این مجله به انتشار مقالات علمی- تحقیقی درباره تورکولوژِی، تاریخ و فرهنگ آذربایجان و ترکان می پردازد. مرکز نشر این مجله شهر اورمیه می باشد.

TÜRKOLOJİ QURULTAY: TƏRƏNNÜMÜN ARXA PLANI پشت صحنه قورولتای ترکشناسی باکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

آکادمی علوم آذربایجان

چکیده
یکصد سال از برگزاری نخستین قورولتای ترک‌شناسی می‌گذرد که از ۲۶ فوریه تا ۶ مارس ۱۹۲۶ در باکو برگزار شد. در طول روزهای برگزاری قورولتای و نیز در سال‌های پس از آن، نه تنها در جمهوری آذربایجان، بلکه در اتحاد جماهیر شوروی سابق، ترکیه، ایران و سایر کشورها صدها مقاله و ده‌ها کتاب در این زمینه به چاپ رسیده است. در رادیو و تلویزیون بسیار سخن گفته شده و توجه و عنایت به توسعه فرهنگی اقوام ترک مورد ستایش قرار گرفته است. به‌اصطلاح، در نوشته‌ها، برنامه‌ها و پژوهش‌ها، وجوه آشکار و نمایان قورولتای برجسته شده است.
اعدام نمایندگان نخستین قورولتای ترک‌شناسی در سال ۱۹۳۷ با اتهام‌های ملی‌گرایی و تبلیغات ضدشوروی و نامیدن آنان به عنوان «دشمن خلق»، باعث شد که ماهیت واقعی وقایع در تاریکی بماند.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بخشی از اسنادی که در آرشیوها به صورت محرمانه نگهداری می‌شد، از حالت «محرمانه» خارج شد و پژوهشگرانی که از این فرصت بهره بردند، کوشیدند اهداف واقعی دولت‌های استعماری را در برگزاری قورولتای آشکار سازند. در میان بخشی از پژوهشگران نسل جدید، این نظر شکل گرفته است که دستگاه‌های امنیتی شوروی برای شناسایی و حذف افراد ملی‌گرا و میهن‌پرست، زمینه‌سازی برگزاری نخستین قورولتای ترک‌شناسی را فراهم کرده‌اند.
با دقت در تاریخ دویست سال اخیر، روشن می‌شود که قورولتای ترک‌شناسی صرفاً برای نابودی روشنفکران اقوام ترک برگزار نشده بود. این قورولتای بخشی از سیاست همسان‌سازی (ذوب‌سازی) استعمارگران روسیه بوده است. روسیه تزاری برای مسیحی‌سازی و همسان‌سازی مردمان تحت سلطه خود، سیاستی پنهان و نرم را دنبال می‌کرد. شوروی‌ها سیاست ذوب‌سازی مردمان تحت سلطه دولت تزاری را در پوشش بین‌الملل‌گرایی ادامه دادند. اگرچه وعده می‌داد که ملت‌ها را از اسارت نجات خواهد داد، اما در عمل شکل سیاست ذوب‌سازی استعمارگر را تغییر داد. او پس از تکه‌تکه کردن ملت‌ها به گروه‌های کوچک، برنامه‌ریزی کرد تا زبان، فرهنگ و تاریخ آنان را به فراموشی سپرده و روسی‌سازی کند.
اسناد موجود در آرشیو حزب کمونیست آذربایجان و سرویس امنیت ملی جمهوری آذربایجان نشان داد که به دلیل وجود مأموران - خبرچین‌های کافی کمیته امنیت دولتی (KGB) در قورولتای، دستگیری‌ها دو روز پس از گردهمایی آغاز شد. نخستین بازداشت‌شدگان، دانشگاهیان و سیاستمدارانی نبودند که به عنوان نماینده در قورولتای شرکت کرده بودند، بلکه اعضای کادر فنی بودند. به‌طوری که در ۸ مارس، علی یوسف‌زاده، دبیر علمی کمیته سازماندهی قورولتای و یکی از جوانانی که جمهوری آذربایجان برای تحصیل به خارج از کشور فرستاده بود - که در مدرسه عالی علوم سیاسی فرانسه تحصیل کرده و به وطن بازگشته بود - دستگیر شد و در ۱۱ مارس، احمد حاجین‌سکی و داداش حسن‌اف، رهبران حزب مساوات که به صورت مخفیانه فعالیت می‌کرد، دستگیر شدند. بازداشت‌شدگان نزدیک به سه ماه بازجویی شدند و اطلاعاتی درباره اینکه فهرست دعوت‌شدگان به قورولتای توسط چه کسانی تهیه شده، گفتگوهای خارج از گردهمایی و اطلاعاتی درباره نمایندگان و شرکت‌کنندگان به دست آمد. کسانی که در بازجویی اولیه نامشان ذکر شد، به شدت مجازات شدند و از اطلاعات به‌دست‌آمده از آنان استفاده گردید و در سال ۱۹۳۷ بسیاری از نمایندگان و شرکت‌کنندگان قورولتای ساکن در اتحاد جماهیر شوروی نابود شدند.

