kendini Milli Şura Hükumetinin varisi ilan etmiş Cenub-i Garb-i Kafkas Hükumeti kısa sürede Türk Ordusundan gönüllü olarak kalmış asker ve subaylar ve aynı zamanda yerli gençlerden oluşan 8.000 kişilik ordu kurdu. İngiliz askeri valisi Templey, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve Türkiye Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyetini resmen tanıdı. Defalarca savaş sonucunda el değişen ve her seferinde yeni ölümler ve yağmalar yaşayan bu bölge nihayet Türk Ordusu tarafından tamamen kurtarıldı. 17 Kasım 1920`de Ermeniler barış için masaya oturmayı kabul etti. Gümrü`de başlayan müzakereler 2-3 Aralık 1920`de imzalanan Gümrü Antlaşması ile son buldu. Antlaşmaya göre 1877-1878 yılları arasında çıkmış Rus-Türk savaşı zamanı kaybedilmiş Kars, Sarıkamış, Kulp, Kağızman; Türkmençay Antlaşmasından sonra İran`ın Rus`lara verdiği Iğdır (Sürmeli) Türkiye topraklarına katıldı. Türkiye 16 Mart 1921`de Moskova Antlaşmasını imzaladı. Bu antlaşmaya göre ise Batum, Ahıska, Ahılkelek ve Acaristan bölgeleri Rusya`ya bırakıldı, Nahçivan`a Azerbaycan`a bağlı olarak özel özerklik statüsü verildi, Ağbaba bölgesinin büyük bir kısmı ise Rusya`da kaldı. Bu antlaşmada stratejik yükseklik olarak askeri önem taşıyan Ağbaba bölgesin elden çıkarıldı ve bundan en çok zarar edenler ise kuşkusuz Ağbaba nüfuzu oldu. Antlaşma sonuçu bir yıllık bir mübadele süresince onlarca Ağbaba köyü tamamen ve otuzun üzerinde köyden yüzlerce aile, Türkiye tarafına göç etti.*********** 93 Müharibəsinin (1877-1878) nəticələrinə görə Osmanlı Ordusu “Üç sancaq”dan (Elviyə-yi Sələsə) çəkilməyə məcbur oldu və bu torpaqlar Rusiyaya müharibə təzminatı olaraq verildi. Batum, Qars, Axıska, Ərdəhan, Ağbaba və Çıldırda cənub-qərbi Qafqazın böyük hissəsini əhatə edən 40 illik rus işğalı dövrü başladı. 1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsi ilə yenidən alovlanan Çar Rusiyası-Osmanlı qarşıdurmaları tezliklə bölgəni yandıran böyük bir atəşə çevrildi. 7 noyabr 1917-ci ildə Rusiyada bolşeviklər inqilab yolu ilə hakimiyyəti ələ keçirdilər. Rus, erməni və gürcü hücumlarına qarşı yerli türklər təşkilatlanmalı idi. Türklərin çətin, lakin şərəfli mübarizəsi Şura Hökumətləri formasında özünümüdafiə birləşmələrindən Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətinin yaradılmasına qədər davam etdi. Türk ordusu 25 yanvar 1919-cu ildə Qarsdan çəkildi. Özünü Milli Şura Hökumətinin varisi elan edən Cənub-Qərbi Qafqaz Hökuməti, Türk ordusundan könüllü qalmış əsgər və zabitlərdən və yerli gənclərdən ibarət 8.000 nəfərlik ordu yaratdı. İngilis hərbi qubernatoru Templey, Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti və Türkiyə Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətini rəsmən tanıdı. Dəfələrlə döyüşlər, ərazi dəyişiklikləri, ölüm və qarətlər yaşayan bu region nəhayət Türk ordusu tərəfindən azad edildi. 17 noyabr 1920-ci ildə ermənilər sülh danışıqlarına razılıq verdi. Gümrüdə başlayan danışıqlar 2-3 dekabr 1920-ci ildə Gümrü müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı. Müqaviləyə görə, 1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsində itirilən Qars, Sarıqamış, Qulp, Qağızman və Türkmənçay müqaviləsindən sonra İranın Rusiyaya verdiyi İğdır (Sürməli) Türkiyəyə qaytarıldı. Türkiyə 16 mart 1921-ci ildə Moskva müqaviləsini imzaladı. Bu müqaviləyə əsasən Batum, Axıska, Axalkələk və Acarıstan Rusiyaya verildi, Naxçıvana Azərbaycana bağlı muxtar status verildi, Ağbabanın böyük hissəsi isə Rusiyada qaldı. Strateji əhəmiyyətli Ağbaba bölgəsinin itirilməsi ən çox yerli əhaliyə ziyan vurdu. Bir illik əhali mübadiləsi zamanı onlarla Ağbaba kəndi tamamilə boşaldıldı və 30-dan çox kənddən yüzlərlə ailə Türkiyəyə köç etdi.  

