Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract With the rise of the Pahlavi dynasty, due to the years-long efforts of a class of Iranian intellectuals, both Persian and Turk, Iran of the Qajar era transformed from a state of cultural plurality to cultural monophony. With the establishment of this regime, the monophony of Persian literature and the prohibition of the Turkish language and literature through state coercion and official directives became one of the pillars of Iran during the Pahlavi period.
One of the first documents attempting to prevent the teaching of the Turkish language in Azerbaijan is a report and request by Farrokh, the Head of Accounting of the Ministry of Foreign Affairs, dated 1305 SH (1926 CE), to the Iranian Ministry of Foreign Affairs, urging the prevention of the establishment of a Turkish school in Azerbaijan. The second document pertains to the struggle against the Turkish language and literature in the late Pahlavi period.****
Pahlavi hanedanının iktidara gelişiyle birlikte, hem Fars hem de Türk kökenli bir grup İranlı aydının yıllardır sürdürdüğü çabalar sonucunda, Kaçar döneminin çok kültürlü İran'ı, tek kültürlü bir yapıya dönüştü. Bu rejimin kurulmasıyla, Fars edebiyatının tek sesliliği ve Türk dili ve edebiyatının devlet zoru ve genelgelerle yasaklanması, Pahlavi dönemi İran'ının temel dayanaklarından biri haline geldi.
Azerbaycan'da Türkçe öğretimini engellemeye yönelik ilk belgelerden biri, 1305 (Hicri Şemsi) tarihli, İran Dışişleri Bakanlığı Muhasebe Başkanı Ferruh'un, Azerbaycan'da bir Türk okulunun açılmasını önleme talebini içeren, İran Dışişleri Bakanlığı'na yazdığı rapor ve başvurusudur. İkinci belge ise, Pahlavi döneminin sonlarında Türk dili ve edebiyatıyla mücadeleye ilişkindir.****
Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə birlikdə, həm fars, həm də türk olan bir qrup iranlı aydının illərdir sərgilədiyi səylər nəticəsində, Qacar dövrünün çoxmədəniyyətli İranı, tək mədəniyyətli bir struktura çevrildi. Bu rejimin yaranması ilə, Fars ədəbiyyatının tək səsliliyi və türk dili və ədəbiyyatının dövlət təzyiqi və təlimatları ilə qadağan edilməsi, Pəhləvi dövrü İranının əsas sütunlarından birinə çevrildi.
Azərbaycanda türk dilinin tədrisinin qarşısını almaq üçün ilk sənədlərdən biri, 1305 (hicri şəmsi) tarixli, Xarici İşlər Nazirliyinin Mühasibat Rəisi Fərx-in İran Xarici İşlər Nazirliyinə, Azərbaycanda türk məktəbinin açılmasının qarşısını almaq məqsədilə yazdığı raport və müraciətidir. İkinci sənəd isə, Pəhləvi dövrünün sonlarında türk dili və ədəbiyyatı ilə mübarizəyə aiddir.

Abstract There was historical ashuk environment founded by Hasta Hasan in eastern Anatolia and in South West Caucasus. Unfortunately, related reason ongoing political events against us, redrawing of borders, of ethnic cleansing in that geography, we're talking about the environment as a past time recently. At that time Aghbaba-Childir-Ahıska which existed in the same environment was living in difficulty. Hasta Hasan had a very important role in this work. He had a great role in the development of the ashuk art in eastern Anatolia and he was the teacher of many ashuk in that region. We will talk about ashuk environment torn by political and ethnic conflicts, about Hasan’s art and ashuk environment  founded by him and ethnic-cultural map of the region in this article.**** Kuzeydoğu Anadolu’da Hasta Hasan’ın kurucusu olduğu tarihi bir âşık muhiti olmuştur. Bugün son 200 yılda bu coğrafyada Türklerin aleyhine cereyan eden siyasi olaylar, sınırların yeniden belirlenmesi ve milli etnik temizlemeler sonucunda o muhit hakkında geçmiş zamanda bahsetmek durumundayız. Zamanında Güneybatı Kafkasya’nın büyük bir kısmını oluşturmuş, bir çatı altında mevcut olmuş ve Türk âşıklık sanatına ölümsüz inciler vermiş Ağbaba-Çıldır-Ahıska âşık muhiti ağır şartlar altında olsa da hayatını devam ettirmekteydi. Bu muhitin oluşumunda Âşık Hasta Hasan’ın hizmeti özel belirtilmelidir. Onun Kuzeydoğu Anadolu’da âşık sanatının gelişmesinde büyük emeği olmuş ve aynı zamanda o, bu muhite bağlı birçok âşığın üstadı olmuştur. Bu yazıda siyasi ve etnik çekişmeler, mezalimler sonuçu parça parça olmuş bir muhitten; Hasta Hasan sanatından, onun kurduğu âşık muhitinden, yetiştirdiği üstat âşıklardan bahsedilmekte, tarihi olaylar ışığında bölgenin etnik ve kültürel haritası çizilmektedir.**** Şimal şərqi Anadoluda Xəstə Hasanın qurucusu olduğu tarixi bir aşıq mühiti olmuşdur. Bu gün son 200 ildə bu coğrafiyada türklərin əleyhinə cərəyan edən siyasi hadisələr, sərhədlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi və milli etnik təmizləmələr nəticəsində o mühit haqqında keçmiş zamanda danışmaq məcburiyyətindəyik. Vaxtı ilə Cənub qərbi Qafqazın böyük bir hissəsini təşkil etmiş, bir tavan altında mövcud olmuş və Türk aşıqlıq sənətinə ölümsüz incilər vermiş Ağbaba-Çıldır-Axıska aşıq mühiti ağır şərtlər altında olsa da həyatını davam etdirirdi. Bu mühitin yaranmasında Aşıq Xəstə Hasanın xidməti xüsusi qeyd edilməlidir. Onun Şimal şərqi Anadoluda aşıq sənətinin inkişafında böyük əməyi olmuş və eyni zamanda o, bu mühitə bağlı bir çox aşığın ustadı olmuşdur. Bu yazıda siyasi və etnik çalxantılar, qətliamlar nəticəsində parça-parça olmuş bir mühitdən; Xəstə Hasan sənətindən, onun qurduğu aşıq mühitindən, yetişdirdiyi ustad aşıqlardan bəhs edilir, tarixi hadisələr işığında bölgənin etnik və mədəni xəritəsi çəkilir.

