این مجله به انتشار مقالات علمی- تحقیقی درباره تورکولوژِی، تاریخ و فرهنگ آذربایجان و ترکان می پردازد. مرکز نشر این مجله شهر اورمیه می باشد.

ناوگان دریایی نادرشاه در دریای خزر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

انستیتوی نسخ خطی فرهنگستان ملی علوم آذربایجان، باکو، جمهوری آذربایجان

چکیده
دریای خزر در سده هجدهم میلادی یکی از عرصه‌های مهم رقابت سیاسی و نظامی میان قدرت‌های پیرامونی بود. گسترش نفوذ روسیه در این پهنه و تثبیت تدریجی موقعیت آن در سواحل و مسیرهای دریایی خزر، دولت افشاریه را با واقعیتی تازه در محیط ژئوپلیتیکی شمالی خود مواجه می‌کرد. تلاش دولت افشاریه برای ایجاد ناوگان در دریای خزر از همین منظر اهمیت ویژه‌ای دارد. نادرشاه افشار نخستین زمامدار ایران پس از دوران ظهور اسلام است که به ایجاد ناوگان دریایی در دریای خزر و خلیج فارس مبادرت ورزید. در دوران حکمرانی او رقابتی شدید میان ایران و روسیه در تصاحب امتیازات انحصاری دریای خزر بوجود آمد. موفقیت نادرشاه در ساخت ناوگان دریایی در دریای خزر به کمک متخصصین انگلیسی، موجبات نارضایتی و نگرانی شدید حکومت روسیه را فراهم آورد. بر اساس اسناد موجود در آرشیوهای روسیه نادرشاه در سال ۱۷۳۹ میلادی در تلاش بود تا بتواند در سواحل ایرانی خزر ناوگان دریایی راه بیندازد. او در این کار از قزاق‌های مهاجر روسی، کارگران کشتی‌سازی، ملوانان و... استفاده نمود. این امر موجبات نگرانی حکومت روسیه را فراهم آورد و آنها نیز در صدد بودند تا از هر طریق ممکن مانع ساخت ناوگان دریایی نادرشاه شوند. اولین تجربه ناوگان دریایی به شکست انجامید. نادرشاه در حمله سال ۱۷۴۱ میلادی به داغستان نیاز مبرم خود به نیروی دریایی را بیش از پیش حس نمود. در تابستان سال ۱۷۴۲ میلادی انگلیسی‌ها به نادرشاه پیشنهاد دادند تا از ناوگان دریایی آنها استفاده کرده و مواد غذایی مورد نیاز سربازان را از شمال به جنوب از راه خزر به آنها برساند. نادرشاه از این پیشنهاد استقبال کرد و بدین ترتیب جان التون نماینده "راشن کمپانی" محموله "گندم شاهنشاهی" را به مقصد دربند بارگیری نمود. فعالیت التون در دریای خزر ظن روس‌ها را برانگیخت. ساخت کشتی‌ها با شدت هر چه تمام‌تر ادامه می‌یافت. سرانجام حکومت روسیه در ۲۳ نوامبر سال ۱۷۴۶ میلادی جهت جلوگیری از ساخت ناوگان دریایی ایران و همچنین جلوگیری از تثبیت جایگاه انگلیس در حوزه خزر فرمان ممنوعیت سفر تجار انگلیسی به ایران و نیز ممنوعیت انتقال کالا از اراضی روسیه به ایران را صادر کرد. قتل نادرشاه و مبارزه جهت بر مسند قدرت نشستن مدعیان حکومت پس از قتل نادر، زمینه‌های نابسامانی و رکود شدید را فراهم آورد. بررسی اسناد آرشیوی روسیه نشان می‌دهد که تلاش نادرشاه برای ایجاد ناوگان دریایی در دریای خزر، بخشی از سیاست او برای تقویت ظرفیت نظامی و راهبردی ایران و پاسخ به تغییر موازنه قدرت در منطقه بود. این پروژه، با بهره‌گیری همزمان از امکانات داخلی و دانش و تخصص خارجی، در فاصله ۱۷۳۹ تا ۱۷۴۶ میلادی از مرحله آزمایشی فراتر رفت و به ایجاد زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های قابل توجه کشتی‌سازی انجامید. واکنش فزاینده روسیه نیز نشان می‌دهد که این اقدام صرفاً یک طرح داخلی نبود، بلکه می‌توانست موقعیت برتر روسیه در خزر را به چالش بکشد. با این حال، بی‌ثباتی سیاسی پس از مرگ نادرشاه و اقدامات هدفمند روسیه برای نابودی تأسیسات و کشتی‌های ایرانی، مانع تداوم این تجربه شد. از این منظر، ناوگان خزر نادرشاه را می‌توان یکی از مهم‌ترین تلاش‌های ایران در سده هجدهم برای ورود سازمان یافته به عرصه قدرت دریایی و بازتعریف جایگاه خود در معادلات ژئوپلیتیکی خزر دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Nadir Shah's Naval Fleet in the Caspian Sea

