Studies on Azerbaijan and Turk's History Azərbaycan və Türk tarixi araşdırmaları

Abstract 3 Sentabr 1941-də İranın şimalı və cənubu müttəfiq dövlətlər tərəfindən işğal edildikdən sonra, İranın şimal-qərb bölgəsi (Azərbaycan əyaləti) rusların nəzarətinə keçdi. 24 Sentyabr 1942-ci ildə Türkiyə hökuməti iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, 114 İranlı tələbəyə təqaüd verilməsi barədə qərar qəbul etdi. Xarici İşlər Nazirliyinin baş nazirə göndərdiyi məktubda bu tələbələrin "Xalq Partiyası" tərəfindən idarə olunan yatılı məktəblərdə təhsil alacağı qeyd edilmişdi. Gənc həkim Cavad Heyət də bu 114 tələbə arasında idi. Bu məqalədə Türkiyənin təqaüd verilən tələbələrin siyahısı ilə yanaşı, Türkiyə arxivində tapılan bu şagirdlərə aid sənədlər təqdim olunur.**** 3 Eylül 1941'de İran'ın kuzeyi ve güneyi Müttefik devletler tarafından işgal edildikten sonra, İran'ın kuzeybatı bölgesi (Azerbaycan eyaleti) Rusların kontrolüne geçti. 24 Eylül 1942'de Türkiye hükümeti, ekonomik zorluklara rağmen 114 İranlı öğrenciye burs verilmesine karar verdi. Dışişleri Bakanlığı'nın başbakana gönderdiği yazıda, bu öğrencilerin "Halk Partisi" tarafından yönetilen yatılı okullarda eğitim göreceği belirtilmişti. Genç doktor Cevat Heyet de bu 114 öğrenci arasındaydı. Bu makalede, Türkiye'nin burs verdiği öğrencilerin listesiyle birlikte, Türkiye arşivlerinde bulunan bu öğrencilere ait belgeler sunulmaktadır.**** On September 3, 1941, after the Allied forces occupied northern and southern Iran, the northwestern region of Iran (Azerbaijan province) came under Russian control. On September 24, 1942, despite economic difficulties, the Turkish government decided to grant scholarships to 114 Iranian students. In a letter sent by the Ministry of Foreign Affairs to the Prime Minister, it was stated that these students would be educated in boarding schools administered by the "People's Party." Among these 114 students was the young doctor Javad Heyat. This article presents the list of scholarship recipients along with related documents found in Turkish archives.

Abstract At the moment, there are two known manuscripts of the Book of Dede Korkut in the world. The 
book’s title on the first page of the Dresden manuscript and the name of Dede Korkut are the 
controversial topic of this essay. Since the title on the first page is written in Arabic, the scholars 
around the world who have worked on this monument have translated it differently. Even the 
calligraphers of the title and the text are not the same. The scholars around the world have 
translated the Arabic text of the title into their own language and therefore, they are correct. 
While the native scholars in Azerbaijan have considered the first three words of the title in Farsi 
and the rest of it in Arabic. So their translation of the title into Türki has become somehow 
incorrect. On the other side, the name of Korkut is also a matter of controversy. Some native 
scholars have tried to analyze it by separating the two syllables of it and interpret it through their 
own deductions. However, the author of this paper thinks that the words in any language are the 
black boxes of each language. Then they stand so strongly for themselves that you do not need 
to break them down to analyze the broken parts. The word “Korkut” is not an exception then. 
You do not need to separate it into two parts and then interpret each part separately to achieve 
its meaning. The meaning of the word is easily achievable by itself and, especially through the 
contexts of the book’s both manuscripts. The aim of this essay is to illustrate the two 
misunderstandings about both the title and the precise meaning of “Korkut”.  **** Halhazırda dünya kitabxanalarında “Dədə Qorqut” kitabının iki tanınmış əlyazma nüsxəsi var. 
Drezden nüsxəsinin ilk səhifəsində yazılmış kitabın ünvanı və “Qorqut” sözü bu məqalənin 
mübahisəli mövzusudur. Kitabın ünvanı ərəbcə yazıldığına görə bu abidəni araşdıran dünya 
bilginləri buna fərqli yanaşıblar. Kitabın ünvanını yazan xəttat ilə əlyazmanın mətnini yazan 
katibin xətləri açıqca bir-birindən ayrı görünür. Buna baxmayaraq, kitabın başqa dillərə çevrildiyi 
ünvan ərəbcədən çevrildiyinə görə düz olduğu halda, Azərbaycan Türkcəsinə çevrilmiş ünvan 
fərqli alınıb. Bu abidənin öz vətənindəki alimlər kitabın ünvanının üç başdakı sözünü farsca, 
qalanını isə ərəbcə hesab edib çevirdikləri üçün kitabın ünvanı bu dildə düz alınmayıb. Bundan 
başqa, “Qorqut” sözünün öz anlamı da yerli elm adamlarının araşdırmalarında mübahisəli bir 
durum yaradıb. Bəzi yerli bilginlər “Qorqut” sözünün iki hecasını bir-birindən ayırıb bu sözü 
mürəkkəb bir ad hesab edərək araşdırıblar. Amma bu məqalənin yazarı dünya dillərindəki sözləri 
hər dilin öz qara qutusu hesab edir. Ona görə zamanın sərt durumlarından üzü ağ çıxıb dilimizi 
qoruyan bu qara qutuları sındırıb tikələrini ayrı-ayrı araşdırmağı düzgün bir yanaşma olaraq 
görmür. “Qorqut” sözü də bu prinsipdən müstəsna deyil. Onun anlamını açıqlamaq üçün onu ikiyə 
bölmək lazım deyil. Bu sözün anlamını birincisi, özündən, ikincisi də əlyazmaların mətnindən 
aydın şəkildə izah etmək olar. Bu məqalənin məqsədi həm kitabın ünvanını, həm də “Qorqut” 
sözünün dəqiq anlamını aydınlaşdırmaqdır.        ****   Günümüzde dünya kütüphanelerinde Dede Korkut kitabının iki meşhur elyazma nushası vardır. 
Dresden nushasının ilk sayfasında yazılmış kitabın unvanı ve “Qorqut” sözcüğü bu makalenin 
tartışmalı konusudur. Kitabın unvanı Arapça yazıldığına göre bu yapıtı araştıran dünya 
bilginleri kitabın unvanına farklı bakmışlar. Kitabın unvanını yazan hattat ile elyazmanın 
metnini yazan katibin el yazıları açıkca bir birinden farklı görünür. Buna rağmen, kitabın başka 
dillere çevrildiği unvan Arapçadan çevrildiğine göre doğru olduğu halde, Azerbaycan 
Türkçesine çevrilmiş unvan değişik gösterilmiştir. Bu yapıtın kendi vatanındaki bilim insanları 
kitabın unvanının başdaki üç sözcüğünü Farsca, geri kalanını ise Arapça olarak düşünüp 
çevirdikleri için kitabın unvanı bu dilde doğru alınmamıştır. Bundan başka, “Qorqut” 
sözcüğünün kendi anlamı da yerli bilim adamlarının araştırmalarında tartışılmalı bir durum 
yaratmıştır. Bazı yerli bilginler “Qorqut” sözcüğünün iki hecesini birbirinden ayırıp bu sözcüğü 
bileşik bir ad olarak görerek araştırmışlar. Ama bu makalenin yazarı dünya dillerindeki 
sözcükleri her dilin kendi kara kutusu gibi görmektedir. O yüzden de zamanın sert 
durumlarından yüzü ak çıkıp dilimizi koruyan bu kara kutuları kırarak parçalarını ayrı ayrı 
araştırmayı doğru bir yaklaşım olarak görmez. “Qorqut” sözcüğü de bu prensipten müstesna 
değil. Onun anlamını açıklamak için onu ikiye bölmek gerek değil. Bu sözcüğün anlamını 
birincisi, kendisnden, ikincisi de elyazmaların metninden açıklamak mümkündür. Bu makalenin 
amacı hem kitabın unvanı hem de “Qorqut” sözcüğünün kesin anlamını açıklamaktır.  