Abstract Geographical names reflect the cultural and natural identity of nations and are often born from human intuition, free from political or social agendas. These names are rooted in the culture and language of the people inhabiting geographical regions and serve as documents of  identity for different ethnic groups. After transitioning the monarchy from the Qajars to the Pahlavis, Reza Shah excessively pursued the erasure of names and remnants associated with the Qajar dynasty and earlier historical legacies, even provoking protests from figures like Yahya Dolatabadi, who had supported the rise of the Pahlavi dynasty. According to the plans of Reza Shah’s theoreticians, historical sites, palaces, cities, villages, mountains, rivers, forests, and other entities with non-Persian names were to be renamed. This article documents the changes in geographical names across Azerbaijan from 1316 to 1385 Solar Hijri (1937–2006 CE), based on sources such as The History of Iran’s Administrative Divisions (5), The Lexicon of Village Names in East Azerbaijan, and Equivalent Terms by the Iranian Academy (6).****************** Coğrafi adlar millətlərin mədəni və təbii kimliyini əks etdirir və çox vaxt siyasi və ya sosial məqsədlərdən uzaq, insan fıtrətinin məhsuludur. Bu adlar müxtəlif coğrafi bölgələrdə yaşayan xalqların mədəniyyəti və dilində köklənib, müxtəlif etnik qrupların şəxsiyyət sənədi kimi çıxış edir. Rza Şah Qacarlar sülaləsindən Pəhləvilərə hakimiyyət keçidindən sonra Qacar dövrünə aid adlar və tarixi irsi silmək üçün həddindən artıq səy göstərdi, hətta Pəhləvi sülaləsinin gəlişində rol oynamış Yəhya Dövlətabadi kimi şəxslərin etirazına səbəb oldu. Rza Şahın nəzəriyyəçilərinin planlarına görə, qeyri-fars mənşəli tarixi abidələr, saraylar, şəhərlər, kəndlər, dağlar, çaylar, meşələr və digər obyektlərin adları dəyişdirilməli idi. Bu məqalə İranın İnzibati Bölgələrinin Tarixi (5), Şərqi Azərbaycan Kənd Adları Lüğəti və İran Akademiyasının Ekvivalent Terminləri (6) kimi mənbələr əsasında Azərbaycanın 1316-1385 Hicri-Şəmsi (1937-2006 Miladi) illərində coğrafi adların dəyişdirilməsi prosesini sənədləşdirir.*************** Coğrafi adlar, milletlerin kültürel ve doğal kimliğini yansıtır ve çoğunlukla siyasi veya sosyal kaygılardan uzak, insan doğasının bir ürünüdür. Bu adlar, coğrafi bölgelerde yaşayan halkların kültürü ve dilinde kök salmış olup farklı etnik grupların kimlik belgesi işlevi görür. Rıza Şah, Kaçar Hanedanından Pehlevi hanedanına geçişten sonra, Kaçar dönemine ait adları ve tarihî mirası silmek için aşırı bir çaba gösterdi; hatta Pehlevi Hanedanının iktidara gelmesinde rol oynamış Yahya Devletabadi gibi isimlerin bile tepkisini çekti. Rıza Şah'ın teorisyenlerinin planlarına göre, Farsça olmayan tarihî eserlerin, sarayların, şehirlerin, köylerin, dağların, nehirlerin, ormanların ve diğer varlıkların adları değiştirilecekti. Bu makale, İran'ın İdari Bölümlerinin Tarihi (5), Doğu Azerbaycan Köy Adları Sözlüğü ve İran Akademisi'nin Eşdeğer Terimleri (6) gibi kaynaklara dayanarak Azerbaycan'ın 1316-1385 Hicri-Şemsi (1937–2006 Miladi) yılları arasında coğrafi adların değiştirilme sürecini belgelemektedir.