Abstract This research examines the history and developments of the Nafar tribe from past times to the contemporary period. The Nafar tribe is considered a Turkmen (Oghuz) tribe whose initial roots go back to Central Asia and Turkestan. With the emergence of the Seljuk Turkmen Empire, members of this tribe gradually entered the Iranian plateau and then the Anatolian plateau and present-day Turkey and settled in an area called Saru Qomish (yellow reed meadow). In a certain period, after the massacre of the Anatolian Alawis by Sultan Selim Yavuz, the Alawi Turkmen of Saru Qomish migrated to Iran under the leadership of Aslan Khan and were granted by Shah Ismail Safavi the area around Lake Urmia as a Qeshlaq and the foothills of Mount Sahand as a summer residence. The members of this tribe played important roles in the Battle of Chaldoran (Tupper, Richard, 1384:67) and later gradually migrated to southern Iran and the name of the tribe was changed to “Nafar”. The present study deals with the origin, analysis of the nomenclature of the Nafar tribe, its prominent Ilkhans, social structure including the divisions of summer residence and Qeshlaq, Tamgha and hand-woven industries (rugs). The research data was collected from primary historical sources and field interviews with people familiar with the tribe. The results of this study show that the Nafar tribe, with its history full of ups and downs, has played a significant role in the social and cultural developments of Iran and its effects are still evident in different regions.**** Bu araştırma, Nefer kabilesinin geçmişten günümüze tarihini ve gelişimini incelemektedir. Nefer kabilesi, kökleri Orta Asya ve Türkistan’a dayanan bir Türkmen (Oğuz) kabilesi olarak kabul edilir. Selçuklu Türkmen İmparatorluğu’nun kurulmasıyla birlikte, bu kabilenin üyeleri yavaş yavaş İran platosuna, ardından Anadolu platosuna ve günümüz Türkiye’sine göç etmiş ve Saru Gomuş (Sarı kamışlık) adı verilen bir bölgeye yerleşmiştir. Belirli bir dönemde, Sultan Selim Yavuz’un Anadolu Alevilerini katletmesinden sonra, Saru Gomuş Alevi Türkmenleri Aslan Han önderliğinde İran’a göç ettiler ve Şah İsmail Safevi tarafından Urmiye Gölü çevresi Qeshlak ve Sehend Dağı etekleri de yazlık ikametgah olarak kendilerine verildi. Bu kabilenin üyeleri Çaldıran Savaşı’nda önemli roller oynadılar (Tupper, Richard, 1384:67) ve daha sonra kademeli olarak Güney İran’a göç ettiler ve kabilenin adı “Nefer” olarak değiştirildi. Bu çalışma, Nefer kabilesinin kökeni, isimlendirmesinin analizi, önde gelen İlhanlıları, yazlık ikametgah ve Qeshlak, Tamga ve el dokuma endüstrileri (halılar) dahil olmak üzere sosyal yapısını ele almaktadır. Araştırma verileri, birincil tarihsel kaynaklardan ve kabileyi yakından tanıyan kişilerle yapılan saha görüşmelerinden toplanmıştır. Bu çalışmanın sonuçları, iniş çıkışlarla dolu bir geçmişe sahip olan Nefer kabilesinin, İran’ın sosyal ve kültürel gelişiminde önemli bir rol oynadığını ve etkilerinin farklı bölgelerde hala belirgin olduğunu göstermektedir.**** Bu tədqiqat Nəfər tayfasının keçmiş dövrlərdən müasir dövrə qədər tarixini və inkişafını araşdırır. Nəfər tayfası ilkin kökləri Orta Asiya və Türküstana gedib çıxan bir Türkmən (Oğuz) tayfası hesab olunur. Səlcuqlu Türkmən İmperiyasının yaranması ilə bu tayfanın üzvləri tədricən İran yaylasına, daha sonra Anadolu yaylasına və indiki Türkiyəyə daxil olaraq Saru Qomuş (Sarı qamış çəmənliyi) adlanan ərazidə məskunlaşdılar. Müəyyən bir dövrdə, Sultan Səlim Yavuz tərəfindən Anadolu Ələvilərinin qırğınından sonra, Saru Qomuş türkmənləri Aslan xanın rəhbərliyi altında İrana köç etdilər və Şah İsmayıl Səfəvi tərəfindən Urmiya gölü ətrafındakı ərazi Qışlaq və Səhənd dağının ətəkləri yay iqamətgahı kimi verildi. Bu qəbilənin üzvləri Çaldıran döyüşündə mühüm rol oynadılar (Tupper, Richard, 1384:67) və sonradan tədricən Cənubi İrana köç etdilər və qəbilənin adı “Nəfər” olaraq dəyişdirildi. Bu tədqiqatda Nəfər qəbiləsinin mənşəyi, nomenklaturasının təhlili, onun görkəmli İlxanları, yay iqamətgahı və Qışlaq, Tamğa və əl ilə toxunan sənaye sahələrinin (xalçalar) bölünməsi daxil olmaqla sosial quruluşu araşdırılır. Tədqiqat məlumatları ilkin tarixi mənbələrdən və qəbilə ilə tanış olan insanlarla aparılan sahə müsahibələrindən toplanmışdır. Bu tədqiqatın nəticələri göstərir ki, enişli-yoxuşlu tarixi olan Nəfər qəbiləsi İranın sosial və mədəni inkişafında mühüm rol oynayıb və onun təsirləri hələ də müxtəlif bölgələrdə özünü göstərir.