Abstract The period of Aq Qoyunlu Turkmen rule in Iran, marked by the expansion of their power from 
Diyarbakır and subsequently Azerbaijan to the fringes of the Kerman desert and other regions, 
represents a prominent historical phase in terms of the intersection of politics and religion 
within governmental and social structures. This study, drawing on primary and first-hand 
sources such as the works of Khwandamir, Tabrizi, Khunji, Venetian travelogues, and other 
contemporary or near-contemporary historians, examines the role of religion in the Aq 
Qoyunlu power structure. Analysis of the historical narratives reveals that Aq Qoyunlu 
rulers−particularly Uzun Hasan and Ya‘qub Beg, who governed with greater authority and 
temporal stability compared to other monarchs of this dynasty−not only strove to strengthen 
the Sharia and support Sunni scholars, but also regarded religion as a key instrument for 
legitimizing their rule. At the same time, the intertwining of religious beliefs with the social 
and legal fabric of society fostered manifestations of superstition, Sufism, and sectarian 
fanaticism. This phenomenon was not only evident during this era but also in similar historical 
periods, and, in the case of Sufism, it later laid the groundwork for the rise of the more 
powerful Safavid order−descendants of Sheikh Safi al-Din Ardabili−in Iran and Azerbaijan.  
The aim of this article is to present a comprehensive analysis of the religious context of the 
era and to elucidate the relationship between religion, power, and society in the Aq Qoyunlu 
realm during the reigns of its most powerful monarchs, namely Uzun Hasan (Hasan Padishah) 
and his son Sultan Ya‘qub. **** İranda Ağqoyunlu türkmənlərinin hakimiyyət dövrü, bu ittifaq və onun hökmdar sülaləsinin 
Diyarbəkirdən, daha sonra isə Azərbaycandan başlayaraq Kirman səhrasının uclarına və digər 
bölgələrə qədər gücünü genişləndirdiyi mərhələ, siyasi və dini faktorların dövlət və ictimai 
quruluşda qovuşması baxımından tarixin diqqətəlayiq dövrlərindən biridir. Bu tədqiqat 
Xondəmir, Təbrizi, Xünci, venesiyalı səyyahların səyahətnamələri, həmin dövrün və ya ona 
yaxın dövrlərin digər tarixçilərinin əsərləri kimi əsas və birinci dərəcəli mənbələrə 
əsaslanaraq Ağqoyunlu hakimiyyət quruluşunda dinin yerini araşdırır. Tarixi rəvayətlərın 
təhlili göstərir ki, Ağqoyunlu sultanları − xüsusilə bu sülalənin digər hökmdarları ilə 
müqayisədə daha möhkəm və sabit hakimiyyət sürən Uzun Həsən və Yaqub bəy − şəriətin 
möhkəmləndirilməsi və sünni alimlərinin müdafiəsində fəal olmaqla yanaşı, dini öz 
hakimiyyətlərini qanuniləşdirməyin əsas vasitəsi kimi qiymətləndirmişlər. Digər tərəfdən, 
dini inancların cəmiyyətin sosial və hüquqi quruluşu ilə qaynayıb-qarışması xurafat, təsəvvüf 
və məzhəb fanatizmi kimi təzahürlərə yol açmışdır. Bu hal yalnız həmin dövrdə deyil, oxşar 
tarixi mərhələlərdə də müşahidə olunmuş, təsəvvüf sahəsində isə sonradan Şeyx Səfiəddin 
Ərdəbili nəslindən olan daha güclü Səfəvi hərəkatının İran və Azərbaycanda yüksəlişinə 
zəmin yaratmışdır.  
Məqalənin məqsədi həmin dövrün dini mühitini hərtərəfli təhlil etmək və Ağqoyunlu 
dövlətində, xüsusilə Uzun Həsən (Həsən Padşah) və oğlu Sultan Yaqub kimi ən qüdrətli 
hökmdarların hakimiyyəti illərində, din, hakimiyyət və cəmiyyət arasındakı əlaqəni izah 
etməkdir.**** Akkoyunlu Türkmenlerinin İran’daki hakimiyet dönemi ve bu birliğin gücünün 
Diyarbakır’dan başlayarak Azerbaycan’a, Kerman çölünün uç noktalarına ve diğer 
bölgelere kadar genişlemesi, yönetim ve toplum yapısında siyaset ile dinin kesiştiği en 
önemli tarihi dönemlerden birini temsil eder. Bu araştırma, Handmir, Tehrani, Hunci gibi 
birincil kaynaklara, Venedik seyahatnamelerine ve dönemin veya sonraki tarihçilerin 
eserlerine dayanarak Akkoyunluların güç yapısında dinin konumunu incelemektedir. 
Mevcut tarihi anlatıların analizi, özellikle Uzun Hasan ve Yakup Bey gibi bu hanedanın 
diğer hükümdarlarına göre daha istikrarlı ve uzun süre iktidarda kalan Akkoyunlu 
sultanlarının, sadece Sünni alimleri desteklemek ve şeriatı güçlendirmek için çaba 
göstermekle kalmayıp, aynı zamanda dini yönetimlerini meşrulaştırmak için bir araç olarak 
kullandıklarını göstermektedir. Öte yandan, dini inançların toplumsal ve hukuki yapıyla iç 
içe geçmesi, batıl inançların, tasavvufun ve dini taassubun ortaya çıkmasına da yol 
açmıştır. Bu durum sadece bu dönemde değil, benzer dönemlerde de görülen bir olgudur. 
Özellikle tasavvuf alanında ve sufizme yönelimde, bu dönem daha sonraları Şeyh 
Safiyüddin Erdebili’nin torunlarının İran ve Azerbaycan’da güçlü bir akım olarak ortaya 
çıkmasının temelini atmıştır.  
Bu makalenin amacı, söz konusu dönemin dini zeminine dair kapsamlı bir analiz sunmak 
ve Akkoyunlu topraklarında, özellikle Uzun Hasan (Hasan Padişah) ve oğlu Sultan Yakup 
gibi güçlü hükümdarların saltanatı sırasında din, iktidar ve toplum arasındaki ilişkiyi 
açıklamaktır.  

