این مجله به انتشار مقالات علمی- تحقیقی درباره تورکولوژِی، تاریخ و فرهنگ آذربایجان و ترکان می پردازد. مرکز نشر این مجله شهر اورمیه می باشد.
دوره و شماره: دوره 1، شماره 13، پاییز 1405 
تعداد مقالات: 10

میرزا محمود غنی زاده سلماسی: از مشروطه خواهی تا باستانگرایی

صفحه 1-29

توحید ملک زاده دیلمقانی

چکیده میرزا محمود غنی‌زاده سلماسی (۱۲۹۶ق–۱۳۱۳ش) فرزند میرزا غنی، در دیلمقان سلماس متولد شد. جدش حاج ملا رضای سلماسی از علمای پیرو شیخ احمد احسائی بود. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و سپس به تجارت پرداخت. از جوانی با روزنامه حبل‌المتین مکاتبه داشت و با میرزا سعید سلماسی و طالبوف تبریزی دوست بود.
در سال ۱۳۲۵ق روزنامه «فریاد» را به دو زبان ترکی و فارسی در ارومیه منتشر کرد و در تأسیس دارالایتام اورمیه نقش داشت. در آستانه به توپ بستن مجلس به تبریز آمد، در نشریه «شورای ایران» مقاله نوشت، منشی‌گری ستارخان را برعهده گرفت و به عضویت انجمن ایالتی آذربایجان انتخاب شد. اداره روزنامه انجمن (ارگان انجمن ایالتی) از شماره ۳۸ تا ۱۱۱ به او واگذار شد. نشریه فکاهی «بوقلمون» را در ۱۳۲۷ق منتشر کرد. با اشغال آذربایجان توسط روس‌ها، جمعیت وطن‌خواهان را تشکیل داد و مدیریت روزنامه «شفق» را از شماره ۱۶ برعهده گرفت. در ۱۳۲۸ق نشریه «محاکمات» را منتشر کرد و از ۱۳۲۹ق مأمور تشکیل عدلیه سلماس شد.
پس از درگیری‌های عاشورای ۱۳۳۰ق به عثمانی مهاجرت کرد و در استانبول اشعار و مقالات ضد روس و انگلیس نوشت. سپس به آلمان دعوت شد و در کمیته دفاع ملی و مجله «کاوه» فعالیت کرد. در برلن به تصحیح متون کهن (سفرنامه ناصرخسرو، رباعیات خیام) پرداخت و آثارش مورد تحسین ادوارد براون و محمد قزوینی قرار گرفت. در پاسخ به درخواست مجله ایرانشهر، رساله‌ای در رد روشنی‌بیگ و بخشی از تاریخ آذربایجان خود را فرستاد.
در ۱۳۰۴ش به تبریز بازگشت و امتیاز نشریات «دور جدید» و «سهند» را گرفت. سهند ارگان دموکرات‌ها بود، اما با استقرار دیکتاتوری رضاشاه، غنی‌زاده به ترجمه مطالب خنثی روی آورد و مورد انتقاد خوانندگان قرار گرفت. در ۱۳۱۱ش ریاست انجمن ادبی تبریز را برعهده داشت و مأمور ترجمه «حماسه ملی ایران» شد که ناتمام ماند. در ۱۳۱۳ش در ۵۷ سالگی در تبریز درگذشت. روزنامه سهند تا ۱۳۱۷ش ادامه یافت.