Abstract Seljuk sultans were prominent figures who founded the Great Seljuk State centered in Khorasan in the 11th century and served as champions of the Islamic world thanks to their religious, political and military abilities. Tughrul Bey, the first sultan of the Seljuk State, won the hearts of Muslims by saving the Abbasid Caliphate, which fell under Shiite-Buwayhid domination after Mahmud of Ghazni. Tughrul Bey, who expanded borders of the state from Transoxiana to Anatolia, strengthened the Islamic motto and the Turkish ideal of world domination by going on western expeditions, which he saw as his red diamond, thanks to his superior leadership qualities. Tughrul Bey, a distinguished personality with his religion, morality and justice, became the first sultan of the Great Seljuk State at the age of forty. The Arabic name of the determined sultan, who reigned for 23 years between 1040-1063, is Mohammad, and his Turkish name is Tughrul Bey. His father is Mikail, the son of Selçuk Bey. His mother's name is unknown. It is estimated that Tughrul Bey, who is known to have lived for about seventy years, was born in 385/995. The full identity of Tughrul Bey, who died in 455/1063, is given in primary sources as Sultan Rüknüddin Ebu Talib Tughrul Bek Mohammad b. Mikail b. Seljuq passes.**************           Səlcuq sultanları 11. əsrdə Xorasan mərkəzli Böyük Səlcuq Dövlətini quraraq dini, siyasi və hərbi bacarıqları sayəsində İslam aləminə bayraqdar olan seçkin şəxsiyyətlərdir. Səlcuq Dövlətinin ilk sultanı olan Toğrul bəy, Qəznəli Mahmuddan sonra Büveyhi təzyiqi altına düşən Abbasi xilafətini xilas edərək müsəlmanların qəlbinə taxt qurmuşdur. Dövlət sərhədlərini Mavəraünnəhrdən Anadoluya qədər genişləndirən Toğrul bəy, üstün liderlik keyfiyyətləri sayəsində “qızıl alma” kimi gördüyü qərb yürüşlərinə çıxaraq İslam şüarı və Türk cahan hökmranlığı idealını möhkəmləndirmişdir. Dini, əxlaqı və ədaləti ilə seçilən Toğrul bəy, 40 yaşında Böyük Səlcuq Dövlətinin ilk sultanı olmuşdur. 1040-1063-cü illər arasında 23 il hökmranlıq edən bu dindar sultanın ərəb dilində adı Məhəmməd, türkcə adı isə Toğrul bəydir. Atası Səlcuq bəyin oğlu Mikayıldır, anasının adı isə məlum deyil. Təxminən 70 il ömür sürmüş Toğrul bəyin 385/995-ci ildə dünyaya gəldiyi ehtimal edilir. 455/1063-cü ildə vəfat edən Toğrul bəyin tam künyəsi əsas mənbələrdə “Sultan Rüknəddin Əbu Talib Toğrul Bəy Məhəmməd b. Mikayıl b. Səlcuq” kimi qeyd olunur.************** Selçuklu sultanları 11. yüzyılda Horasan merkezli Büyük Selçuklu Devleti’nin kurarak dini, siyasi ve askeri kabiliyetleri sayesinde İslam âlemine sancaktarlık yapan mümtaz şahsiyetlerdir. Selçuklu Devleti’nin birinci sultanı olan Tuğrul Bey, Gazneli Mahmud sonrası Büveyhî tahakkümüne giren Abbâsî hilafetini kurtararak Müslümanların gönlüne taht kurmuştur. Devlet sınırlarını Mâverâünnehir’den Anadolu’ya kadar genişleten Tuğrul Bey, üstün liderlik vasıfları sayesinde kızıl elması olarak gördüğü batı seferlerine çıkarak İslam şiarı ve Türk cihan hâkimiyet ülküsünü perçinleştirmiştir. Dini, diyaneti, ahlak ve adaletiyle mümtaz bir şahsiyet olan Tuğrul Bey, kırk yaşında Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk sultanı olmuştur. 1040-1063 yılları arasında 23 yıl hüküm süren mütedeyyin sultanın Arapça adı Muhammed, Türkçe adı Tuğrul Bey’dir. Babası Selçuk Bey’in oğlu Mikail’dir. Annesinin adı bilinmemektedir. Yaklaşık yetmiş yıl yaşadığı bilinen Tuğrul Bey’in 385/995 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. 455/1063 yılında vefat eden Tuğrul Bey’in tam künyesi temel kaynaklarda Sultan Rüknüddin Ebu Talib Tuğrul Bek Muhammed b. Mikail b. Selçuk geçmektedir.