Abstract Ṣafī al-Dīn al-Urmawī, renowned for his seminal works, innovative theories, and contributions to 
Eastern music theory, is regarded as the founder of a new era in the history of Eastern musical 
thought. He studied mathematics, music, rational sciences, literature, history, astronomy, 
calligraphy, and jurisprudence at the Mustansiriyya Madrasa in Baghdad. During his lifetime, he 
gained the attention of state officials and was appointed as a manuscript scribe (mustansikh) at 
the Abbasid court library under Khalifa al-Mustaʿsim bi-llah and later as the head of the chancery 
(diwan al-inshaʾ) during the Ilkhanate period. Known by the epithet " Ṣāḥib al-Adwār", al
Urmawī is frequently cited as an authoritative source in numerous works on music history and 
theory written in Arabic, Turkish, and Persian, owing to his groundbreaking theories and 
innovations presented in his two major treatises: al-Adwār fī al-Mūsīqī (Kitāb al-Adwār) and al
Risāla al-Sharafiyya fī al-Nisab al-Taʾlīfiyya (al-Risāla al-Sharafiyya). An analysis of al
Urmawī’s works reveals his precise knowledge of topics such as the definition and characteristics 
of naghme (musical tones), dastan (musical notes), their intervals and proportions, ajnās and their 
ratios, adwār mashhūra (well-known cycles), Ud tunings and adwār Iqaʿi (cycles rhythmic). This 
study, which adopts a descriptive-analytical approach and relies on library research and 
musicological analysis, examines the Iqaʿat (rhythmic cycles) and their descriptions in al
Urmawi’s two works Kitāb al-Adwār and al-Risāla al-Sharafiyya and interprets them using 
modern musical notation. The findings demonstrate that Urmawī explained the following 
rhythmic cycles—saghil awwal, saqil sani, khafif saqil, saqil ramal, ramal, khafif ramal, muḍaʿaf 
ramal, hazaj, fakhti, and fakhti zaid—using two distinct methods: the atanin system and prosodic 
(َafʿal ʿaruḍi) terminology. A key observation is that there are discrepancies between some of the 
rhythmic cycles described in Urmawi’s two works, both in terms of the temporal unit value within 
each cycle and in the arrangement or pattern of cycles sharing the same temporal unit. For 
instance, the cycles khafif saqil, khafif ramal and hazaj are described with differing temporal 
values in the two texts, whereas ramal, hazaj (second form), and fakhti, despite having identical 
temporal values, are presented with distinct patterns. Furthermore, the saqil awwal cycle 
maintains the same temporal value and pattern in both works. Additionally, the saqil sani cycle, 
described in al-Risāla al-Sharafiyya as equivalent to 8 temporal units, is presented in Kitāb al
Adwār with the same pattern but as two consecutive cycles totaling 16 temporal units. ****   Səfiəddin Urməvi, qiymətli əsərlərin müəllifi, yeni nəzəriyyələrin təqdimatçısı və Şərq musiqisi 
nəzəriyyəsində innovasiyaları ilə Şərq musiqisi tarixində yeni bir dövrün banisi kimi tanınır. O, 
Bağdadın Müstənsiriyyə məktəbində riyaziyyat, musiqi elmi, həmçinin əqli elmlər, ədəbiyyat, tarix, 
astronomiya, xəttatlıq və fiqh sahələrində təhsil almışdır. Yaşadığı dövrdə dövlət rəsmilərinin 
diqqətini cəlb edən Urməvi, Müstəsim-Billah dönəmində Abbasilər saray kitabxanasının müstənsixi 
(nüsxəçi), Elxanilər dövründə isə Divan-ül İnşanın rəisi təyin edilmişdir.  “Sahib-ül Ədvar” ləqəbi 
ilə tanınan Urməvi, iki əsas əsəri olan “əl-Ədvar fi-l Musiqi” (Kitab-ül Ədvar) və “ər-Risalətüş
Şərəfiyyə fi-n Nisbətit-Tə’lifiyyə” (ər-Risalətüş-Şərəfiyyə) vasitəsilə təqdim etdiyi yenilikçi 
nəzəriyyələrə görə ərəb, türk və fars dillərində yazılmış musiqinin tarixi və nəzəriyyəsinə dair 
əsərlərdə etibarlı mənbə kimi istinad edilmişdir. Urməvinin əsərlərinin təhlili göstərir ki, o, səsin 
tərifi və xüsusiyyətləri, dəstanlar (pərdələr) və onların ölçüləri, cinslər və nisbətləri, aralıq və 
nisbətləri məşhur dövrlər, udun köklənməsi və iqayi (ritmik) dövrlər kimi mövzular üzrə dəqiq 
məlumatlar vermişdir. Bu məqalənin məqsədi təsviri-təhlili xarakter daşıyan və kitabxana 
araşdırmaları ilə musiqili təhlil metodları vasitəsilə toplanmış məlumatlar əsasında Urməvinin 
“Kitab-ül Ədvar” və “ər-Risalətüş-Şərəfiyyə” əsərlərində iqayi dövrləri tədqiq edib onların müasir 
not yazısı sistemi ilə izahını araşdırmaqdır. Araşdırma göstərir ki, Urməvi “Kitab-ül Ədvar” və “ər
Risalətüş-Şərəfiyyə” əsərlərində müzakirə etdiyi səqil-i əvvəl, səqil-i sani, xəfif səqil, səqil rəml, 
rəml, xəfif rəml, müzaaf rəml, həzəc, faxti və faxti zaid kimi ritmik dövrləri iki fərqli üsulla, yəni 
ətənin və əruz əf’alı vasitəsilə izah etmişdir. Digər vacib nəticə ondan ibarətdir ki, Urməvinin hər 
iki əsərində təsvir olunan bəzi ritmik dövrlər arasında zaman vahidlərinin sayı və ya eyni zaman 
vahidi daxilində düzülüş nümunələri baxımından fərqlər müşahidə edilir. Xəfif səqil, xəfif rəml və 
həzəc dövrləri hər iki əsərdə fərqli zaman dəyərləri ilə izah olunmuşdur. Rəml, həzəc (ikinci 
forması) və faxti eyni zaman vahidlərinə malik olsalar da fərqli nümunələrlə təqdim edilmişdir.  Bu 
fərqlərə əlavə olaraq, hər iki əsərdə Səqil-i əvvəl dövrənin eyni zaman dəyərinə və nümunəsinə 
malik olduğu aşkar edilmişdir. Həmçinin, “ər-Risalətüş-Şərəfiyyə”də 8 zaman vahidinin dəyərinə 
bərabər olan Səqil dövrə “Kitab-ül Ədvar”da da eyni naxışla, lakin onun iki dövrəsinə bərabər, 16 
zaman vahidinin dəyərinə bərabər təsvir edilmişdir .****   Şark musiki nazariyatı tarihinde telif ettiği kıymetli eserler ve ortaya koyduğu anlayış ve 
yöntemlerle yeni bir dönemin kurucusu olarak bilinen Urmevî, riyâzî ve mûsikî ilminin yanı sıra 
Bağdat’ta Müstansıriyye Medresesi’nde Aklî ilimler, edebiyat, tarih, ilm-i nücûm, hat ve fıkıhta 
kendini geliştirip yaşadığı devletler döneminde, devlet erkanının dikkatini çekerek, Müsta‘sım
Billâh döneminde Abbasi sarayında kütüphane müstensihi, İlhanlı döneminde ise Cüveyni 
tarafından da Divan-ı inşa’nın başına getirilerek görev yapmıştır. “Sahibü’l-Edvar” lakabıyla anılan 
Urmevî, ortaya koyduğu yeni mûsikî anlayışı ve telif ettiği Kitâbü’l-Edvâr ve er-Risâletü’ş
Şerefiyye fi’n-Nisebi’t-Te’lifiyye adlı eserleri ile kendisinden sonra kaleme alınan birçok Arapça, 