پشت‌پرده ترور ناصرالدین‌شاه

صفحه 30-50

محمدحسن پدرام

چکیده این مقاله با استناد به اسناد تاریخ فراماسونری ایران، نقش محافل فراماسونری و سیدجمال‌الدین اسدآبادی (افغانی) را در ترور ناصرالدین‌شاه بررسی می‌کند. نویسنده نخست دیدگاه مورخانی چون محمود محمود، ابراهیم صفائی و اسماعیل رائین را درباره کاردانی و تجددخواهی شاه و نقش بیگانگان در قتل او نقل می‌کند. سپس تاریخچه فراماسونری در ایران را از دوره فتحعلی‌شاه و ورود میرزا عسگرخان اوری افشار و فعالیت سرجان ملکم و سر هاردفورد جونز پی می‌گیرد و نشان می‌دهد چگونه انگلیسی‌ها با پرداخت مقرری، درباریان را به لژها کشاندند. بخش بعدی به افشاگری محمود محمود و سپس آثار خان‌ملک ساسانی، ابراهیم صفائی و اسماعیل رائین می‌پردازد که پرده از اسرار فراماسون‌ها برداشتند. نویسنده عضویت سیدجمال را در لژهای پاریس، لندن و استانبول و ارتباط او با ادوارد براون، ملکم‌خان، بلنت، چرچیل و لرد کرزن مستند می‌کند و انگیزه‌های او را برای رسیدن به قدرت و دشمنی با شاه تحلیل می‌کند. سپس ماجرای تبعید سید به حضرت عبدالعظیم، همفکری او با ملکم در لندن، مذاکره با سلطان عبدالحمید دوم و صدور فرمان قتل شاه را شرح می‌دهد. در ادامه، اعزام میرزا رضا کرمانی به استانبول و دیدار او با سید و دستور قتل شاه، و سپس ترور ناصرالدین‌شاه در حرم حضرت عبدالعظیم در ۱۷ ذیقعده ۱۳۱۳ق بازگو می‌شود. نویسنده در پایان به اسناد هویت افغانی سیدجمال، انتقال جسد او به کابل و اختلاف نظر درباره ملیت او می‌پردازد. نتیجه مقاله آن است که ترور شاه نتیجه همدستی محافل فراماسونری، دیپلماسی بریتانیا و جاه‌طلبی سیدجمال بود.

تأثیر اصلاحات زنان آتاتورک بر سیاست‌های فرهنگی دوره رضاشاه: نتایج متفاوت در ایران و آذربایجان ایران

صفحه 51-74

شهرام پناهی خیاوی

چکیده ترکیه در دو سده گذشته به الگویی برای توسعه و نوسازی فرهنگی ایران تبدیل شده و تأثیرات عمیقی بر جامعه ایران بر جای گذاشته است. این تأثیرات تنها ناشی از نزدیکی جغرافیایی نیست، بلکه از پیوندهای هویتی و زبانی میان جوامع ترک ایران، به‌ویژه آذربایجان با تراکم جمعیتی بالا، و ترکیه سرچشمه می‌گیرد؛ پیوندهایی که نقشی واسطه‌گرانه در عرصه فرهنگ ایفا کرده‌اند. در دوره قاجار، آذربایجان به مرکز تبادل فرهنگی میان ایران و امپراتوری عثمانی تبدیل شد و تحولات فکری و فرهنگی عثمانی تأثیرات بزرگی بر ساختارهای ذهنی این منطقه گذاشت. با تأسیس ترکیه نوین به رهبری مصطفی کمال آتاتورک و به قدرت رسیدن پهلوی، ایران بدون بررسی عمیق و انتقادی گذشته تاریخی خود، الگوی توسعه تاریخی ترکیه را به‌عنوان چارچوبی اقتدارگرا برای نوسازی فرهنگی و اجتماعی پذیرفت. یکی از وجوه مهم این الگوبرداری، سیاست‌های فرهنگی رضاشاه در قبال حقوق زنان بود که مستقیماً از اصلاحات جامعه زنان در ترکیه آتاتورک الهام گرفته شده بود. با این حال، اجرای این سیاست‌ها در ایران به دلیل عمق و پایداری تغییرات فرهنگی و نیز تفاوت‌های فرهنگی میان مناطق مختلف ایران، به‌ویژه مناطق ترک‌نشین آذربایجان و مناطق فارسی‌زبان، نتایج متفاوتی به بار آورد. آذربایجان به سبب تعاملات تاریخی و اشتراکات هویتی با عثمانی، تغییرات فرهنگی را عمیق‌تر و پایدارتر پذیرفت، در حالی که در سایر مناطق ایران، مقاومت سنتی و نبود سازگاری ساختاری با این تغییرات، نتایجی موقت و شکننده را موجب شد. این مقاله نقش آذربایجان را به‌عنوان پلی فرهنگی در انتقال مفاهیم حقوق زنان از عثمانی به ایران، فرایند الگوبرداری رضاشاه از اصلاحات آتاتورک را بررسی و اثربخشی آن را به‌صورت تطبیقی نقد می‌کند و تفاوت‌های ساختاری در پذیرش اصلاحات فرهنگی میان آذربایجان و مناطق مرکزی ایران را تحلیل می‌نماید. فرضیه اصلی مقاله آن است که سیاست‌های اقتباس فرهنگی رضاشاه از ترکیه تفاوت‌های آشکاری با نوسازی فرهنگی آتاتورک نشان می‌دهد و همچنین تفاوت در پیشینه تعامل فرهنگی و اشتراکات هویتی آذربایجان با ترکیه، به شکل‌گیری الگوی متفاوتی از پذیرش اصلاحات فرهنگی در این منطقه انجامیده است.