Abstract The proposal to delegate more authority to governors at the Administrative Council meeting on January 5. 2025, by the First Vice President, and then the emphasis on the issue by the President, the Speaker of the Parliament, and some other state officials, was among the important and high-profile events of recent months. Although federalism was not mentioned in the statements of the aforementioned officials, a group of political activists, university professors, journalists, and experts interpreted this statement as federalism and commented on the issue. Regardless of whether the plan was serious or not and whether it was feasible or not, a group evaluated this approach positively, emphasizing its suitability with the structure of Iran's human geography and considering it a solution to escape the inefficiency of Iran's heavy and inflexible administrative system. Another group attacked this plan with particular vehemence and nervousness. And its designers were accused of ignorance, illiteracy, irresponsibility, and disregard for the specific conditions of Iran. The opponents of the plan were mainly among the extremist followers of Pan-Persianism, and as always, they viewed this issue from the perspective of the interests and rivalry of the Persian people, along with anti-Turkism. Although the proposed plan included all states, the finger of accusation and attack was mainly pointed at Azerbaijan and Iranian Turks, and critics, in the style of the literature of the last hundred years of Iranian pan-fascists, interpreted decentralization or federalism as a factor that would strengthen divergence and give opportunity to centrifugal forces. The subject of this article is to examine, analyze, and respond to the statements of those opposed to decentralization, or granting more executive powers to the provinces. The statements cited by the opponents have been published in two publications: “Mantra”, the organ of the Iranian Studies Center of the University of Tehran, and the weekly “Tomorrow's Commerce”.******************** 2025-cü il yanvarın 5-də keçirilən inzibati şura iclasında birinci vitse-prezident tərəfindən qubernatorlara daha çox səlahiyyətlərin verilməsi, daha sonra isə prezident, parlament sədri və ölkənin bəzi digər vəzifəli şəxslərinin bu məsələni vurğulaması məsələsi son ayların mühüm və səs-küylü hadisələrindən idi. Adıçəkilən məmurların çıxışlarında federalizmdən söz açılmasa da, bir qrup siyasi fəal, universitet professorları, jurnalist və ekspertlər bu bəyanatı federalizm kimi şərh edərək məsələyə münasibət bildiriblər. Ciddiliyindən və ya olmamasından və planın olub-olmamasının mümkünlüyündən asılı olmayaraq; bir qrup bu yanaşmanı müsbət qiymətləndirdi və onun İranın insan coğrafi quruluşu ilə uyğunluğunu vurğuladı və bunu İranın ağır və çevik olmayan inzibati sisteminin səmərəsizliyindən qaçınmaq üçün həll yolu hesab etdi. Başqa bir qrup isə xüsusi bir tələskənlik və