Türkçe ve Farsça yazılan esere kaynaklık etmiştir. Urmevî’nin telif ettiği eserlerin içeriğine 
bakıldığında nağmenin tarifi ve özellikleri, perdeler, aralıklar ve oranları, cinsler ve oranları, 
meşhûr devirler, düzenler ve îkâ‘î devirler gibi konular hakkında detaylı bilgiler verdiği 
anlaşılmaktadır. Betimsel nitelikli olup verilerinin kaynak tarama ve müziksel analiz yöntemleriyle 
elde edilen bu çalışmanın amacı, Urmevî tarafından Kitâbü’l-Edvâr ve er-Risâletü’ş-Şerefiyye fi’n
Nisebi’t-Te’lifiyye adlı eserlerde hangi îkâ‘î devirlerin ele alındığı, ele alınan îkâ‘î devirlerin hangi 
yöntemlerle tarif edildiğini inceledikten sonra bu îkâ‘î devirleri günümüz nota yazım sistemiyle 
izah etmektir. Bu araştırma ve çalışmanın sonucunda Urmevî’nin Kitâbü’l-Edvâr ve Risale-i 
Şerefiyye’de ele aldığı Sakil-i Evvel, Sakil-i Sani, Hafif Sakil, Sakil Remel, Remel, Hafif Remel, 
Muzâ‘af Remel, Hezec, Fâhtî ve Fâhtî-i Zâid îkâ‘î devirlerini etânin yöntemi ve tef‘ileleri 
kullanarak farklı iki şekilde izah ettiği anlaşılmıştır. Bir diğer önemli husus ise Urmevî’nin her iki 
eserinde de tarif ettiği bazı îkâ‘î devirler arasında zaman değeri ve zaman değeri aynı olsa bile 
kalıpları açısından farklılıkların olduğu anlaşılmıştır. Hafif Sakil, Hafif Remel ve Hezec îkâ‘î 
devirleri bahsi geçen iki eserde farklı zaman değerleriyle tarif edilmişken Remel, Hezec (ikinci 
şekli) ve Fâhtî îkâ‘î devri de aynı zaman değerlerine sahip olmalarına rağmen farklı kalıplarla tarif 
edildiği tespit edilmiştir. Bu farklılıkların yanı sıra Sakil-i Evvel îkâ‘î devrinin her iki eserde de 
aynı zaman değeri ve kalıba sahip olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Risale-i Şerefiyye’de tarif edilen 
8 zamanlı Sakil-i Sani îkâ‘î devri Kitâbü’l-Edvâr’da aynı kalıpla ancak iki devrine eşit olarak, yani 
16 zamanlı şeklinde tarif edildiği tespit edilmiştir.

Abstract This article analyzes Ahmad Aghaoghlu’s utopian work titled “In the Land of Free People” In 
this work, concepts such as freedom and liberation from mental enslavement are examined. 
Aghaoghlu builds his utopia on the dialectic of freedom and servitude, thereby articulating and 
promoting his philosophy of liberty. In the work, concepts such as identity, freedom, justice, 
ethics, and human rights are comparatively examined alongside the historical experiences of the 
Turks. In his utopian narrative, the author depicts an ideal society in which Eastern and Western 
values converge. He emphasizes the role of individual morality (for instance, honesty, courage, 
and self-sacrifice) in establishing a just social order. This work not only reflects the intellectual 
ideals of the transitional period from the Ottoman Empire to the Turkish Republic but also, in 
contemporary times, stands as a critical text against authoritarianism and a manifesto devoted to 
the defense of freedom and democracy. In the analysis, the theoretical framework is reinforced 
and Aghaoghlu’s perspectives are clarified by occasionally referring to the critical opinions of 
various researchers on the topic, as well as to the author’s other works, including “Three 
Civilizations.” ****
Bu məqalə Əhməd Ağaoğlunun “Sərbəst insanlar ölkəsində” adlı utopik əsərinin təhlilinə həsr 
olunmuşdur. Bu əsərdə azadlıq anlayışı və zehni əsarətdən qurtulma məsələləri araşdırılır. Ağaoğlu 
utopiyasını azadlıq-köləlik dialektikası üzərində quraraq, öz azadlıq fəlsəfəsini təbliğ etmişdir. Bu 
əsərdə kimlik, azadlıq, ədalət, əxlaq və insan hüquqları türklərin tarixi təcrübələri ilə 
qarşılaşdırmalı şəkildə araşdırılmışdır. Yazıçı utopik xarakterli bu əsərində Şərq və Qərb 
dəyərlərinin birləşdiyi ideal bir cəmiyyətin təsvirini verir. O, fərdi əxlaqın (məsələn, düzlük, 
cəsarət və fədakarlıq) ədalətli bir sosial nizam yaratmaqda oynadığı rolu vurğulayır. Bu əsər, təkcə 
Osmanlı imperiyasından Türkiyə Respublikasına keçid dövrünün ziyalı ideallarını əks etdirmir, 
eyni zamanda, bu gün də avtoritarizmə qarşı tənqidi bir mətn, azadlıq və demokratiyanın 
müdafiəsinə həsr olunmuş bir manifest kimi diqqət çəkir. Əsəri təhlil edərkən, teorik çərçivəni 
gücləndirmək və Ağaoğlunun görüşlərini daha anlaşıqlı hala gətirmək məqsədilə, yeri gəldikdə 
müxtəlif araşdırmaçıların əsərlə bağlı tənqidi görüşlərinə, eləcə də yazıçının “Üç mədəniyyət” kimi 
başqa əsərlərinə istinad edilmişdir.****
Bu makale, Ahmet Ağaoğlu’nun “Serbest İnsanlar Ülkesinde” adlı ütopik eserinin analizine 
adanmıştır. Bu eserde özgürlük kavramı ve zihinsel kökelikten kurtulma meseleleri 
incelenmektedir. Ağaoğlu, ütopyasını özgürlük-kölelik diyalektiği üzerine kurarak, kendi 
özgürlük felsefesini tebliğ etmişdir. Bu eserde, kimlik, özgürlük, adalet, ahlak ve insan hakları, 
Türklerin tarihî deneyimleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Yazar, ütopyacı nitelikteki 
bu eserinde Doğu ve Batı değerlerinin birleştiği ideal bir toplum tasvir etmektedir. O, bireysel 
ahlakın (örneğin dürüstlük, cesaret ve fedakârlık) adil bir toplumsal düzenin oluşturulmasında 
oynadığı rolü vurgulamaktadır. Bu eser, yalnızca Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye 
Cumhuriyeti’ne geçiş döneminin entelektüel ideallerini yansıtmakla kalmaz; aynı zamanda, 
günümüzde de otoriterliğe karşı eleştirel bir metin, özgürlük ve demokrasinin savunmasına 
adanmış bir manifesto olarak dikkat çekmektedir. Eseri analiz ederken, teorik çerçeveyi 
güçlendirmek ve Ahmet Ağaoğlu’nun görüşlerini daha anlaşılır kılmak amacıyla, gerektiğinde 
çeşitli araştırmacıların eserle ilgili eleştirel görüşlerine, ayrıca yazarın “Üç Medeniyet” gibi 
diğer eserlerine atıfta bulunulmuştur. 

Abstract The Seljuk period is the golden age of the Turkic (Iranian)-Islamic civilization because the Seljuks 
were able to establish order and security in a vast and powerful country, create change and 
transformation, and minimize violence and mass killings; although intra-court rivalries still 
existed. Ensuring the welfare of the people, encouraging scholars, artisans, artists, and poets are 
considered to be indicators of the power and capability of this dynasty in governing the country. 