واکاوی تطبیقی «کلّیات اشعار ترکی» استاد شهریار با «دیوان اشعار» مختوم‌قلی فراغی

صفحه 75-93

بهروز بامدادی، علی طالاری باقری حق، ابوالفضل جلیل زاده کوهدل

چکیده ادبیات تطبیقی، پل ارتباطی میان اندیشه‌ها و سبک‌های شاعران مختلف و یکی از مؤثرترین روش‌ها برای یافتن مضمون‌های مشترک است. این پژوهش به واکاوی تطبیقی اشتراکات دو اثر برجسته در ادبیات منظوم ترکی، یعنی «دیوان اشعار ترکی» اثر استاد شهریار (شاعر معاصر آذربایجان) و «دیوان اشعار» مختوم‌قلی فراغی (شاعر قرن دوازدهم ه.ق ترکمن) می‌پردازد. با وجود فاصلۀ زمانی و جغرافیایی، هر دو اثر نقطۀ عطفی در بازگشت به هویت بومی، زبان مردم و ادبیات شفاهی (فولکلور) محسوب می‌شوند و به‌دلیل اشتراکات تاریخی و فرهنگی شاهد اندیشه‌ها و مضمون پردازی‌های مشترکی بین این دو شاعر بلندآوازه هستیم. روش تحقیق پژوهش، توصیفی- تحلیلی و منابع مورد استفاده، کتابخانه‌ای و الکترونیکی معتبراست. در‌ این مقاله، اشعار دو شاعر در دو محور اصلی مورد واکاوی قرارگرفته‌است: ۱- اشتراک در وزن شعر؛ ۲- اشتراک در بن‌مایه‌های درونی (حسرت گذشته، معرفی زادگاه، بی وفایی دنیا، عناصر فولکلور، آداب و رسوم، فرهنگ عامه و...). یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که شهریار با تکیه بر خاطرات فردی- اجتماعی و نگاهی عاطفی، جامعۀ روستایی آذربایجان را جاودانه ساخته یا به عبارت دیگر، شعر را به روستا آورده‌است؛ درحالی که مختوم‌قلی فراغی با نگاهی اصلاح‌گرایانه، اجتماعی و عرفانی، درصدد انسجام‌بخشی به هویت اقوام ترکمن‌ و نقد مفاسد اجتماعی زمانۀ خود بوده‌است. بااین حال، استفادۀ مشترک از وزن هجایی و زبانی متکی بر ضرب‌المثل، این دو اثر را به شناسنامۀ زبانی- فرهنگی مردم خود بدل کرده‌است.