Abstract Being one of the important written sources of Turkish literature, cönks are manuscript books that contain many different folk literature materials in verse and prose. Due to the folk literature products they contain, cönks are one of the source works of oral history that show the cultural values, political structure, the world of human thought, philosophy, customs and traditions, and folk beliefs of the period in which they were written. Nevertheless, since cönks also present the linguistic material of the era in which they lived, they are capable of answering questions that may arise in the mind in terms of language history. The absence of any research on the cönks found in Iranian Turkish minstrel neighborhoods where the tradition of minstrelsy continues to exist vividly is one of the important deficiencies identified in its field. In this regard, this study has been written in order to reveal to what extent the cönks in the Hamadan field, located in the west of Iran, contribute to the tradition of minstrelsy and what benefits they offer to the social and historical life of the Turks in the region. For this reason, the study will present the cönks identified in Hamadan, after emphasizing the importance of the cönks in the region and the minstrel tradition, with a presentation of the cönk tradition in the Hamadan region with a holistic understanding. The data related to the cönks used in the research consist of the products that were identified during the field researches conducted in Hamadan in 2015, 2017-2018 and the cönks in the hands of Hamadan minstrels and their close relatives were photographed and digitized. As a result, it has been found that the cönks are products that, in written form, maintain the minstrel tradition that sustains oral existence, benefit the preservation of the region's folk literature materials, and come to the front by transmitting their linguistic and cultural elements to future generations. **** Türk edebiyatının önemli yazılı kaynaklarından biri olan cönkler, muhtevasında manzum ve mensur olmak üzere birçok farklı halk edebiyatı malzemesini barındıran defterlerdir. İçerisindeki halk edebiyatı ürünleri sayesinde cönkler; kaleme alındığı dönemin kültürel değerlerini, siyasal yapısını, halkın düşünce dünyasını, felsefesini, gelenek ve görenekleri ile halk inanışlarını gösteren sözlü tarihin kaynak eserlerindendir. Bununla birlikte cönkler, yaşadığı çağın dil malzemesini de sundukları için dil tarihi açısından zihinde oluşabilecek sorulara cevap verebilecek niteliktedir. Âşıklık geleneğinin canlı bir şekilde varlığını sürdürdüğü İran Türk âşık muhitlerinde bulunan cönkler hakkında herhangi bir araştırmanın olmaması alanda tespit edilen önemli eksikliklerden biridir. Bu bağlamda çalışma, İran’ın batısında yer alan Hemedan sahasındaki cönklerin, âşıklık geleneğine ne derecede katkıda bulunduğu ve bölgedeki Türklerin toplumsal ve tarihî süreçteki yaşamına ne gibi faydalar sunduğu ortaya konulmak amacıyla kaleme alınmıştır. Bu sebeple araştırmada, bütüncül bir anlayışla Hemedan bölgesinin cönk geleneği ortaya konup cönklerin bölgedeki ve âşıklık geleneğindeki önemine vurgu yapıldıktan sonra Hemedan’da tespit edilen cönklere yer verilecektir. Araştırmada kullanılan cönklerle ilgili veriler, 2015, 2017-2018 yıllarında Hemedan’da yapılan alan araştırmaları esnasında tespit edilen ve Hemedanlı âşıklar ile yakın akrabalarının ellerinde bulunan cönklerin fotoğraflanarak dijital ortama kaydedildiği ürünlerden oluşmaktadır. Netice itibarıyla cönklerin sözlü olarak varlığını idame ettiren âşıklık geleneğine yazılı olarak destek vermesi, bölgenin halk edebiyatı malzemelerinin koruma altına alınmasına fayda sağlaması, dilsel ve kültürel ögelerinin sonraki nesillere aktarılması fonksiyonlarıyla ön plana çıkan ürünler olduğu tespit edilmiştir.