The works that have survived from the Seljuks to our time are more than hundreds, while in the 
past hundred years, perhaps a handful of buildings and structures have been built that can remain 
a thousand years later. Today, mosques, schools, bridges, caravanserais, etc., from the Seljuk 
period are still in use. Their court was the gathering center of scholars, thinkers, artists, and 
hundreds of people engaged in scientific, literary, and artistic activities. Various sciences of the 
time: medicine, astronomy, philosophy and wisdom, mathematics, physics, and Islamic law 
flourished and hundreds of books were written. Cities were being built and crafts and agriculture 
were flourishing. Artisans engaged in production and industry and provided for the needs of the 
people. The Golden period of Iran and Islam is linked with the name of the Seljuks. The main 
principles of architecture, calligraphy, painting, music, art, and literature were formulated and 
established, and Seljuk art today, like a manifesto in various types of art, is prevalent and current 
as the principles of Islamic art throughout the world. With the beginning of the Pahlavi dynasty, 
the history of Iran faced a different trend; the falsification and distortion of history in favor of a 
rising dynasty began by England. All the achievements of the Constitutional Revolution were 
trampled on, and by the order of England and by the 7 Masons and their agents, the history of us 
Iranians was distorted, and the falsification of Iranian history in favor of one nation and against 
others (non-Persians) was put on the agenda. Anti-Arabism and anti-Turkism became 
commonplace. These Western puppets introduced the Turks as invaders, immigrants and savages. 
They even opposed 5 minutes of teaching the Turkish language. All the content of the textbooks 
was distorted and falsified by these policies. Today, there is no other way to solve the problem 
than to collect these books from schools and teach the real history of the Iranian people to students. 
This article will expose some of the lies of these distorting and falsifying historians. It will also 
refer to Turkish literature in this period. ***** Səlcuqlar dövrü Türk (İran)-İslam sivilizasiyasının qızıl dövrüdür, çünki Səlcuqlular geniş və qüdrətli 
bir ölkədə nizam və təhlükəsizlik yaradaraq, dərin dəyişiklik yarada bilmiş, zorakılıq və kütləvi 
qətlləri minimuma endirmişdir; baxmayaraq ki, sarayda rəqabət hələ də mövcud idi. Xalqın rifahını 
təmin etmək, alimləri, sənətkarları, işbilənlərı, şairləri həvəsləndirmək bu sülalənin ölkəni idarə 
etmək qüdrətinin və bacarığının göstəricisi hesab olunur. Səlcuqlulardan dövrümüzə qədər gəlib çatan 
əsərlər yüzlərlədir, halbuki son yüzildə bəlkə də min ildən sonra qala biləcək bir neçə bina və tikili 
tikilməmişdir. Bu gün Səlcuqlardan qalan məscidlər, məktəblər, körpülər, karvansaraylar və s. hələ 
də istifadə olunur. Onların sarayı alimlərin, mütəfəkkirlərin, sənətkarların, elmi, ədəbi və bədii 
fəaliyyətlə məşğul olan yüzlərlə insanın toplaşdığı mərkəz idi. Dövrün müxtəlif elmləri: tibb, 
astronomiya, fəlsəfə və hikmət, riyaziyyat, fizika, İslam hüququ inkişaf etmiş, yüzlərlə kitab 
yazılmışdır. Şəhərlər salınırdı, sənətkarlıq və kənd təsərrüfatı çiçəklənirdi. İstehsal və sənaye ilə 
məşğul olan sənətkarlar insanların ehtiyaclarını təmin edirdilər. İranın və İslamın qızıl dövrü 
Səlcuqluların adı ilə bağlıdır. Bu dövrdə memarlığın, xəttatlığın, rəssamlığın, musiqinin, incəsənətin 
və ədəbiyyatın əsas prinsipləri formalaşdırılaraq təsbit edildi. Səlcuq sənəti bu gün müxtəlif sənət 
növlərində bir manifest kimi bütün dünyada İslam sənətinin prinsipləri kimi geniş yayılmış və 
aktualdır. Pəhləvi sülaləsinin başlanması ilə İran tarixi fərqli bir cərəyanla üzləşdi; yüksələn bir sülalə 
xeyrinə tarixin saxtalaşdırılması və təhrif edilməsi İngiltərə tərəfindən başladı. Məşrutə İnqilabının 
bütün nailiyyətləri tapdalanaraq İngiltərənin və 7 mason və onların agentlərinin əmri ilə biz iranlıların 
tarixi təhrif edildi, İran tarixinin bir millətin lehinə, digərlərinin (qeyri-farsların) əleyhinə 
saxtalaşdırılması gündəmə gətirildi. Anti-ərəb və anti-türk hərəkətləri adiləşdi. Bu Qərb kuklaları 
türkləri işğalçı, mühacir, vəhşi kimi tanıtdırdılar. Hətta türk dilinin 5 dəqiqəlik tədrisinə qarşı çıxdılar. 
Dərsliklərin bütün məzmunu bu siyasətlə təhrif edilmiş və saxtalaşdırılmışdır. Bu gün bu kitabları 
məktəblərdən toplayaraq İran xalqının əsil tarixini şagirdlərə öyrətməkdən başqa problemin həlli yolu 
yoxdur. Bu yazıda bu təhrif və saxtakarlıq edən tarixçilərin bəzi yalanları ifşa olunacaq. Bu dövrdə 
Türk ədəbiyyatına da istinad edəcək.  **** Selçuklular dönemi, Türk (İran)-İslam medeniyetinin altın çağıdır. Çünkü Selçuklular, geniş ve 
güçlü bir ülkede düzen ve güvenliği sağlamayı, değişim ve dönüşüm yaratmayı, şiddet ve toplu 
katliamları en aza indirmeyi başarmışlardır; ancak saray içi rekabetler hâlâ devam etmektedir. 
Halkın refahını sağlamak, âlimleri, zanaatkârları, sanatçıları ve şairleri teşvik etmek, bu hanedanın 
ülkeyi yönetmedeki güç ve kabiliyetinin göstergeleri olarak kabul edilir. Selçuklulardan günümüze 
ulaşan eserler yüzlercedir; ancak son yüzilde, belki de bin yıl sonra bile varlığını sürdürebilen bir 
elin barmaklari sayıda bina ve yapı da inşa edilmemiştir. Günümüzde Selçuklular tarafından 
camiler, okullar, köprüler, kervansaraylar vb. hâlâ kullanılmaktadır. Sarayları, âlimlerin, 
düşünürlerin ve sanatçıların buluşma merkeziydi ve yüzlerce insan bilimsel, edebi ve sanatsal 
faaliyetlerde bulunuyordu. Dönemin çeşitli bilimleri: tıp, astronomi, felsefe ve hikmet, matematik, 
fizik ve İslam hukuku gelişip ve yüzlerce kitap yazıldı. Şehirler inşa ediliyor, el sanatları ve tarım 
gelişiyordu. Zanaatkârlar üretim ve sanayiyle uğraşıyor ve halkın ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. 
Altın İran ve İslam dönemi Selçukluların adıyla bağlantılıdır. Bu dönemde mimari, hat, resim, 
müzik, sanat ve edebiyatın temel ilkeleri formüle edilip yerleşmiş, Selçuklu sanatı bugün çeşitli 
sanat türlerinde bir manifesto gibi, tüm dünyada İslam sanatının ilkeleri kadar yaygın ve günceldir. 