əsəbiliklə bu plana qaçdı. Dizaynerlər isə onu məlumatsızlıqda, savadsızlıqda, məsuliyyətsizlikdə və İranın xüsusi şərtlərinə diqqətsizlikdə ittiham ediblər. Planın əleyhdarları əsasən panfarsçılığın radikal ardıcılları arasında idi və həmişə olduğu kimi bu məsələyə fars xalqının mənafeyi və məğlubiyyəti, eyni zamanda antitürkizm prizmasından baxırdılar. Təklif olunan plan bütün dövlətləri əhatə etsə də, onların ittihamları və hücumları əsasən Azərbaycan və İran Türkiyəsinə yönəlmişdi və tənqidçilər mərkəzdənqaçma və ya federalizmi İran panfaşistlərinin son yüz ilin ədəbiyyatı üslubunda fikir ayrılığını gücləndirən və mərkəzdənqaçma qüvvələrinə imkan verən amil kimi şərh edirdilər. Bu yazının mövzusu mərkəzsizləşdirmə və ya əyalətlərə daha çox icra səlahiyyətlərinin verilməsi əleyhdarlarının bəyanatlarını araşdırmaq, təhlil etmək və onlara cavab verməkdir. Müxaliflərin qeyd etdiyi bəyanatlar iki nəşrdə - Tehran Universitetinin İranologiya Mərkəzinin orqanı olan “Mantra” və həftəlik “Ticarat Fərda” qəzetində dərc olunub.********* 5 Ocak 2025'te yapılan idare meclisi toplantısında birinci başkan vekili tarafından valilere daha fazla yetki verilmesi ve ardından cumhurbaşkanı, meclis başkanı ve ülkenin diğer bazı yetkilileri tarafından konunun vurgulanması konusu son ayların önemli ve gürültülü olayları arasındaydı. Adı geçen yetkililerin konuşmalarında federalizmden bahsedilmese de bir grup siyasi aktivist, üniversite profesörü, gazeteci ve uzman, bu açıklamayı federalizm olarak yorumlayarak konuya ilişkin yorumlarda bulundu. Ciddiyeti olsun ya da olmasın, bir planın olması ya da olmamasının fizibilitesi ne olursa olsun; bir grup bu yaklaşımı olumlu değerlendirerek İran'ın beşeri coğrafya yapısına uygunluğunu vurgulayarak, İran'ın ağır ve esnek olmayan idari sisteminin verimsizliğini ortadan kaldıracak bir çözüm olarak değerlendirdi. Başka bir grup ise özel bir aciliyet ve gerginlikle bu plana koştu. Tasarımcılar da onu cehalet, bilgisizlik, sorumsuzluk ve İran'ın özel koşullarına dikkatsizlikle suçladı. Planın karşıtları çoğunlukla Pan-Persçiliğin radikal taraftarları arasında yer alıyordu ve her zaman olduğu gibi meseleye Pers halkının çıkarları ve yenilgisi, aynı zamanda da Türk karşıtlığı perspektifinden bakıyorlardı. Önerilen plan tüm devletleri kapsasa da, suçlamaları ve saldırıları esas olarak Azerbaycan ve İran Türkiye'sine yönelikti ve eleştirmenler, ademi merkeziyetçiliği veya federalizmi, İran pan-faşistlerinin son yüz yıllık edebiyatı tarzında, ayrılıkları güçlendirecek ve merkezkaç güçlere fırsatlar verecek bir faktör olarak yorumladılar. Bu makalenin konusu, yerinden yönetim veya illere daha fazla yürütme yetkisi verilmesi karşıtlarının açıklamalarının araştırılması, analiz edilmesi ve bunlara yanıt verilmesidir. Muhaliflerin dile getirdiği açıklamalar Tahran Üniversitesi İranoloji Merkezi yayın organı Mantra ve haftalık Tijarat Farda gazetesi olmak üzere iki yayında yayınlandı.