**** Türk ədəbiyyatının mühüm yazılı qaynaqlarından biri olan cönklər (məcmua növü) həm mənzum, həm də nəsrdə çoxlu müxtəlif xalq ədəbiyyatı materiallarını ehtiva edən dəftərlərdir. İçindəki xalq ədəbiyyatı məhsulları sayəsində cönklər yazıldığı dövrün mədəni dəyərlərini, siyasi quruluşunu, insanların düşüncə dünyasını, fəlsəfəsini, adət-ənənələrini, inanclarını əks etdirən şifahi tarixin mənbə əsərləri sırasındadır. Lakin cönklər yaşadıqları dövrün dil materialını təqdim etdikləri üçün dil tarixi baxımından yarana biləcək suallara cavab verə bilirlər. Aşıqlıq ənənəsinin canlı şəkildə davam etdiyi İran türkünün ozan dairələrində cönklərlə bağlı heç bir araşdırmanın olmaması bu sahədə aşkar edilən mühüm çatışmazlıqlardan biridir. Bu çərçivədə araşdırma İranın qərbində yerləşən Həmədan bölgəsindəki cönklərin aşıqlıq ənənəsinə nə dərəcədə töhfə verdiyini və bölgə türklərinin ictimai və tarixi həyatına hansı faydalar verdiyini ortaya çıxarmaq üçün yazılmışdır. Bu səbəbdən də bu araşdırmada Həmədan bölgəsinin cönk ənənəsini vahid bir yanaşma ilə təqdim etdikdən və bölgədə və aşıqlıq ənənəsində cönkün əhəmiyyətini vurğuladıqdan sonra Həmədanda müəyyən edilən cönklərə yer veriləcəkdir. Tədqiqatda istifadə edilən cönklər haqqında məlumatlar 2015, 2017-2018-ci illərdə Həmədanda aparılan sahə araşdırmaları zamanı müəyyən edilən Həmədanlı aşıqların və onların yaxın qohumlarının əllərindəki materialların fotoşəkilləri çəkilmiş və rəqəmsal olaraq qeydə alınmış məhsullardan ibarətdir. Nəticə olaraq müəyyən edilmişdir ki, cönklər öz varlığını şifahi şəkildə davam etdirən aşıqlıq ənənəsinə yazılı dəstəyi, bölgənin xalq ədəbiyyatı materiallarının qorunub saxlanmasına verdiyi töhfələr, dil və mədəniyyət elementlərinin gələcək nəsillərə ötürülməsi funksiyaları ilə seçilir.

Abstract In Professor Hayes’s interpretation, the Sumerian text is understood as a religious endowment dedicated to the god Meslamtaea and the life of King Shulgi-whom we alternatively identify as a divine or royal figure residing in Elam. Hayes presents Shulgi as the king of Ur, Kilula as a Sumerian official, and the seal as a ritual object, framing the text as ceremonial, hierarchical, and instrumental in legitimizing royal authority. In contrast, our revised reading-grounded in semiotic, mythological, and contextual analysis-reconstructs the text as a political document mediating relations between two powers. New figures emerge, including Azita (the Elamite king), an Elamite narrator, and the tablet’s author, who refers to Kilula as “beautiful,” “son of the share-distributing official” and “my acquaintance” using the term tanogum. The text alludes to Kilula’s distribution of multiple copies of the tablet, and the verbs shift from ritualistic to political in function. The sequence of names, beginning with the Elamite king, suggests the tablet’s transfer to Elam and its final ownership. However, its composition in Sumerian immediately asserts Sumer’s linguistic and political dominance. The narrator-likely Elamite-records obedience to Shulgi’s command, including the preservation of an individual pardoned by the Sumerian king. This act reflects diplomatic respect and recognition of the opposing power’s authority. Historically, during Shulgi’s reign, Sumer was the preeminent force in the region. Shulgi referred to himself as “King of the Four Corners of the World” with Elam included within that dominion. The tablet’s content aligns with this historical reality: the Elamites, led by their sovereign, traveled to Lagash, received the seal[1], complied with the decree, and recorded the agreement under their own king’s name-not as a gesture of subordination, but as an act of diplomacy and relational consolidation. Ultimately, this text is not merely a religious endowment but a multilayered document. In our second reading, its political, administrative, and human dimensions become evident. Kilula, the Sumerian official, stands at the center of this interaction; and the tablet serves as a testament to a moment in which power, mutual respect, and political recognition were inscribed in cuneiform.