Pehlevi hanedanlığının başlangıcıyla İran tarihi farklı bir eğilimle karşı karşıya kaldı; yükselen bir 
hanedanlık lehine tarihin tahrif edilmesi ve çarpıtılması İngiltere tarafından başlatıldı. Meşrüte 
Devrimi'nin Anayasasının tüm kazanımları ayaklar altına alındı ve İngiltere'nin emriyle, 7 Mason 
ve onların ajanları tarafından, biz İranlıların tarihi çarpıtıldı ve İran tarihinin bir millet lehine, diğer 
milletlere (Fars olmayanlara) karşı çarpıtılması gündeme getirildi. Arap ve Türk karşıtlığı 
yaygınlaştı. Bu Batılı kuklalar, Türkleri işgalci, göçemen ve vahşi olarak tanıttılar. Hatta 
Türkçenin beş dakikalık öğretilmesine bile karşı çıktılar. Ders kitaplarının tüm içeriği bu 
politikalarla çarpıtıldı ve tahrif edildi. Bugün, bu sorunu çözmenin tek yolu, bu kitapları okullardan 
toplayıp öğrencilere İran halkının gerçek tarihini öğretmektir. Bu makale, bu çarpıtıcı ve tahrifçi 
tarihçilerin bazı yalanlarını ortaya çıkaracak ve aynı zamanda bu dönemdeki Türk edebiyatına da 
değinecektir. 

Abstract Ancient epics are mirrors reflecting the fears, aspirations, and worldviews of ancient 
civilizations. Among them, two epic works, Gilgamesh and Dede Qorqud, belonging respectively 
to Mesopotamian civilization and Oghuz Turkish culture, hold a distinguished place. Gilgamesh, 
the oldest recorded epic of humanity, narrates the human quest to overcome death, while Dede 
Qorqud is a collection of oral stories that reflect the collective spirit and tribal values of the Oghuz 
Turks. This article seeks to analyze both the commonalities and cultural differences between 
these two works by examining their mythological aspects. 
The epic literature of each civilization serves as a mirror that reflects the collective spirit, ideals, 
and fears of a nation. In this regard, the two monumental works, the Epic of Gilgamesh and the 
Book of Dede Qorqud, stand as enduring pillars of world epic literature, carrying profound 
human and mythological messages that the passage of centuries has not diminished in grandeur 
or significance. ***** Qədim dastanlar qədim sivilizasiyaların qorxularını, arzularını və dünyagörüşünü əks etdirən 
güzgülərdir. Bunlar arasında Mesopotamiya sivilizasiyasına aid olan “Gilqameş” və Oğuz türk 
mədəniyyətinə məxsus “Dədə Qorqud” adlı iki dastan əsəri xüsusi yer tutur. “Gilqameş”, 
bəşəriyyətin ən qədim yazılı dastanı olaraq, insanın ölümə qalib gəlmək axtarışını nəql edir, 
halbuki “Dədə Qorqud” Oğuz türklərinin kollektiv ruhunu və qəbilə dəyərlərini əks etdirən şifahi 
hekayələr toplusudur. Bu məqalə, hər iki əsərin mifoloji aspektlərini araşdıraraq, onların ortaq 
cəhətlərini və mədəni fərqlərini təhlil etməyə çalışır. 
Hər bir sivilizasiyanın dastan ədəbiyyatı, bir xalqın kollektiv ruhunu, ideallarını və qorxularını əks 
etdirən bir güzgüdür. Bu baxımdan, “Gilqameş” dastanı və “Dədə Qorqud” kitabı dünya dastan 
ədəbiyyatının iki möhkəm sütunu kimi, əsrlərin keçməsinə baxmayaraq, əzəmətini və əhəmiyyətini 
itirməyən dərin insani və mifoloji mesajlar daşıyır.****   Eski destanlar, antik medeniyetlerin korkularını, arzularını ve dünya görüşlerini yansıtan bir 
aynadır. Bu bağlamda, Mezopotamya medeniyetine ait Gılgamış Destanı ve Oğuz Türk 
kültürüne ait Dede Korkut, her biri kendine özgü bir yere sahiptir. İnsanlığın bilinen en eski 
yazılı destanı olan Gılgamış, insanın ölüme karşı zafer arayışının bir anlatısıdır; Dede Korkut 
ise Oğuz Türklerinin kolektif ruhunu ve kabile değerlerini yansıtan sözlü hikayeler 
topluluğudur. Bu makale, her iki eserin mitolojik yönlerini inceleyerek, ortak noktalarını ve 
kültürel farklılıklarını analiz etmeye çalışmaktadır.  
Her medeniyetin epik edebiyatı, bir milletin kolektif ruhunu, ideallerini ve korkularını yansıtan 
bir aynadır. Bu bağlamda, Gılgamış Destanı ve Dede Korkut Kitabı adlı iki büyük eser, dünya 
epik edebiyatının sağlam iki sütunu olarak, yüzyılların geçişine rağmen ihtişamını ve önemini 
kaybetmemiş derin insani ve mitolojik mesajlar taşımaktadır.  

Abstract This study focuses on the intellectual journeys of Allama Iqbal and Ahmet Mithat by 
concentrating on the significant changes in their thought and philosophy following their travels 
to Europe. Allama Iqbal (1877-1938), a prominent philosopher-poet from undivided India, and 
the famous Ottoman writer Ahmet Mithat Efendi (1844-1912), represent important figures in 
Turkey's intellectual world. Their journeys to Europe, a prime example of encounter with modern 
ideas and political currents, marked a transformative period in their lives and profoundly 
influenced their subsequent literary and philosophical works. 
The aim of this study is to conduct an in-depth comparative analysis of their writings before and 
after their residence in Europe. It seeks to uncover how exposure to Europe's socio-political and 
intellectual climate triggered a shift in their perspectives on culture, religion, and politics. This 
research will utilize primary sources such as personal diaries, letters, and literary works, 
alongside secondary analyses, to construct a comprehensive picture of their evolving ideologies. 
This research is not only about tracing the intellectual metamorphosis of these two figures but 
also about understanding the broader implications of such transformations within the context of 
Islamic renaissance and modern thought. By analyzing the intercultural exchange and the 
resulting intellectual fermentation, it aims to make a significant contribution to the discourse on 
how cross-cultural experiences shape philosophical and ideological narratives. This study, by 
offering a nuanced understanding of the legacy and lasting impact of Iqbal and Mithat Efendi's 
European experience, seeks to build a bridge between historical understandings and 
contemporary interest. ****   Bu araşdırma Məhəmməd İqbal və Əhməd Mithatın Avropa səyahətlərindən sonra fikir və 
fəlsəfələrində baş verən mühüm dəyişikliklərə diqqət yetirərək onların intellektual səyahətlərini 
təhlil edir. Bölünməmiş Hindistanın görkəmli filosof-şairlərindən olan Məhəmməd İqbal (1877
1938) və məşhur Osmanlı yazıçısı Əhməd Mithat Əfəndi (1844-1912) Türkiyənin intellektual 
dünyasının mühüm simvolarındandırlar. Müasir fikirlər və siyasi axınlarla qarşılaşmanın 
əlamətdar bir nümunəsi olan Avropa səfərləri onların həyatında transformativ bir dövr açmış və 
sonrakı ədəbi və fəlsəfi əsərlərini dərin şəkildə təsirləndirmişdir. 