منابع تاریخی قرون اولیه اسلامی درباره آذربایجان

صفحه 94-113

نرگیز علی یوا، بابک اسماعیلی

چکیده این مقاله منابع تاریخی عربی‌زبان قرون اولیه و میانی اسلامی را که برای پژوهش تاریخ و فرهنگ آذربایجان اهمیت دارند، معرفی و ارزیابی می‌کند. نویسنده نخست از آثار زندگی‌نامه‌نویسی (بیوگرافیک) عربی‌زبان سده‌های یازدهم تا سیزدهم میلادی یاد می‌کند، از جمله آثار الدارقطنی، ابن ندیم، ابن ماکوله، سمعانی، ابوطاهر شلفی، ابن نقطة، ابن صابونی، ابن حلکان، یاقوت حموی، ابن القوطی، ذهبی، ابن حجر عسقلانی، سیوطی و حاجی خلیفه. در این آثار اطلاعات ارزشمندی درباره دانشمندانی که در شکل‌گیری فرهنگ آذربایجان نقش داشته‌اند آمده است. نویسنده به‌ویژه بر «الإکمال» ابن ماکوله، «تکملة الإکمال» ابن نقطة و ابن صابونی، «کتاب الأنساب» سمعانی، «معجم الشقَر» ابوطاهر شلفی، و «تلخیص مجمع الأدب» ابن القوطی تأکید می‌کند.
سپس منابع جغرافیای تاریخی و فتوحات را بررسی می‌کند: طبری، بلاذری، یعقوبی، ابن اثیر، کوفی، ابن خردادبه، اصطخری، ابن حوقل، مسعودی، مقدسی، یاقوت حموی، قلقشندی و «حدود العالم». نویسنده منابعی چون «سیاست‌نامه» نظام‌الملک و «مجموعه حکایات، نامه‌ها و اشعار» مسعود بن نامدار را نیز برای شناخت زندگی اجتماعی-فرهنگی آذربایجان معرفی می‌کند.
بخش دوم مقاله به ادبیات علمی اختصاص دارد: آثار مینورسکی، بارتولد، خالیدوف، بروکلمان، مارگولیوث، روزنتال، باکیخانوف («گلستان ارم»)، میرزا محمدعلی تربیت («دانشمندان آذربایجان»)، حسن قدری، بونیادوف، نائبله ولی‌خانلی، مالک محمودوف، آذرلی، عزیزوف، آغایوا، ممداوف، پاشازاده، و پژوهشگران معاصر آذربایجانی. نویسنده همچنین از آثار سکه‌شناسی پاخوموف و رجلی‌ی و کتیبه‌شناسی علسکرزاده و نعمت یاد می‌کند. نتیجه مقاله آن است که منابع عربی‌زبان، در کنار آثار خاورشناسان و تاریخ‌نگاری ملی آذربایجان، بنیادی برای پژوهش همه‌جانبه فرهنگ اسلامی آذربایجان فراهم می‌کنند.

افسانه مـزدکی­گـرایی بـابکـیان بابک وگزارش تاریخی تا اتهام‌های جنسی و اجتم

صفحه 114-125

رستم بهراد رضی

چکیده شیخی به زن فاحشه گفتا: مستی هر لحظه به دام دگری پـا بستی گفتا: شیخا هر آنچه گویی هستم اما تو چنان که می­نمایی هستی؟ این پژوهش به بررسی انتقادی روایت‌های تاریخی درباره مزدک و بابک خرمدین می‌پردازد و بر اتهاهایی تمرکز دارد که در منابع به‌ویژه درباره روابط جنسی، مالکیت، بی‌دینی، خشونت و برهم‌زدن نظم اجتماعی، به این دو جنبش نسبت داده شده است. پرسش اصلی آن است که آیا تشابه این اتهام‌ها می‌تواند شاهدی برای وجود آموزه‌های مشترک باشد یا آنکه بخشی از زبان جدلیِ مورخان و مخالفان سیاسی ـ مذهبی بوده است. با مرور اجمالی دیدگاه­ها و شیوه اتهام زنی موبدان زرتشتی و تبلیغات­گران همدست خلفای عباسی نظیر خاندان برامکه و... که ادامه دهنده­ی همان شیوه بوده است، نتیجه می­گیریم: ناگزیر باید تهمت پردازان را شناخت و آیینه را به سیمای آنان باز تابانید تا به اصطلاح خیام «گفتا هر آنچه گویی هستم...» حقیقت را ببینند. همان شیوه تبلیغات را ادامه می­داد که دستگاه تبلیغات هخامنشی و ساسانی علیه مانی و مزدک استفاده می­کرد. چنان که عباسیان به جاویدانیان و بابکیان اتهام می­زدند.