نویسنده English

Rena Mammadova
Institute of Manuscripts of Azerbaijan National Academy of Sciences, Baku, Azerbaijan Republic
چکیده English

In the 18th century, the Caspian Sea was one of the important arenas of political and military rivalry among peripheral powers. Russia's expanding influence in this area and the gradual consolidation of its position along the Caspian coasts and sea routes confronted the Iranian government with a new reality in its northern geopolitical environment. The Afsharid government's effort to establish a fleet in the Caspian Sea is particularly significant from this perspective. Nadir Shah Afshar was the first ruler of Iran after the advent of Islam to undertake the creation of a naval fleet in the Caspian Sea and the Persian Gulf. During his reign, intense rivalry arose between Iran and Russia over exclusive privileges in the Caspian Sea. Nadir Shah's success in building a naval fleet in the Caspian Sea with the help of English specialists caused severe dissatisfaction and concern for the Russian government. According to documents in Russian archives, in 1739 Nadir Shah was trying to establish a naval fleet on the Iranian Caspian coast. He used Russian immigrant Cossacks, shipbuilding workers, sailors, etc. in this endeavor. This caused concern for the Russian government, and they sought to prevent the construction of Nadir Shah's naval fleet by all possible means. The first naval fleet experience ended in failure. Nadir Shah felt the urgent need for naval power more than ever during his 1741 campaign against Dagestan. In the summer of 1742, the English offered Nadir Shah the use of their naval fleet to transport food supplies for soldiers from north to south via the Caspian. Nadir Shah welcomed this proposal, and thus John Elton, representative of the "Russian Company," loaded the "Imperial Wheat" cargo destined for Derbent. Elton's activity in the Caspian Sea aroused Russian suspicion. Ship construction continued with utmost intensity. Finally, on November 23, 1746, the Russian government issued an order prohibiting English merchants from traveling to Iran and banning the transfer of goods from Russian territories to Iran, in order to prevent the construction of an Iranian naval fleet and to prevent the consolidation of Britain's position in the Caspian region. The murder of Nadir Shah and the struggle for power among claimants after his death provided the grounds for disorder and severe stagnation. Examination of Russian archival documents shows that Nadir Shah's effort to create a naval fleet in the Caspian Sea was part of his policy to strengthen Iran's military and strategic capacity and a response to the changing balance of power in the region. This project, utilizing both domestic resources and foreign knowledge and expertise, went beyond the experimental stage between 1739 and 1746 and led to the creation of significant shipbuilding infrastructure and capacities. Russia's increasing reaction also shows that this was not merely a domestic project but could challenge Russia's superior position in the Caspian. However, the political instability after Nadir Shah's death and Russia's targeted actions to destroy Iranian facilities and ships prevented the continuation of this experience. From this perspective, Nadir Shah's Caspian fleet can be considered one of Iran's most important attempts in the 18th century to enter the arena of maritime power in an organized manner and redefine its position in the geopolitical equations of the Caspian.

کلیدواژه‌ها English

Nadir Shah Afshar
Caspian Sea
Naval Fleet
Iran
Russia
Britain
John Elton
Shipbuilding
18th Century