1926-cı ilin fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultaydan yüz il ötür. İstər qurultay günlərində, istərsə də sonrakı illərdə yalnız Azərbaycanda deyil, keçmiş Sovetlər Birliyində, Türkiyədə, İranda və başqa ölkələrdə mövzu ilə bağlı yüzlərlə məqalə, onlarca kitab çap olunmuşdur. Radio və televiziyada çox danışılmış, Türk xalqlarının mədəni inkişafına göstərilən qayğı və diqqət tərənnüm olunmuşdur. Necə deyərlər, yazılarda, verilişlərdə, araşdırmalarda qurultayın görünən tərəfləri qabardılmışdır.
Birinci Türkoloji Qurultayın nümayəndələrinin 1937-ci ildə millətçilikdə, antisovet təbliğatında suçlanaraq “xalq düşməni” adlandırılıb güllələnməsi hadisələrin əsl mahiyyətinin qaranlıqda qalmasına səbəb olmuşdur.
Sovetlər Birliyinin çöküşündən sonra arxivlərdə gizli saxlanılan sənədlərin bir qisminin üzərindəki “məxfi”lik götürülmüş, bundan yararlanan araşdırıcılar qurultayın keçirilməsində müstəmləkəçi dövlətlərin əsl məqsədlərini ortaya qoymağa çalışmışlar. Yeni nəsil araşdırıcılarının bir qismində belə bir fikir yaranmışdır ki, Sovet xüsusi xidmət orqanları millətçi, vətənpərvər insanları müəyyənləşdirmək və onları aradan götürmək üçün Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsinə şərait yaradıb.
Son 200 ilin tarixini diqqətlə göz önünə sərdikdə aydın olur ki, Türkoloji Qurultay sadəcə Türk xalqlarının aydınlarını məhv etmək üçün keçirilməmişdi. Bu qurultay Rusiya müstəmləkəçilərinin assimilə (əritmə) siyasətinin bir parçası olmuşdur. Çar Rusiyası əsarətdə saxladığı xalqları xristianlaşdırmaq, assimilə etmək üçün gizli və yumşaq siyasət yeridirdi. Sovetlər çar hökumətinin əsarət altında saxladığı xalqları əritmək siyasətini beynəlmiləlçilik adı altında davam etdirdi. Xalqları əsarətdən xilas edəcəyini vəd etsə də əməldə müstəmləkəçinin əritmə siyasətinin formasını dəyişdi. O, xalqları kiçik qruplara parçaladıqdan sonra, onların dilini, mədəniyyətini, tarixini unutdurub ruslaşdırmağı planlaşdırdı.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının və Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin arxivindəki sənədlər onu göstərdi ki, qurultayda KQB-nin yetərincə agenti - informatoru olduğuna görə toplantıdan iki gün sonra həbslər başlanmışdır. İlk həbs edilənlər qurultayda nümayəndə kimi iştirak etmiş elm adamları və siyasətçilər deyil, texniki heyətin üzvləri olub. Belə ki, martın 8-də qurultayın Təşkilat Komitəsinin elmi katibi, Azərbaycan Cümhuriyyətinin xarici ölkələrə təhsil almağa göndərdiyi gənclərdən biri - Fransadakı Ali Siyasi Məktəbdə təhsil alıb vətənə dönmüş Əli Yusifzadə idisə, martın 11-də həbs edilən gizli fəaliyyət göstərən Müsavat Partiyasının rəhbərləri Əhməd Hacınski və Dadaş Həsənov idi. Həbs edilənlər üç aya yaxın dindirilərək, qurultaya dəvət edilənlərin siyahısının kimlər tərəfindən hazırlanması, toplantıdan kənarda gedən söhbətlər, nümayəndələr və iştirakçılar haqqında məlumat əldə edilmişdir. İlk istintaqda adı çəkilənlər sərt cəzalandırılmış, onlardan əldə edilən bilgilərdən istifadə edilmiş, 1937-ci ildə Sovetlər Birliyində yaşayan qurultay nümayəndələri və iştirakçılarının çoxu məhv edilmişdir.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