«اومسوق» رومانیندا آذربایجان فولکلورونون ایزلری

صفحه 126-158

احد فرهمندی

چکیده هر خالقین ائل ادبیّاتی‌نین کؤکلو قولو فولکلور و یا شفاهی ادبیّاتدیر. انسان و اونون دوشونجه‌سی حِکایه‌‌نین آیریلماز بیر قولو اولدوغونا گؤره، خالقین مدنیّتی بو ادبیّاتینا داخل اولوب. شفاهی ادبیّات گئنیش بیر ساحه‌‌‌یه مالکدیر. بو ادبیّاتین بعضیلری اینانجلار، ایناملار، عادتلر و مراسملر کیمیدیرسه، باشقا بؤلومو ایسه شعرلر و ماهنیلار، مثللر و کنایه‌لردیر کی، بو گون تدقیقاتچیلار طرفیندن چوخ آراشدیریلیر. بو آرادا، احمد رستم اوغلو همین یازی اسلوبوندان رومانیندا استفاده‌ ائدن یازیچیلاردان بیریدیر. احمد رستم‌اوغلو خییاو شهرینده (مشکین شهر) دنیایا گؤز آچیب و اثرلرینده بو بؤلگه‌یه مخصوص اولان ادبیّاتدان استفاده‌ ائدیر. انسانلارلا علاقَه‌‌‌‌سی و جمعیّتین ایچینده اولماسی سببیندن اینانج، دیل و خالقین خصوصیّتلرینه اثرینده یئر وئریب. روماندا خالق مدنیّتی‌نین عکس اولونماسی عادت-عنعنه‌‌لر، خالق اینانجلاری و ... کیمی قونولار قاباریق شکیلده گؤزه چارپیر. دئمک اولار کی، یازار فولکلورون هم مادی، هم ده معنوی عنصرلردن استفاده‌ ائدیب. اثرینده خالق مدنیّتی‌نین گئنیش یاییلماسی‌نین سببلریندن بیری انسانلارین اجتماعی و سیاسی حیاتی‌نین عکس اولونماسی و رئالیزمدیر. بو تدقیق‌ده «اومسوق» رومانیندا مادی و معنوی فولکلور عنصرلری آراشدیریلاجاق.

مصاحبه با رضا براهنی در باکو

صفحه 159-180

علی شامیل، بابک اسمعیلی

چکیده این متن روایتگر مصاحبه علی شامیل با رضا براهنی، نویسنده، شاعر و منتقد ادبی برجسته ایرانی-آذربایجانی، در سال ۱۹۹۵ در باکو است. براهنی در تبریز (۱۳۱۴/۱۹۳۵) به دنیا آمده و دوران کودکی و نوجوانی‌اش هم‌زمان با سرکوب فرقهدموکرات آذربایجان و ممنوعیت زبان ترکی بوده است. تلخ‌ترین خاطره‌ای که براهنی در مصاحبه بازگو می‌کند، تحقیر وحشیانه‌ای است که در مدرسهپروایش تبریز متحمل شده: او به‌خاطر نوشتن مقاله‌ای به زبان ترکی در روزنامه دیواری، مجبور می‌شود با زبانش مرکبِ نوشته را از روی کاغذ بلیسد تا جایی که دهان و بینی‌اش کاملاً آبی می‌شود و نزدیک است از زهرِ مرکب مسموم شود. براهنی تحصیلات خود را در ترکیه ادامه می‌دهد و در ۲۴ سالگی دکترای ادبیات انگلیسی می‌گیرد. او سال‌ها در دانشگاه تهران ادبیات انگلیسی و ادبیات تطبیقی تدریس کرده و در دانشگاه‌های نیویورک و لندن نیز استاد بوده است. براهنی را پایه‌گذار نقد ادبی مدرن در ایران و از پیشگامان نوسازی در شعر فارسی می‌دانند. تاکنون ۵۶ کتاب از او منتشر شده است. بخش مهم مصاحبه به پرسش درباره زبان نوشتار براهنی اختصاص دارد. با وجود عشق به آذربایجان و تأکید بر اینکه اندیشه ترکی را به ادبیات فارسی آورده است، براهنی دلیل ننوشتن به ترکی را چنین توضیح می‌دهد که مخاطبانِ نوشته‌هایش در ایران، پاکستان، هند و جهان، فارسی‌خوان هستند و ترجمه آثار فارسی به زبان‌های جهانی ممکن است، اما آثار ترکی مخاطب و مترجم چندانی ندارد. او همچنین می‌گوید که اگر امروز به ترکی بنویسد، مانند یک مبتدی خواهد بود و این به اعتبارش لطمه می‌زند؛ زیرا خلاقیت را نمی‌توان تحمیل کرد. براهنی آرزوی رهایی آذربایجان از بحران اقتصادی و اعتلای فرهنگ آن را دارد. او در پایان، شعر معروف «ها!» را می‌خواند. پس از این مصاحبه، براهنی به کانادا مهاجرت می‌کند و رئیس باشگاه PEN (اتحادیه نویسندگان) می‌شود. او بعدها با دعوت صابر رستم‌خانلی به باکو می‌آید و دکترای افتخاری دانشگاه اودلار یوردو را دریافت می‌کند. کتابی نیز از او در باکو منتشر می‌شود.