Bu tədqiqatın məqsədi onların Avropada qalmalarından əvvəl və sonra yazdıqlarının dərindən 
müqayisəli təhlilini aparmaqdır. Avropanın sosio-politik və intellektual mühitinə məruz qalmağın 
onların mədəniyyət, din və siyasətə baxışlarında necə dəyişikliklərə səbəb olduğunu ortaya 
çıxarmağı hədəfləyir. Bu araşdırma şəxsi gündəliklər, məktublar və ədəbi əsərlər kimi birinci 
dərəcəli mənbələrin yanında ikinci dərəcəli təhlillərdən də istifadə edərək, onların inkişaf edən 
ideologiyalarının hərtərəfli bir şəklini quracaqdır. 
Bu tədqiqat təkcə bu iki şəxsin intellektual çevrilişinin izini verməklə kifayətlənmir, həm də belə 
dəyişikliklərin İslam intibahı və müasir düşüncə kontekstindəki daha geniş nəticələrini başa 
düşməklə məşğul olur. Mədəniyyətlərarası mübadiləni və nəticədə ortaya çıxan intellektual 
mayalanmanı təhlil edərək, təcrübələrin fəlsəfi və ideoloji hekayələri necə formalaşdırdığı 
mövzusundakı diskurslara mühüm bir töhfə verməyi məqsəd qoyur. İqbal və Mithat Əfəndinin 
Avropa təcrübəsinin irsini və davamlı təsirini incə bir şəkildə anlayaraq, tarixi anlayışlarla müasir 
maraq arasında körpü qurmağa çalışır. ****   Bu araştırma, Muhammed İkbal ve Ahmet Mithat’ın Avrupa seyahatlerinin ardından düşünce 
ve felsefelerinde yaşanan önemli değişimlere odaklanarak entelektüel yolculuklarını ele alıyor. 
Bölünmemiş Hindistan’ın önde gelen filozof-şairlerinden Muhammed İkbal (1877-1938) ve 
ünlü Osmanlı yazarı Ahmet Mithat Efendi (1844-1912), Türkiye’nin entelektüel dünyasının 
önemli isimlerini temsil ediyor. Modern fikirlerin ve siyasi akımların önemli bir örneği olan 
Avrupa’ya yolculukları, hayatlarında dönüştürücü bir döneme işaret etmiş ve daha sonraki edebi 
ve felsefi çalışmalarını derinden etkilemiştir. 
Bu çalışmanın amacı onların Avrupa’daki ikametlerinden önce ve sonra yazdıklarının 
derinlemesine karşılaştırmalı bir analizini yapmaktır. Avrupa’nın sosyo-politik ve entelektüel 
iklimine maruz kalmanın kültür, din ve siyasete bakış açılarında nasıl bir değişimi tetiklediğini 
ortaya çıkarmayı amaçlıyor. Bu araştırma, gelişen ideolojilerinin kapsamlı bir resmini 
oluşturmak için ikincil analizlerin yanı sıra kişisel günlükler, mektuplar ve edebi eserler gibi 
birincil kaynaklardan yararlanacaktır. 
Bu araştırma, yalnızca bu iki figürün entelektüel başkalaşımının izini sürmekle ilgili değil, aynı 
zamanda bu tür değişimlerin İslami rönesans ve modern düşünce bağlamındaki daha geniş 
sonuçlarını anlamakla da ilgilidir. Kültürlerarası alışverişi ve bunun sonucunda ortaya çıkan 
entelektüel mayalanmayı analiz ederek, deneyimlerin felsefi ve ideolojik anlatıları nasıl 
şekillendirdiği konusundaki söylemlere önemli katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu araştırma, 
İkbal ve Mithat Efendi'nin Avrupa deneyimlerinin mirasına ve kalıcı etkisine ilişkin incelikli 
bir anlayış sunarak, tarihsel anlayışlarla çağdaş ilgi arasında köprü kurmaya çalışmaktadır. 

Abstract According to the sources, the Iran Gulf, the Persian Gulf, the Arabian Gulf, the Gulf of Kangar, 
the Gulf of Basra is between Iran and the Arabian Peninsula. The Qashqai lands also descend 
around this gulf in winter and reach the Zagros pastures in summer. Opinions about the history of 
the Turks living in the region are different. Earlier it was written that their arrival in these places 
was connected with the reign of the Qizilbashes. In recent years, the study of Turkish marks on 
rocks and stones in the ruins of settlements, as well as the re-reading of other written sources, has 
led researchers to believe that the Turks lived here before Christ. 
Despite the fact that there is enough information about the Turks, researchers of Qashqai literature 
for some reason pay attention to poets such as Mirza Mazun, Khosrov bey, Yusufali bey, 
Muhammad Ibrahim, Gul Oruj, Huseynali bey, who lived in the 19th century. Haji bin Muhammad 
Ardistanli, Muhammad bin al-Hajj Dovletshah Shirazi, Muhammad bin Hussein Katib Nishati, 
Sheikh Alvan Shirazi, Vali Shirazi, Yusif Garabaghi and others, who wrote and created in Turkish 
in the Middle Ages while it is overlooked. 
Bayat, Dugar, Chobankara, Oyrat, Chigin, Garachorlu, Garakechili, Jalali, Girrikhli (Girkhli), 
Goychali, Lak, Mosullu, Aghgoyunlu, Agajarli, Ganja, Goychali, Arigli, Tarakama, Shamli, Gajar 
(Gajar), Tuva, Doganli, Sheybani, Yagmurlu and others names are found. Among these tribes there 
are such surnames as Khalaj, Afshar, Uygur, Garagoyunlu, Beydili, Garagozlu, Garachayli, 
Safikhanli, Rahimli. The fact that the tribes that built a powerful state now live among the Qashqai 
in the form of tires and carvings testifies to the turmoil of history. Although the Oghuz dialect 
dominates the speech of the tribes and clans of the Qashqai, there are also elements of Kipchak and 
Garlug. This can be clearly seen in written literary examples as well as in folklore texts. 
Qashqai literature, a continuation of Turkish culture, has been melting in the Persian literary 
environment for more than a century. However, because the root was healthy, it was not possible 
to completely dissolve it. Despite the bans and restrictions, national-minded creative intellectuals 
took advantage of the conditions of the time and began to develop Qashqai literature through social 
media. **** Qaynaqlarda İran körfəzi, Fars körfəzi, Ərəb körfəzi, Kəngər körfəzi, Bəsrə körfəzi adılandırılan 
körfəz İran və Ərəbistan yarımadası arasındadır. Qaşqay elləri də qışda bu körfəz ətrafına enir, yayda 
Zaqros yaylaqlarına çıxır. Bölgədə yaşayan Türklərin tarixi haqqında fikirlər fərqlidir. Öncələr 
onların bu yerlərə gəlişinin Qızılbaşların hakimiyyəti illəri ilə bağlı olduğu yazılırdı. Son illərdə 
qayalar üzərində, yaşayış məskənlərini xarabalıqlarındakı daşlarda Türk damğalarının öyrənilməsi, 
eləcə də başqa yazılı qaynaqların yenidən oxunması araşdırıcılarda belə bir fikir formalaşdırır ki, 
Türklər miladdan öncə burada yaşamışlar.  