****   Profesör Hayes’in yorumuna göre, Sümer metni Meslamtaea tanrısına ve Kral Şulgi’nin yaşamına adanmış bir dini adak belgesi olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Şulgi Ur kralı, Kilula ise Sümerli bir resmi görevli olarak tanımlanmış; mühür ibadet aracı olarak ele alınmış ve metnin yapısı ritüel temelli, hiyerarşik ve kraliyet otoritesini pekiştirici olarak sunulmuştur. Ancak bu çalışmada, göstergebilimsel, mitolojik ve bağlamsal bir yaklaşımla metin, iki siyasi güç arasında düzenlenmiş diplomatik bir belge olarak yeniden yorumlanmıştır. Yeni karakterler arasında Elam kralı Azita, Elamlı anlatıcı ve tabletin yazarı yer almakta; bu kişi Kilula’yı “güzel”, “paylaştırıcı görevlinin oğlu” ve “tanıdığım” (tanogum) olarak nitelendirmektedir. Metinde Kilula’nın tabletin kopyalarını paylaştırdığına dair ifadeler yer almakta ve fiiller ritüel bağlamdan çıkarak siyasi eylemlere dönüşmektedir. Metnin Elam kralının adıyla başlaması, tabletin Elam’a aktarılmış olduğunu ve nihai sahipliğini göstermektedir. Ancak Sümerce yazılmış olması, Sümer’in dilsel ve siyasi üstünlüğünü açıkça ortaya koymaktadır. Anlatıcı, büyük olasılıkla Elamlıdır ve Şulgi’nin emrine itaatin kaydını tutmaktadır − özellikle Sümer kralı tarafından affedilen bir kişinin hayatta tutulmasına dair. Bu durum, karşı tarafın siyasi otoritesine saygı ve kabulün bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Tarihsel bağlamda, Şulgi dönemi Sümer’in bölgedeki en güçlü siyasi aktör olduğu bir dönemdir. Şulgi kendisini “dünyanın dört köşesinin kralı” olarak tanımlamış ve Elam’ı bu egemenlik alanının bir parçası olarak görmüştür. Dolayısıyla tabletin içeriği bu tarihsel gerçeklikle örtüşmektedir: Elamlılar, kendi krallarının önderliğinde Lagaş’a gelmiş, mühür almış[1], emre uymuş ve belgeyi kendi krallarının adıyla kaydederek Elam’a götürmüşlerdir. Bu eylem, üstünlükten ziyade diplomatik ilişkiyi pekiştirme amacı taşımaktadır. Sonuç olarak, söz konusu metin yalnızca dini bir adak belgesi değil, aynı zamanda çok katmanlı bir diplomatik belgedir. İkinci okumada metnin siyasi, idari ve insani boyutları belirginleşmektedir. Sümerli görevli Kilula bu etkileşimin merkezinde yer almakta; tablet ise güç, karşılıklı saygı ve siyasi tanımanın çivi yazısıyla kayıt altına alındığı tarihi bir anı belgelemektedir.****   Professor Hayesin şərhinə əsasən, Şumer mətninə Meslamtaea tanrısına və Şulgi şahının həyatına həsr olunmuş dini ianə sənədi kimi yanaşılmışdır. Bu kontekstdə Şulgi Ur şahı, Kilula isə Şumerli rəsmi şəxs kimi təqdim olunmuş; möhür ibadət aləti kimi izah edilmiş və mətnin strukturu ayin xarakterli, iyerarxik və kral hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən kimi göstərilmişdir. Lakin bu tədqiqatda, göstərici analizinə, mifoloji və kontekstual yanaşmaya əsaslanaraq mətn iki siyasi güc arasında diplomatik sənəd kimi yenidən şərh edilmişdir. Yeni personajlar arasında Elam şahı Azita, Elamlı nümayəndə və lövhənin müəllifi yer almaqdadır; bu şəxs Kilulanı “gözəl”, “pay bölən vəzifəlinin oğlu” və “tanışım” (tanogum) kimi adlandırır. Mətn Kilulanın lövhənin nüsxələrini bölüşdürməsinə işarə edir və fellər ayin xarakterindən çıxaraq siyasi hərəkətlərə çevrilir. Mətnin Elam şahının adı ilə başlaması lövhənin Elama ötürüldüyünü və onun son sahibinin kim olduğunu göstərir. Lakin mətnin Şumercə yazılması Şumerin dil və siyasi üstünlüyünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Danışan böyük ehtimalla Elamlıdır və Şulginin əmrinə itaəti qeyd edir − xüsusilə Şumer şahı tərəfindən bağışlanmış bir şəxsin sağ saxlanılmasına dair. Bu davranış qarşı tərəfin siyasi nüfuzuna hörmət və qəbulun göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Tarixi kontekstdə, Şulgi dövrü Şumerin bölgədəki ən güclü siyasi aktyor olduğu bir dövrdür. Şulgi özünü “dünyanın dörd bucağının şahı” adlandırmış və Elamı bu hakimiyyət sahəsinin bir hissəsi kimi görmüşdür. Beləliklə, lövhənin məzmunu bu tarixi reallıqla üst-üstə düşür: Elamlılar öz şahlarının rəhbərliyi ilə Laqaşa gəlmiş, möhürü almış[1], əmri yerinə yetirmiş və sənədi öz şahlarının adı ilə qeyd edib Elama aparmışlar. Bu hərəkət üstünlük deyil, diplomatik münasibətin möhkəmləndirilməsi məqsədi daşıyır. Nəticə etibarilə, bu mətn yalnız dini bir ianə sənədi deyil, həm də çoxqatlı diplomatik sənəddir. İkinci oxumada onun siyasi, inzibati və insani qatları üzə çıxır. Şumerli vəzifəli Kilula bu qarşılıqlı əlaqənin mərkəzində dayanır; lövhə isə gücün, qarşılıqlı hörmətin və siyasi tanınmanın mixi yazı ilə qeyd olunduğu tarixi bir anı sənədləşdirir.