جاده ای در آذربایجان که شهر شد: خانا « پیرانشهر »

رحمان حسین زاده

چکیده این مقاله تاریخ شکل‌گیری شهر پیرانشهر امروزی را از مسیر جاده‌ای قدیمی میان نقده و مرز عراق (تمرچین) روایت می‌کند. نویسنده با تکیه بر مشاهدات میدانی و روایت‌های شفاهی، نشان می‌دهد چگونه یک نقطه مرزی با چشمه و پاسگاه، به‌تدریج به شهری پررونق تبدیل شد. در دهه ۱۳۱۰ گمرک و پاسگاه در این محل مستقر شدند و پس از جنگ جهانی دوم، مهاجرت خانواده‌های ترک یکانی از یکانات به اورمیه و سپس خانا آغاز شد. چرچی‌های یکانی (فروشندگان دوره‌گرد) با تجارت پایاپای کالا با کوردهای منطقه، نخستین هسته‌های سکونت را با حصیر و چادر بنا نهادند و سپس با اجازه اربابان، کاروانسرا، مغازه و خانه ساختند. با احداث پادگان خانا در دهه ۱۳۳۰، شهر گسترش یافت، نقشه‌کشی شد و بازار، مسجد، بانک و مدرسه پدید آمد. ترک‌ها اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دادند و با کوردها زندگی مسالمت‌آمیزی داشتند. اما پس از انقلاب ۱۳۵۷با ورود گروه‌های مسلح کورد و چپ، فشار بر ترک‌ها افزایش یافت، مغازه‌ها سنگ‌باران شد، چند نفر کشته شدند و در نهایت حدود صد خانوار ترک، خانه و مغازه‌های خود را ارزان فروختند و شهر را ترک کردند. نویسنده این نتیجه را حاصل ساده‌لوحی جوانان انقلابی، بی‌تجربگی و بی‌توجهی دولت می‌داند و با اشاره به سقوط پادگان مهاباد و جنگ نقده، سرنوشت بنیان‌گذاران شهر را «نافرجام» توصیف می‌کند.