THE BACKGROUND OF TURCOLOGİCAL CONGRESS

نویسنده English

Ali Shamil
Elmler akademiyasi
چکیده English

It has been one hundred years since the First Turcological Congress was held in Baku, from February 26 to March 6, 1926. Both during the days of the congress and in the following years, hundreds of articles and dozens of books on the topic were published not only in Azerbaijan but also in the former Soviet Union, Turkey, Iran, and other countries. The congress was widely discussed on radio and television, highlighting the care and attention given to the cultural development of Turkic peoples. As they say, in articles, programs, and studies, the visible aspects of the congress were brought to the forefront.
The members of the First Turcological Congress were accused of nationalism and anti-Soviet propaganda, labeled as "enemies of the people," and executed in 1937, which led to the true nature of the events remaining in obscurity.
After the collapse of the Soviet Union, some previously secret archives were opened, and researchers have tried to uncover the true objectives of the colonial authorities. Some of the new-generation researchers have suggested that the Soviet secret services facilitated the organization of the First Turcological Congress in order to identify nationalist and patriotic individuals and eliminate them.
By carefully examining the history of the past 200 years, it becomes clear that the First Turcological Congress was not held solely to eliminate the intellectuals of the Turkic peoples. This congress was part of the assimilation policy of the Russian colonizers. During the Tsarist era, secret and subtle measures were implemented to Christianize and assimilate the peoples under Russian rule. Since the Soviet Union was based on an atheistic ideology and had promised to liberate the peoples who were under Tsarist rule, it changed the form of the assimilation policy. After dividing these people into small groups, it planned to erase their language, culture, and history and to Russify them.
Documents from the archives of the Azerbaijan Communist Party and the Azerbaijan National Security Service show that arrests began two days after the congress, as there were sufficient KGB agents and informants present. The first people arrested were not the scientists and politicians who had participated in the congress, but members of the technical staff. Thus, on March 8, the scientific secretary of the congress, Ali Yusifzada-one of the young people sent abroad by the Azerbaijan Democratic Republic to study at the École Nationale d’Administration in France and who had returned to the country—was interrogated, along with Ahmed Hajinski and Dadash Hasanov. They were questioned for nearly three months. The investigators were mostly interested in conversations that took place outside the congress and in the people who participated in them. Repression and pressure began against those whose names were mentioned during the initial investigation, and by 1937, many of them living in the Soviet Union had been executed.

کلیدواژه‌ها English

First Turcological Congress
Soviet ideology
assimilation policy
Common Alphabet
Common Language of Communication