[1] - Lakin diqqət edilməlidir ki, hazırda oxunan lövhə əslində indiki Cənubi İraqda tapılmış və Şumer ərazisində qorunmuş olan nüsxənin özüdür.
[1] - Ancak dikkat edilmelidir ki, şu anda incelenen tablet, aslında günümüz Güney Irak’ında keşfedilmiş olan Sümer topraklarında muhafaza edilen nüshanın ta kendisidir
[1] - It should be emphasized that the tablet currently under examination is, in fact, the very copy preserved within the territory of ancient Sumer, discovered in what is now southern Iraq.

Abstract  One of the publications issued in Tabriz during the one-year rule of the Azerbaijan government    in 1945-1946 was “Shafaq” magazine. It introduced poets, critics, artists, and writers from both sides of Azerbaijan. This magazine was the official organ of the Tabriz branch of the Iran-Soviet Union Cultural Friendship Society. This article, for the first time, introduces the articles and authors from the issues of this publication**** 1945-1946-cı illərdə Azərbaycan hökumətinin birillik hakimiyyəti dövründə Təbrizdə nəşr olunan mətbuat orqanlarından biri də “Şəfəq” jurnalı idi. Bu jurnal hər iki tərəfdən (Cənubi və Şimali) Azərbaycanın şair, tənqidçi, rəssam və yazıçılarını tanıdırdı. Bu jurnal, İran-Sovet İttifaqı Mədəni Dostluq Cəmiyyətinin Təbriz şöbəsinin rəsmi orqanı idi. Bu məqalədə ilk dəfə olaraq, bu nəşrin buraxılışlarındakı məqalələr və müəlliflər təqdim olunur.**** 1945-1946 yıllarında Azerbaycan hükümetinin bir yıllık yönetimi döneminde  Tebriz’de yayınlanan yayın organlarından biri de “Şafak” dergisiydi. Bu dergi, her iki taraftaki (Güney ve Kuzey) Azerbaycan’ın şair, eleştirmen, sanatçı ve yazarlarını tanıtıyordu. Bu dergi, İran-Sovyetler Birliği Kültürel Dostluk Derneği’nin Tebriz şubesinin resmi yayın organıydı. Bu makalede, ilk kez olarak, bu yayının sayılarındaki makaleler ve yazarlar tanıtılmaktadır.

Abstract Civilization and the capital, as one of its manifestations, have always been subjects of discussion for historians, sociologists, and even architects and politicians. Iran, our country, as one of the fundamental cradles of human civilization, has consistently been under scrutiny in this context. Civilization is a magical and attractive word, to the extent that every nation and people show a particular desire to claim aspects of it, especially those discovered within their current geographical boundaries. Often, the subject, rather than progressing along its historical course, falls victim to political desires. Furthermore, in this regard, certain geographical regions and cities gain special importance due to the role they have played in the process of civilization's formation. This article attempts to address the socio-civilizational aspects of the current geography of Iran to the best of its ability and to invite biased minds to, at a minimum, look through another window. The author's perspective on the subject is a blend of history, geography, and politics, or in contemporary terms, with an emphasis on the geopolitical aspects of Iran. An effort has been made to examine the entire topic from this viewpoint and to answer questions such as: 1.  What was the primary factor throughout the period of ruling governments in Iran, and what was the role of the capital in this? Why have the capitals of Iran changed consecutively? 2.  What were the effective factors in selecting Tabriz as a capital or transferring the seat of power from it to other cities? 3.  What role did Tabriz’s status as a capital play in some of the moral and spiritual characteristics of its people? Are positive and enduring aspects of this still observable today? 4.  Under what conditions could Tabriz once again become the seat of the capital? The article aims to either answer these questions or guide the reader towards forming an acceptable understanding in this direction.**** Mədəniyyət və onun təzahürlərindən biri olan paytaxt həmişə tarixçilər, sosioloqlar və hətta memarlar və siyasətçilər tərəfindən müzakirə mövzusu olmuşdur. İran, özümüzün ölkəsi, insan mədəniyyətinin əsas beşiklərindən biri kimi, bu baxımdan daim diqqət mərkəzində olmuşdur. Mədəniyyət sehrli və cazibədar bir sözdür, həddən artıq ki, hər millət və xalq, xüsusilə də onların mövcud coğrafi sərhədləri daxilində aşkar edilən mədəniyyət nümunələrinə sahib çıxmaq istəyi göstərir. Çox zaman bu mövzu öz tarixi axarı ilə getməkdənsə, siyasi ehtirasların qurbanı olur. Bundan əlavə, bu münasibətlə, mədəniyyətin formalaşması prosesində oynadıqları rol səbəbiylə bəzi coğrafi regionlar və şəhərlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalədə, müasir İran coğrafiyasının ictimai-mədəni aspektlərini mümkün qədər əhatə etməyə və qərəzli zehinləri ən azından başqa bir pəncərədən baxmağa dəvət etməyə çalışılmışdır. Müəllifin mövzuya baxışı tarix, coğrafiya və siyasətin qarışığıdır və ya müasir dildə desək, İranın geosiyasi aspektlərinə vurğu ilədir. Bütün mövzunun bu baxımdan araşdırılmasına və aşağıdakı suallara cavab tapmağa çalışılmışdır: 1.  