Abstract This article reflects some information about the ancient roots of the ethnic history of Iran and Azerbaijan. Many historians, both in the Soviet period and in the modern period, distort historical facts and claim that the Turks came to the lands of Iran and Azerbaijan in the 11th century during the Seljuk period and assimilated the local population and Turkified them. However, serious research on the history of ancient tribes who lived in the geography of Iran, Mesopotamia and the Zagros Mountains, and Turanian states such as Sumer, Subir, Elam and Kassi, and the information reflected in the cuneiform texts, archaeological monuments and paleotoponics discovered in these regions, refute these claims. Historical evidence shows that Iranian-speaking tribes, not Turks, came to this region in later periods, after the Turks, and settled there. It is also proven by historical documents that, thousands of years before Iranian-speaking tribes settled here, Turanian Proto-Turkic tribes first laid the foundations of civilization in this geography and founded many states.************ Bu makale İran ve Azerbaycan'ın etnik tarihinin kadim kökleri hakkında bazı bilgileri yansıtmaktadır. Hem Sovyet döneminde hem de modern dönemde birçok tarihçi, tarihi gerçekleri çarpıtmakta ve Türklerin İran ve Azerbaycan topraklarına 11. yüzyılda Selçuklular döneminde gelerek yerel halkı asimile etdiğini ve Türkleştirilmiş olduklarını iddia etmektedirler. Ancak İran coğrafyası, Mezopotamya ve Zagros Dağları topraklarında yaşamış olan kadim kavimlerin ve Sümer, Subir, Elam ve Kassi gibi Turani devletlerin tarihlerine ilişkin yapılan ciddi araştırmalar ve bu bölgelerde keşfedilen çivi yazılı metinlerde, arkeolojik anıtlarda ve paleotoponilerde yansıyan bilgiler, bu bölgeye Türklerin değil, İrani dil konuşan kabilelerin daha geç dönemlerde, Türklerden sonra gelip yerleştiklerini göstermektedir. İran dilli kavimlər buraya yerleşmeden bin yıllar önce Turanlı Ön Türk kavimlerin bu coğrafyada ilkin medeniyetin temellerini attıkları ve çok sayıda devletler kurmuş oldukları tarihi belgelerle de kanıtlanmaktadır.********** Bu məqalədə İranın və Azərbaycanın etnik tarixinin qədim köklərin haqqında bəzi məlumatlar öz əksini tapmışdır. İstər sovet dövründə və istərsə də müasir dövürdə bir çox tarixçilər tarixi faktları təhrif edərək türklərin İran və Azərbaycan ərazisinə XI əsrdə Səlçuqlular dönəmində gəldiklərini və yerli xalqı assimlyasiya edərək türkləşdirdiyi iddialarını irəli sürürlər. Lakin İran coğrafiyası, Mesopotamiya və Zaqros dağları ərazisində mövcud olmuş qədim tayfaların və Sumer, Subir, Elam, Kassi kimi dövlətlərin tarixinin ciddi araşdrılması və bu ərazilərdə aşkar edilmiş mixi yazı mətnlərində əks olunan bilgilər, arxeoloji abidələr, paleotoponimlər türklərin deyil, irandilli tayfaların bu əraziyə gəlmə olduğunu və onların burda məskunlaşmağa başlamasından min illər öncə öntürk tayfalarının bu coğrafiyada ilkin uyqarlığın əsasını qoyduqlarını və çoxsaylı dövlətlər yaratmış olduqlarını sübut edir.

Abstract Constitutional revolution 1905-1911 originated as a popular protest against the Shah's regime in Iran. This revolution began in Iran at the request of the constitutional and parliamentary system, and was partially won. The progressive clergy of Azerbaijan played an important role in this victory. Sheikh Mohammad Khiyabani also continued this revolutionary tradition as a prominent cleric and revolutionary.*********** 1905-1911 anayasal devrimi, İran'daki Şah rejimine karşı kamusal bir protesto olarak ortaya çıktı. Bu devrim İran'da anayasa ve parlamenter sistem talebiyle başladı ve kısmen kazandı. Bu zaferde İran Azerbaycanı ve ilerici din adamları önemli rol oynadı. Şeyh Muhammed Khiyabani de önde gelen bir din adamı ve devrimci olarak bu devrimci geleneği sürdürdü.********** 1905-1911-ci illər məşrutə inqilabı İranda şah rejiminə qarşı xalqın etirazı olaraq ortaya çıxdı. Bu inqilab İranda konstitusiya və parlament sisteminin tələbi ilə başladı və qismən qələbə çaldı. Bu qələbədə İran Azərbaycanı və mütərəqqi ruhanilər mühüm rol oynadılar. Şeyx Məhəmməd Xiyabani də görkəmli bir ruhani və inqilabçı olaraq bu inqilab ənənəsini davam etdirdi.