Civilization and the capital, as one of its manifestations, have always been subjects of discussion for historians, sociologists, and even architects and politicians. Iran, our country, as one of the fundamental cradles of human civilization, has consistently been under scrutiny in this context. Civilization is a magical and attractive word, to the extent that every nation and people show a particular desire to claim aspects of it, especially those discovered within their current geographical boundaries. Often, the subject, rather than progressing along its historical course, falls victim to political desires. Furthermore, in this regard, certain geographical regions and cities gain special importance due to the role they have played in the process of civilization's formation.
This article attempts to address the socio-civilizational aspects of the current geography of Iran to the best of its ability and to invite biased minds to, at a minimum, look through another window. The author's perspective on the subject is a blend of history, geography, and politics, or in contemporary terms, with an emphasis on the geopolitical aspects of Iran. An effort has been made to examine the entire topic from this viewpoint and to answer questions such as:
1.  What was the primary factor throughout the period of ruling governments in Iran, and what was the role of the capital in this? Why have the capitals of Iran changed consecutively?
2.  What were the effective factors in selecting Tabriz as a capital or transferring the seat of power from it to other cities?
3.  What role did Tabriz’s status as a capital play in some of the moral and spiritual characteristics of its people? Are positive and enduring aspects of this still observable today?
4.  Under what conditions could Tabriz once again become the seat of the capital?
The article aims to either answer these questions or guide the reader towards forming an acceptable understanding in this direction.****
Mədəniyyət və onun təzahürlərindən biri olan paytaxt həmişə tarixçilər, sosioloqlar və hətta memarlar və siyasətçilər tərəfindən müzakirə mövzusu olmuşdur. İran, özümüzün ölkəsi, insan mədəniyyətinin əsas beşiklərindən biri kimi, bu baxımdan daim diqqət mərkəzində olmuşdur. Mədəniyyət sehrli və cazibədar bir sözdür, həddən artıq ki, hər millət və xalq, xüsusilə də onların mövcud coğrafi sərhədləri daxilində aşkar edilən mədəniyyət nümunələrinə sahib çıxmaq istəyi göstərir. Çox zaman bu mövzu öz tarixi axarı ilə getməkdənsə, siyasi ehtirasların qurbanı olur. Bundan əlavə, bu münasibətlə, mədəniyyətin formalaşması prosesində oynadıqları rol səbəbiylə bəzi coğrafi regionlar və şəhərlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu məqalədə, müasir İran coğrafiyasının ictimai-mədəni aspektlərini mümkün qədər əhatə etməyə və qərəzli zehinləri ən azından başqa bir pəncərədən baxmağa dəvət etməyə çalışılmışdır. Müəllifin mövzuya baxışı tarix, coğrafiya və siyasətin qarışığıdır və ya müasir dildə desək, İranın geosiyasi aspektlərinə vurğu ilədir. Bütün mövzunun bu baxımdan araşdırılmasına və aşağıdakı suallara cavab tapmağa çalışılmışdır:
1.  İrana hökmranlıq etmiş dövlətlər dövründə əsas amil nə olmuşdur və paytaxtın buradakı rolu nə olmuşdur? Nə üçün İranın paytaxtları dəfələrlə dəyişmişdir?
2. Təbrizin paytaxt seçilməsində və ya hakimiyyət mərkəzinin ondan başqa şəhərlərə köçürülməsində təsirli olan amillər nələr olmuşdur?
3.  Təbrizin paytaxt olması statusu onun sakinlərinin bəzi mənəvi və ruhi xüsusiyyətlərində nə rol oynamışdır? Bunun müsbət və davamlı təsirləri bu gün də müşahidə edilə bilərmi?
4.  Təbriz hansı şəraitdə yenidən paytaxt olmaq vəzifəsini daşıya bilər?
Məqalə ya bu suallara cavab verməyə, ya da oxucunu bu istiqamətdə məqbul bir anlayışın formalaşmasına yönləndirməyə çalışır.****
Medeniyet ve onun tezahürlerinden biri olan başkent, her zaman tarihçiler, sosyologlar ve hatta mimarlar ve politikacılar tarafından tartışma konusu olmuştur. Ülkemiz İran, insan medeniyetinin temel beşiklerinden biri olarak, bu bağlamda sürekli olarak mercek altında olmuştur. Medeniyet büyülü ve çekici bir kelimedir, öyle ki her millet ve halk, özellikle mevcut coğrafi sınırları içinde keşfedilen medeniyet unsurlarını sahiplenmeye özel bir arzu gösterir. Çoğu zaman konu, tarihsel seyri içinde ilerlemektense, politik emellere kurban gitmektedir. Ayrıca, bu minvalde, medeniyetin oluşum sürecindeki rolleri nedeniyle bazı coğrafi bölgeler ve şehirler özel bir önem kazanır.
Bu makale, mevcut İran coğrafyasının sosyal-medeni veçhelerini olabildiğince ele almaya ve en azından önyargılı zihinleri başka bir pencereden bakmaya davet etmeye çalışmıştır. Yazarın konuya bakışı, tarih, coğrafya ve siyasetin bir karışımıdır veya çağdaş tabirle, İran'ın jeopolitik veçhelerine vurgu yapılarak oluşturulmuştur. Tüm konunun bu perspektiften incelenmesi ve aşağıdaki sorulara cevap bulunması için çaba gösterilmiştir:
1.  İran’a hükmeden devletlerin egemenlik dönemi boyunca temel faktör ne olmuştur ve başkentin buradaki rolü ne olmuştur? Neden İran’ın başkentleri art arda değişmiştir?
2. Tebriz’in başkent olarak seçilmesinde veya iktidar merkezinin ondan başka şehirlere taşınmasında etkili olan faktörler neler olmuştur?
3.  Tebriz’in başkent olma statüsünün, halkının bazı ahlaki ve manevi karakteristikleri üzerinde nasıl bir rolü olmuştur? Bunun olumlu ve kalıcı yönleri günümüzde gözlemlenebilir mi?
4.  Tebriz, hangi koşullarda tekrar başkentlik misyonunu üstlenebilir?
Makale, bu sorulara cevap vermeyi ya da okuyucuyu bu yönde kabul edilebilir bir anlayış oluşturmaya yönlendirmeyi amaçlamaktadır.