ناوگان دریایی نادرشاه در دریای خزر

رعنا محمداوا

چکیده دریای خزر در سده هجدهم میلادی یکی از عرصه‌های مهم رقابت سیاسی و نظامی میان قدرت‌های پیرامونی بود. گسترش نفوذ روسیه در این پهنه و تثبیت تدریجی موقعیت آن در سواحل و مسیرهای دریایی خزر، دولت افشاریه را با واقعیتی تازه در محیط ژئوپلیتیکی شمالی خود مواجه می‌کرد. تلاش دولت افشاریه برای ایجاد ناوگان در دریای خزر از همین منظر اهمیت ویژه‌ای دارد. نادرشاه افشار نخستین زمامدار ایران پس از دوران ظهور اسلام است که به ایجاد ناوگان دریایی در دریای خزر و خلیج فارس مبادرت ورزید. در دوران حکمرانی او رقابتی شدید میان ایران و روسیه در تصاحب امتیازات انحصاری دریای خزر بوجود آمد. موفقیت نادرشاه در ساخت ناوگان دریایی در دریای خزر به کمک متخصصین انگلیسی، موجبات نارضایتی و نگرانی شدید حکومت روسیه را فراهم آورد. بر اساس اسناد موجود در آرشیوهای روسیه نادرشاه در سال ۱۷۳۹ میلادی در تلاش بود تا بتواند در سواحل ایرانی خزر ناوگان دریایی راه بیندازد. او در این کار از قزاق‌های مهاجر روسی، کارگران کشتی‌سازی، ملوانان و... استفاده نمود. این امر موجبات نگرانی حکومت روسیه را فراهم آورد و آنها نیز در صدد بودند تا از هر طریق ممکن مانع ساخت ناوگان دریایی نادرشاه شوند. اولین تجربه ناوگان دریایی به شکست انجامید. نادرشاه در حمله سال ۱۷۴۱ میلادی به داغستان نیاز مبرم خود به نیروی دریایی را بیش از پیش حس نمود. در تابستان سال ۱۷۴۲ میلادی انگلیسی‌ها به نادرشاه پیشنهاد دادند تا از ناوگان دریایی آنها استفاده کرده و مواد غذایی مورد نیاز سربازان را از شمال به جنوب از راه خزر به آنها برساند. نادرشاه از این پیشنهاد استقبال کرد و بدین ترتیب جان التون نماینده "راشن کمپانی" محموله "گندم شاهنشاهی" را به مقصد دربند بارگیری نمود. فعالیت التون در دریای خزر ظن روس‌ها را برانگیخت. ساخت کشتی‌ها با شدت هر چه تمام‌تر ادامه می‌یافت. سرانجام حکومت روسیه در ۲۳ نوامبر سال ۱۷۴۶ میلادی جهت جلوگیری از ساخت ناوگان دریایی ایران و همچنین جلوگیری از تثبیت جایگاه انگلیس در حوزه خزر فرمان ممنوعیت سفر تجار انگلیسی به ایران و نیز ممنوعیت انتقال کالا از اراضی روسیه به ایران را صادر کرد. قتل نادرشاه و مبارزه جهت بر مسند قدرت نشستن مدعیان حکومت پس از قتل نادر، زمینه‌های نابسامانی و رکود شدید را فراهم آورد. بررسی اسناد آرشیوی روسیه نشان می‌دهد که تلاش نادرشاه برای ایجاد ناوگان دریایی در دریای خزر، بخشی از سیاست او برای تقویت ظرفیت نظامی و راهبردی ایران و پاسخ به تغییر موازنه قدرت در منطقه بود. این پروژه، با بهره‌گیری همزمان از امکانات داخلی و دانش و تخصص خارجی، در فاصله ۱۷۳۹ تا ۱۷۴۶ میلادی از مرحله آزمایشی فراتر رفت و به ایجاد زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های قابل توجه کشتی‌سازی انجامید. واکنش فزاینده روسیه نیز نشان می‌دهد که این اقدام صرفاً یک طرح داخلی نبود، بلکه می‌توانست موقعیت برتر روسیه در خزر را به چالش بکشد. با این حال، بی‌ثباتی سیاسی پس از مرگ نادرشاه و اقدامات هدفمند روسیه برای نابودی تأسیسات و کشتی‌های ایرانی، مانع تداوم این تجربه شد. از این منظر، ناوگان خزر نادرشاه را می‌توان یکی از مهم‌ترین تلاش‌های ایران در سده هجدهم برای ورود سازمان یافته به عرصه قدرت دریایی و بازتعریف جایگاه خود در معادلات ژئوپلیتیکی خزر دانست.