Türklər haqqında yetərincə bilgilər olmasına baxmayaraq Qaşqay ədəbiyyatının araşdırıcıları 
nədənsə diqqəti 19-cu yüzildə yaşamış Mirzə Məzun, Xosrov bəy, Yüsüfəli bəy, Məhəmməd 
İbrahim, Qul Oruc, Hüseyinəli bəy kimi şairlərə yönəldirlər. Orta yüzillərdə Türk dilində yazıb
yaradan Hacı bin Məhəmməd Ərdistanlı, Məhəmməd bin əl-Həcc Dövlətşah Şirazi, Məhəmməd bin 
Hüseyn Katib Nişati, Şeyx Əlvan Şirazi, Vəli Şirazi, Yusif Qarabaği və b. isə diqqətdən kənarda 
qalır. 
18-19-cu yüzildə Qaşqay elini formalaşdıran tayfa və tirələr arasında Bayat, Dügər, Çobankərə, 
Oyrat, Çigin, Qaraçorlu, Qarakeçili, Qırrıxlı (Qırxlı), Göyçəli, Lək, Mosullu, Ağqoyunlu, Ağacərli, 
Gəncəli, Arıqlı, Tərə‌kəmə, Şamlı, Qəcər (Qacar), Tuva,  Doğanlı, Şeybani, Yağmurlu və b. adlarına 
rast gəlinir. Həmin tirələr içərisində Xələc, Əfşar, Uyğur, Qa-raqoyunlu, Bəydili, Qaragözlü, 
Qaraçaylı, Səfixanlı, Rəhimli kimi soyadları da var. Qüdrətli dövlət qurmuş tayfaların bu gün tirə və 
oymaq şəklində Qaşqaylar arasında yaşaması tarixin keşməkeşindən xəbər verir. Qaşqayların tayfa 
və tirələrinin danışığında Oğuz ləhcəsi ağırlıq təşkil etsə də Qıpçaq, Qarluq elementləri də var. Bu 
hal özünü folklor mətnlərində daha qabarıq göstərir. Türk ədəbiyyatının davamı olan Qaşqay dili və 
ədəbiyyatı yüzildən çoxdur Fars ədəbi mühitində əriməkdədir. Kökü sağlam olduğundan onu tam 
əritmək mümkün olmamışdır. Qadağalara, məhdudiyyətlərə baxmayaraq milli düşüncəli aydınlar 
zamanın şərtlərindən yararlanıb sosial şəbəkə vasitəsi ilə Qaşqay ədəbiyyatını inkişaf etdirməyə 
çalışırlar.  ****   Kaynaklara göre, İran Körfezi, Basra Körfezi, Arap Körfezi, Kangar Körfezi ve Basra Körfezi, 
İran ile Arap Yarımadası arasında yer almaktadır. Kaşkay aşiretleri de kışın bu körfezin etrafına 
iner ve yazın Zagros yaylalarına çıkar. Bölgede yaşayan Türklerin tarihi hakkında farklı görüşler 
vardır. Daha önce, bu bölgelere gelişlerinin Kızılbaşlar dönemiyle bağlantılı olduğu yazılmıştır. 
Son yıllarda, yerleşim kalıntılarındaki kaya ve taşlar üzerindeki Türk izlerinin incelenmesi ve 
diğer yazılı kaynakların yeniden okunması, araştırmacıları Türklerin milattan önce burada 
yaşadığına inandırmıştır.  
Türkler hakkında yeterli bilgi olmasına rağmen, Kaşkay edebiyatı araştırmacıları nedense 19. 
yüzyılda yaşamış Mirza Mazun, Hüsrev Bey, Yusufali Bey, Muhammed İbrahim, Gül Oruç, 
Hüseynali Bey gibi şairlere dikkat çekmektedirler. Ortaçağ’da Türkçe yazıp üreten Hacı bin 
Muhammed Ardistanlı, Muhammed bin el-Hac Devletşah Şirazi, Muhammed bin Hüseyin 
Katib Nişati, Şeyh Elvan Şirazi, Vali Şirazi, Yusuf Garabaghi ve diğerleri ise göz ardı 
edilmektedir.  
Bayat, Duger, Çobankere, Oyrat, Çigin, Karaçorlu, Karakeçili, Celali, Kırrıklı (Kırklı), Göyçeli, 
Lak, Musullu, Ağgoyunlu, Ağaçerli, Gence, Arıklı, Terekeme, Şamlı, Gecer (Gacar), Tuva, 
Doğanlı, Şeybani, Yağmurlu ve diğer isimler bulunur. Bu boylar arasında Halaç, Afşar, Uygur, 
Karagoyunlu, Beydili, Karagözlü, Karaçaylı, Safikhanlı, Rahimli gibi soyadlar bulunmaktadır. 
Güçlü bir devlet kuran kabilelerin artık tireler ve oymaklar halinde Kaşkaylar arasında 
yaşaması, tarihin çalkantılarına tanıklık ediyor. Kaşkay aşiret ve boylarının konuşmasında Oğuz 
lehçesi hâkim olsa da Kıpçak ve Karluk unsurları da bulunmaktadır. Bu durum, yazılı edebiyat 
örneklerinin yanı sıra folklor metinlerinde de açıkça görülmektedir. 
Türk kültürünün bir devamı olan Kaşkay edebiyatı, bir asırdan fazla bir süredir Fars edebiyat 
ortamında erimektedir. Ancak kökü sağlıklı olduğu için tamamen yok edilmesi mümkün 
olmamıştır. Yasaklara ve kısıtlamalara rağmen, millî düşünceli yaratıcı aydınlar, dönemin 
koşullarından yararlanarak sosyal medya aracılığıyla Kaşkay edebiyatını geliştirmeye 
başlamışlardır.  

Abstract Mirza Mahmud Ghani Zadeh Dilmaqani/Salmasi is one of the greats, yet also one of the unsung 
figures, of contemporary literary history. He was active in both the fields of journalism and 
literature. His journalistic record includes collaboration with numerous publications of the 
Constitutional Era. He also translated works from foreign languages into Persian. This article 
examines the works of Mirza Mahmud Ghani Zadeh Salmasi. ****
 
Mirzə Mahmud Qənizadə Dilmaqani/Selmasi müasir ədəbiyyat tarixinin böyüklərindən, eyni 
zamanda da tanınmamış şəxsiyyətlərindən biridir. O, jurnalistika və ədəbiyyat sahələrində 
fəaliyyət göstərmişdir. Mirzə Mahmud Qənizadənin jurnalistika fəaliyyəti içərisində Məşrutiyyət 
dövrünün çoxsaylı nəşrləri ilə əməkdaşlıq görünür. O, həmçinin xarici dillərdən Fars dilinə əsərlər 
tərcümə etmişdir.  
Bu məqalə Mirzə Mahmud Qanizadə Selmasinin əsərlərini araşdırır.  ****
Mirza Mahmud Ganizade Dilmagani/Selmasî, çağdaş edebiyat tarihinin büyükleri arasında yer 
almasının yanı sıra aynı zamanda tanınmamış şahsiyetlerinden biridir. Gazetecilik ve edebiyat 
alanlarında faaliyet göstermiştir. Gazetecilik kaydında, Meşrutiyet Dönemi’nin sayısız yayını 
ile işbirliği yer almaktadır. Ayrıca yabancı dillerden Farsçaya eserler çevirmiştir.  
Bu makale, Mirza Mahmud Ganizade Selmasî’nin eserlerini incelemektedir.