İrana hökmranlıq etmiş dövlətlər dövründə əsas amil nə olmuşdur və paytaxtın buradakı rolu nə olmuşdur? Nə üçün İranın paytaxtları dəfələrlə dəyişmişdir? 2. Təbrizin paytaxt seçilməsində və ya hakimiyyət mərkəzinin ondan başqa şəhərlərə köçürülməsində təsirli olan amillər nələr olmuşdur? 3.  Təbrizin paytaxt olması statusu onun sakinlərinin bəzi mənəvi və ruhi xüsusiyyətlərində nə rol oynamışdır? Bunun müsbət və davamlı təsirləri bu gün də müşahidə edilə bilərmi? 4.  Təbriz hansı şəraitdə yenidən paytaxt olmaq vəzifəsini daşıya bilər? Məqalə ya bu suallara cavab verməyə, ya da oxucunu bu istiqamətdə məqbul bir anlayışın formalaşmasına yönləndirməyə çalışır.**** Medeniyet ve onun tezahürlerinden biri olan başkent, her zaman tarihçiler, sosyologlar ve hatta mimarlar ve politikacılar tarafından tartışma konusu olmuştur. Ülkemiz İran, insan medeniyetinin temel beşiklerinden biri olarak, bu bağlamda sürekli olarak mercek altında olmuştur. Medeniyet büyülü ve çekici bir kelimedir, öyle ki her millet ve halk, özellikle mevcut coğrafi sınırları içinde keşfedilen medeniyet unsurlarını sahiplenmeye özel bir arzu gösterir. Çoğu zaman konu, tarihsel seyri içinde ilerlemektense, politik emellere kurban gitmektedir. Ayrıca, bu minvalde, medeniyetin oluşum sürecindeki rolleri nedeniyle bazı coğrafi bölgeler ve şehirler özel bir önem kazanır. Bu makale, mevcut İran coğrafyasının sosyal-medeni veçhelerini olabildiğince ele almaya ve en azından önyargılı zihinleri başka bir pencereden bakmaya davet etmeye çalışmıştır. Yazarın konuya bakışı, tarih, coğrafya ve siyasetin bir karışımıdır veya çağdaş tabirle, İran'ın jeopolitik veçhelerine vurgu yapılarak oluşturulmuştur. Tüm konunun bu perspektiften incelenmesi ve aşağıdaki sorulara cevap bulunması için çaba gösterilmiştir: 1.  İran’a hükmeden devletlerin egemenlik dönemi boyunca temel faktör ne olmuştur ve başkentin buradaki rolü ne olmuştur? Neden İran’ın başkentleri art arda değişmiştir? 2. Tebriz’in başkent olarak seçilmesinde veya iktidar merkezinin ondan başka şehirlere taşınmasında etkili olan faktörler neler olmuştur? 3.  Tebriz’in başkent olma statüsünün, halkının bazı ahlaki ve manevi karakteristikleri üzerinde nasıl bir rolü olmuştur? Bunun olumlu ve kalıcı yönleri günümüzde gözlemlenebilir mi? 4.  Tebriz, hangi koşullarda tekrar başkentlik misyonunu üstlenebilir? Makale, bu sorulara cevap vermeyi ya da okuyucuyu bu yönde kabul edilebilir bir anlayış oluşturmaya yönlendirmeyi amaçlamaktadır.

Abstract Following the collapse of the Soviet Union and the independence of the Republic of Azerbaijan from the union, Ali Shamil, as part of a delegation representing the Nakhchivan People's Front, came to Tabriz to seek support from Iranian officials. During this trip, he also became personally acquainted with Azerbaijani writers and poets, one of whom was the prominent Azerbaijani poet Yahya Shida. This text examines the events of that era in Azerbaijan on both sides of the Aras River and the story of his acquaintance with Yahya Shida.**** Sovet İttifaqının dağılması və Azərbaycan Respublikasının bu ittifaqdan müstəqilliyini əldə etməsindən sonra, Naxçıvan Xalq Cəbhəsinin nümayəndəsi kimi bir heyətlə birlikdə Əli Şamil, İran rəsmilərindən yardım almaq məqsədilə Təbrizə gəlir. Bu səfər zamanı o, Azərbaycan yazıçı və şairləri ilə də şəxsən tanış olur ki, onlardan biri də görkəmli Azərbaycan şairi Yəhya Şeydadır. Bu yazı, hər iki tərəfdəki Azərbaycanın o dövrdəki hadisələrini və onun Yəhya Şeyda ilə tanışlıq hekayəsini araşdırır.***** Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bu birlikten bağımsızlığını kazanmasının ardından, Ali Şamil, Nahçıvan Halk Cephesi temsilcisi olarak bir heyetle birlikte, İranlı yetkililerden yardım talep etmek için Tebriz’e geldi. Bu seyahat sırasında Azerbaycanlı yazarlar ve şairlerle de yakından tanıştı ve bu kişilerden biri de seçkin Azerbaycanlı şair Yahya Şeyda’ydı. Bu yazı, Aras Nehri’nin her iki yakasındaki Azerbaycan’ın o dönemdeki olaylarını ve onun Yahya Şeyda ile tanışma hikayesini incelemektedir.

Abstract This article presents a comparative analysis of Irano- and Turan-Turkic myths. Iranian heroic legends are often reflected in Ferdowsi's epic poem “Shahnameh“. In general, Iranian history attributed to Persians since the Achaemenid period consists entirely of fabricated events, an Iranianized chronicle of numerous historical events and heroes belonging to the Turanian and Semitic peoples. Events and personalities related to the pre-Achaemenid Pishdad and Kayani dynasties are myths composed of fabricated events, devoid of any connection to historical reality. When giants depicted as enemies in Iranian legends are mentioned, they are referring to the Turs, the Turks. The Persian legends about giants reflect actual historical events. Although modern Iranists describe the nomadic Tur tribes as Iranian-speaking tribes, Ferdowsi in his “Shahnameh“ unequivocally confirms that the Turs were Turks and that Turan was the land of the Turks. Iranian heroic legends, based on myths in the Avesta, depict a centuries-long struggle between foreign Indo-Iranian Aryan tribes and local Turan-Turkic tribes called giants. In historical literature, these are known as the Irano-Turanian wars.***** Bu makale, İranön ve Turan-Türk mitlerinin karşılaştırmalı bir analizini sunmaktadır. İran kahramanlık efsaneleri genellikle Firdevsi'nin destansı şiiri “Şehname”de yansıtılmıştır. Genel olarak, Ahameniş döneminden bu yana Perslere atfedilen İran tarihi, tamamen uydurulmuş olaylardan ibaret olup, Turan ve Sami halklarına ait birçok tarihi olay ve kahramanın İranlaştırılmış bir tarihçesinden oluşur. Ahameniş öncesi Pişdad ve Kayani hanedanlarıyla ilgili olaylar ve kişilikler, tarihsel gerçeklikle hiçbir bağlantısı olmayan uydurma olaylardan oluşan efsanelerdir. İran efsanelerinde düşman suretinde tasvir edilen devlerden bahsedildiğinde, Turlar, yani Türkler dikkate alınır. Perslerin devler hakkındaki efsanesi, gerçek tarihsel olayları yansıtır. Modern İranistler, göçebe Tur kabilelerini her ne kadar İran dilli kabileler olarak tanımlasalar da, Firdevsi “Şehname” eserinde Turların Türk olduğunu ve Turan’ın Türklerin ülkesi olduğunu hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde doğrular. Avesta’daki mitlere dayanan İran kahramanlık efsanelerinde, yabancı Hint-İran Aryan kabileleri ile devler olarak adlandırılan yerel Turan-Türk kabileleri arasında yüz yıllarla devam eden bir mücadele yansıtılmaktadır. Tarih literatüründe bunlara İran-Turan savaşları denir.**** Bu məqalədə İran və Turan-türk miflərinin müqayisəli təhlili verilir. İranın qəhrəmanlıq əfsanələri əsasən Firdovsinin “Şahnamə” epik poemasında öz əksini tapmışdır. Ümumiyyətlə, Əhəmənilər dövründən başlayaraq farslara aid edilən İran tarixi turanlı və sami xalqların bir çox tarixi hadisələrinin və qəhrəmanlarının başdan-başa saxtalaşdırılaraq iranlılaşdırılmış tarixindən ibarətdir. Əhəmənilərə qədərki Pişdadian və Kəyanilər sülalələri ilə əlaqədar hadisə və şəxsiyyətlər isə tarixi gerçəkliklə heç bir əlaqəsi olmayan uydurulmuş tarixi hadisələrdən ibarət əfsanələrdir. İran əfsanələrində düşmən obrazında təqdim olunan devlər dedikdə turlar, yəni türklər nəzər də tutulur. Farsların devlər haqqındakı əfsanəsi gerçək tarixi hadisələri əks etdrir. Müasir iranistlər köçəri adlandırdıqları tur tayfalarını iran dilli tayfalar kimi qələmə versələr də Firdovsi “Şahnamə” əsərində turların türk olduğunu və Turanın da türklərin ölkəsi olduğunu heç bir şübhəyə yer qoymadan təsdiq edir. Kökünü Avestadaki miflərin təşkil etdiyi İran qəhrəmanlıq əfsanələrində yadelli hind-iranlı ari tayfaların devlər adlandrılan yerli turanlı-türk tayfalarına qarşı uzun illər ərzində davam edən mübarizəsi öz əksini tapmışdır. Tarixi ədəbiyyatda bu İran-Turan müharibələri adlanır.

Abstract This article examines the general history of education in Iran and highlights the achievements of Azerbaijani Turks within this educational system.**** Bu makalede biz genel İran eğitim tarihini araştırarak Azerbaycan Türklerinin bu eğitimde elde ettiği başarıları vurgulamaktayız.***** Bu məqalədə ümumi İran təhsil tarixi araşdırılır və Azərbaycan türklərinin bu təhsil sistemində əldə etdiyi nailiyyətlər vurğulanır.